ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ LIỆU

NHÌN TỪ THI PHÁP THỂ LOẠI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS. Nguyễn Đăng Điệp

Thái Nguyên - Năm 2014
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

/>

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu,
trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng. Kết quả của luận văn là trung thực và chƣa
từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.
Thái Nguyên, ngày 10 tháng 04 năm 2014
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Liệu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN


5. Phƣơng pháp nghiên cứu .............................................................................. 8
6. Đóng góp và cấu trúc của luận văn .............................................................. 8
NỘI DUNG ........................................................................................................... 9
Chƣơng 1. TRUYỆN NGẮN TẠ DUY ANH TRONG BỐI CẢNH
TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI ..................................................... 9
1.1. Vài nét về truyện ngắn Việt Nam đƣơng đại .......................................... 9
1.1.1. Khái lƣợc về truyện ngắn và thi pháp thể loại truyện ngắn .................... 9
1.1.2. Bối cảnh truyện ngắn Việt Nam đƣơng đại .......................................... 12
1.1.3. Một số thành tựu của truyện ngắn Việt Nam đƣơng đại ...................... 14
1.2. Hành trình truyện ngắn Tạ Duy Anh .................................................... 17
1.2.1. Tạ Duy Anh – cuộc đời, sự nghiệp văn chƣơng ................................... 17
1.2.2. Tạ Duy Anh với thể loại truyện ngắn ................................................... 20
1.3. Vị trí của truyện ngắn Tạ Duy Anh trong truyện ngắn Việt Nam
đƣơng đại ........................................................................................................ 22
Chƣơng 2. TỪ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƢỜI ĐẾN THẾ
GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN TẠ DUY ANH ....................... 26
2.1. Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời của Tạ Duy Anh ......................... 26
2.1.1. Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con ngƣời trong văn học ............. 26
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN i

/>

2.1.2. Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con ngƣời trong văn học sau
năm 1975 ........................................................................................................ 27
2.1.3. Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời của Tạ Duy Anh ......................... 29
2.2. Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh................................ 31
2.2.1. Nhân vật giữa “hai lằn ranh Thiện – Ác” ............................................. 31
2.2.2. Nhân vật mang bi kịch của sự tha hóa .................................................. 35
2.2.3. Nhân vật là nạn nhân của thù hận ......................................................... 39
2.2.4. Nhân vật cô đơn, lạc loài ...................................................................... 43

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN iii

/>

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1.

Nghiên cứu tác phẩm văn học dƣới góc độ thi pháp đã trở nên khá

quen thuộc trong hoạt động nghiên cứu, phê bình văn học những năm gần đây.
Trên sách báo văn nghệ, ngƣời ta nhắc nhiều đến khái niệm thi pháp tác phẩm,
thi pháp tác giả, thi pháp thể loại, thi pháp thời kì…. Lí thuyết thi pháp đã đƣợc
sử dụng soi chiếu nhiều hiện tƣợng văn học đƣơng đại, góp phần làm sáng tỏ
nhiều vấn đề. Việc nghiên cứu tác phẩm văn học dƣới góc nhìn thi pháp nói
chung và thi pháp thể loại nói riêng sẽ cung cấp cho ngƣời đọc chiếc “chìa
khóa” để khám phá tác phẩm. Và trên thực tế, nó đã đem lại cho nghiên cứu
phê bình văn học những chiêm nghiệm sâu sắc, thú vị.
1.2.

Sau năm 1975, cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nƣớc kết thúc

thắng lợi, nƣớc nhà thống nhất, dân tộc Việt Nam bƣớc vào một chặng đƣờng
mới. Cùng với sự sang trang của lịch sử dân tộc, nền văn học cũng đang có
những bƣớc chuyển mình đáng ghi nhận. Trƣớc sự biến đổi của thời đại, yêu
cầu đổi mới toàn diện nền văn học nƣớc nhà đƣợc đặt ra một cách cấp thiết.
Trong xu hƣớng vận động đó, văn xuôi Việt Nam, đặc biệt là truyện ngắn đã
và đang có những nỗ lực tìm tòi, thể nghiệm trên cả hai bình diện nội dung và
hình thức nghệ thuật. Sự đổi mới quan niệm về nhà văn, quan niệm về nghệ
thuật, quan niệm về hiện thực, con ngƣời, các thủ pháp nghệ thuật… đã bƣớc

loại nhằm nghiên cứu những đặc điểm thi pháp thể loại truyện ngắn trong các
sáng tác của Tạ Duy Anh. Qua đó thấy đƣợc những đóng góp của nhà văn trong
quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc. Giải quyết đề tài này, chúng tôi mong
muốn góp thêm một tài liệu tham khảo để làm phong phú thêm các công trình
nghiên cứu về truyện ngắn Tạ Duy Anh.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
2.1.

Nghiên cứu đánh giá chung về sáng tác của Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh là một trong số những nhà văn đi tiên phong trong việc nỗ
lực để tìm tòi, đổi mới cách viết. Chính vì vậy, ông luôn giành đƣợc sự quan
tâm của dƣ luận cũng nhƣ giới nghiên cứu phê bình. Cho đến nay, các ý kiến
đánh giá về tác phẩm của Tạ Duy Anh khá đa dạng, phong phú, bao gồm nhiều
ý kiến khen chê khác nhau. Những bài viết về ông xuất hiện nhiều trên báo chí,
các trang web và trong các luận văn thạc sĩ và khóa luận tốt nghiệp đại học.

2


Khi đánh giá về Tạ Duy Anh, các nhà nghiên cứu đã quan tâm tìm hiểu
trên cả phƣơng diện nội dung cũng nhƣ nghệ thuật. Trong công trình Thế giới
nghệ thuật Tạ Duy Anh, ba tác giả Nguyễn Thị Hồng Giang, Vũ Lê Lan
Hƣơng, Võ Thị Thanh Hà đã có những nhận xét hết sức khái quát về giá trị nội
dung tác phẩm Tạ Duy Anh. Các tác giả này đánh giá: “Tạ Duy Anh đã mang
đến cho độc giả những day dứt, trăn trở không nguôi trước ý nghĩa làm người.
Xuyên qua một thế giới đầy những ám ảnh tăm tối, tàn ác vẫn lấp lánh niềm tin
và sự thương xót con người” [24, tr.243]. Trên báo Pháp luật số 140/2004 cũng
có bài viết khẳng định : “Tạ Duy Anh là tác giả tâm huyết, trăn trở với số phận
con người, nhất là khi họ rơi vào tình trạng khủng hoảng nhân cách. Trong

động nghiêm túc của nhà văn thể hiện nỗ lực tìm tòi, đổi mới cách viết của
mình. Nhà văn đã dùng những kĩ thuật viết hiện đại của thế giới, những phá
cách về mặt cấu trúc đa thanh, phức điệu, điểm nhìn mới từ một bào thai trong
bụng mẹ và lăng kính nhận thức đa chiều, Việt hóa các mô típ trong văn học
thế giới, cách viết ẩn dụ, ngôn ngữ hiện thực, huyền ảo”. Cũng trong bài viết
này, tác giả đã nhận xét về thế giới nhân vật của Tạ Duy Anh. Việt Hoài cho
rằng: “Nhân vật của Tạ Duy Anh không có sự trung gian, nhờ nhờ, xam xám về
ngoại hình. Người xấu thì cực xấu như lão Khổ, lão Phụng… người đẹp thì như
hoa như ngọc như Quý Anh, bà Ba, như những sản phụ chờ sinh. Nhưng bản
chất con người thì luôn ở ranh giới thiện – ác. Nhân vật nào cũng luôn bị đặt
trong trạng thái lựa chọn – đấu tranh với xã hội, với môi trường, với kẻ thù, với
người thân, với chính bản thân mình”. [35]
Nhƣ vậy có thể thấy, xuyên suốt các bài viết các tác giả đều thống nhất khi
xác nhận những nỗ lực của Tạ Duy Anh trong việc đổi mới văn học trên cả hai
phƣơng diện nội dung và hình thức nghệ thuật. Các nhận xét, đánh giá đó đã
phần nào cho thấy vị trí của Tạ Duy Anh trong giai đoạn văn học thời kì đổi mới.
2.2. Đánh giá về truyện ngắn Tạ Duy Anh
Tạ Duy Anh là cây bút xuất sắc không chỉ trong lĩnh vực tiểu thuyết mà
thành công đầu tay của ông là truyện ngắn. Truyện ngắn của ông thƣờng đi vào

4


những mảng tối khuất lấp của hiện thực với một cái nhìn đa diện, nhiều
chiều soi rọi vào mọi ngóc cùng ngõ hẻm của đời sống, nhìn nhận lại những
vấn đề của lịch sử, quá khứ và đi vào những vấn đề ngổn ngang, bề bộn của
cuộc sống thời hiện đại. Trong bất cứ trƣờng hợp nào, văn ông luôn thể hiện
một nỗi niềm ƣu tƣ, một sự trăn trở về số phận con ngƣời, về sự tồn tại, sự
mâu thuẫn giữa hai lằn ranh Thiện – Ác, giữa mặt thiên thần và ác quỷ trong
mỗi tâm hồn con ngƣời.

Các khóa luận và luận văn thạc sĩ Ngữ văn cũng dành nhiều sự quan tâm
đến truyện ngắn của Tạ Duy Anh.
Tác giả Phạm Thị Hƣơng trong khóa luận Tạ Duy Anh từ quan niệm nghệ
thuật đến những đổi mới trong sáng tác truyện ngắn (ĐHSP Hà Nội, 2005) đã
nghiên cứu quan niệm sáng tác cũng nhƣ nỗ lực đổi mới trong truyện ngắn Tạ
Duy Anh từ nhiều góc độ: hiện thực, con ngƣời, đổi mới về quan niệm nghệ thuật,
gia tăng yếu tố kì ảo và chất tiểu thuyết trong truyện ngắn Tạ Duy Anh.
Luận văn Nông thôn trong sáng tác của Tạ Duy Anh của Nguyễn Thị Mai
Loan (ĐHSP Hà Nội, 2004), nghiên cứu những đổi mới của Tạ Duy Anh về mặt
tƣ tƣởng và nghệ thuật trong sáng tác về đề tài nông thôn.
Nguyễn Thị Phƣơng Thảo, trong luận văn Đặc điểm truyện ngắn Tạ Duy
Anh (ĐH Vinh, 2010), đã tập chung nghiên cứu các đặc điểm nội dung cũng
nhƣ nghệ thuật truyện ngắn Tạ Duy Anh. Trong luận văn, tác giả đã chỉ ra một
số đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh. Tuy nhiên mới chỉ
dừng lại ở những nhận xét khái quát, sơ bộ.
Luận văn Đặc điểm truyện ngắn Tạ Duy Anh của tác giả Trần Văn Viễn
(ĐH sƣ phạm Tp. Hồ Chí Minh, 2009) đã tiến hành khảo sát về thế giới nhân
vật và một số thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh.
Luận văn Nghệ thuật trần thuật trong Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh
của tác giả Lê Thị Loan (ĐH Vinh) lại đi sâu nghiên cứu về nghệ thuật trần
thuật trong tập Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh. Tác giả đã chỉ ra một vài
khía cạnh về thi pháp thể loại truyện ngắn. Tuy nhiên, luận văn này mới chỉ

6


giới hạn nghiên cứu trong một tập truyện ngắn của Tạ Duy Anh, do đó chƣa
thực sự có tính bao quát.
Từ những kết quả nghiên cứu đƣợc tổng hợp ở trên, chúng tôi thấy, các tác
giả ít nhiều đã quan tâm đến vấn đề thi pháp truyện ngắn Tạ Duy Anh. Nhiều

Duy Anh trong lĩnh vực truyện ngắn, chúng tôi có sử dụng những sáng tác của
các tác giả cùng thời với Tạ Duy Anh để so sánh đối chiếu.

7


5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng một số phƣơng pháp
nghiên cứu sau:
- Phƣơng pháp cấu trúc – hệ thống
- Phƣơng pháp thống kê – phân loại
- Phƣơng pháp phân tích – tổng hợp
- Phƣơng pháp so sánh loại hình
- Tiếp cận theo hƣớng nghiên cứu thi pháp học
6. Đóng góp và cấu trúc của luận văn
6.1.

Đóng góp của luận văn

Luận văn đi sâu nghiên cứu Truyện ngắn Tạ Duy Anh nhìn từ thi pháp thể
loại, cung cấp một cách tiếp cận mới mang tính khái quát khoa học, phù hợp với
bản chất của văn học. Qua đó hiểu thêm về truyện ngắn Tạ Duy Anh cùng với
những đóng góp của nhà văn trên bƣớc đƣờng hiện đại hóa văn học Việt Nam.
Kết quả của luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc tiếp cận tác
giả Tạ Duy Anh nói riêng và truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới nói chung.
6.2.

Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính

khảo sát một số khái niệm truyện ngắn trong các cuốn: Từ điển thuật ngữ văn
học, Từ điển văn học và 150 thuật ngữ văn học. Nhìn chung, các tác giả đều
thống nhất coi truyện ngắn là “tác phẩm tự sự cỡ nhỏ”, “được viết bằng văn
xuôi, đề cập đến hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội” và
“thích hợp với việc tiếp thu liền mạch, đọc một hơi không nghỉ”.
Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tƣ duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một
cách nắm bắt đời sống rất riêng. Truyện ngắn so với tiểu thuyết thƣờng có ít
nhân vật, sự kiện hơn. Nếu nhƣ tiểu thuyết thƣờng hƣớng tới chiếm lĩnh đời

9


sống trong sự đày đặn và tính toàn vẹn của nó thì truyện ngắn thƣờng phát hiện
một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con ngƣời. Xét
về thi pháp thể loại truyện ngắn, ngƣời ta thƣờng xét tới các yếu tố: cốt truyện,
kết cấu, nhân vật, không – thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu…
Cốt truyện là chuỗi các sự kiện đƣợc tạo dựng trong tác phẩm tự sự và
kịch. Truyện ngắn là thể loại thuộc phƣơng thức tự sự vì vậy truyện ngắn cũng
có cốt truyện. Cốt truyện là phƣơng tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã
hội, thể hiện cái nhìn của nhà văn đối với cuộc sống, có sức mạnh hấp dẫn và
lôi cuốn ngƣời đọc. Chuỗi sự kiện, biến cố ấy đƣợc hình thành chủ yếu dựa trên
hành động của nhân vật, đƣợc tổ chức theo quan hệ nhân quả hoặc quan hệ bộc
lộ ý nghĩa. Trên cơ sở đó, mỗi tác giả và ngay ở mỗi tác phẩm cũng thể hiện
một phƣơng thức xây dựng riêng. Việc tìm hiểu thi pháp cốt truyện vì vậy
không phải là tìm hiểu truyện đó kể cái gì mà là phát hiện dụng ý và quan niệm
của tác giả đƣợc thể hiện trong tác phẩm.
Nhà văn khi sáng tạo truyện ngắn thƣờng chú ý đến cách tổ chức tác
phẩm. Kết cấu truyện ngắn do đó cũng đa dạng và phong phú nhƣ chính cuộc
sống muôn màu trong thực tế. Truyện ngắn có thể đƣợc kết cấu xâu chuỗi theo
trình tự thời gian hoặc theo hành động, sự kiện, kết cấu tâm lí, kết cấu lắp ghép

tiếp cận những đề tài, chủ đề mới mẻ, miêu tả và khái quát các loại tính cách
xã hội. Và do đó, nhân vật văn học còn có khả năng giúp nhà văn thể hiện
quan niệm nghệ thuật về thế giới và con ngƣời. Vì vậy việc tìm hiểu nhân vật
không phải là liệt kê hàng loạt những chi tiết về nhân vật đó. Điều quan trọng
là phân tích đƣợc, chỉ ra đƣợc dụng ý của tác giả, quan niệm tƣ tƣởng của tác
giả về cuộc sống, con ngƣời.
Không – thời gian nghệ thuật tức là không – thời gian đƣợc xây dựng
trong tác phẩm nghệ thuật. Trong truyện ngắn đó là bối cảnh để nhân vật sinh
sống, hoạt động. Tuy nhiên, nó không chỉ đơn thuần là cái bối cảnh sống của
nhân vật mà nó còn thể hiện dụng ý nghệ thuật của nhà văn. Không – thời gian
trong tác phẩm văn học chịu sự chi phối của quy luật tâm lí và ý đồ sáng tác

11


của tác giả. Tìm hiểu thi pháp không – thời gian nghệ thuật là tìm hiểu ý đồ
nghệ thuật, quan niệm của nhà văn về cuộc sống.
Ngôn ngữ là chất liệu của tác phẩm văn học. Bởi văn học chính là nghệ
thuật ngôn từ. Có ngôn ngữ mới có cốt truyện, có nhân vật, có không – thời
gian nghệ thuật… Cũng từ ngôn ngữ đó mà hình thành giọng điệu của nhà văn.
Viết nhƣ thế nào cho sâu sắc, cho hấp dẫn với nhà văn luôn là một thử thách.
Với việc tiếp nhận thì ngôn ngữ, giọng điệu là một trong những yếu tố góp
phần tạo nên vẻ đẹp, sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm.
Trên đây là một số nét khái quát về thi pháp thể loại truyện ngắn. Có thể
nhận thấy truyện ngắn là một thể loại văn học gần gũi với đời sống hàng ngày.
Nó mang những đặc trƣng rất riêng so với các thể loại khác. Tuy nhiên ở bất cứ
thể loại nào cũng vậy, sự phân chia này chỉ mang tính chất tƣơng đối để tiện
cho việc tìm hiểu, nghiên cứu.
1.1.2. Bối cảnh truyện ngắn Việt Nam đƣơng đại
Sau thành công của đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986, sự đổi mới

thành công trong việc phơi bày những góc khuất của hiện thực, nhận chân lại
các giá trị lịch sử, “nói lên sự thật trần trụi, đưa ra khỏi bóng tối, phơi bày dưới
mắt mọi người tất cả các mặt tiêu cực của xã hội, của đời sống đất nước sau
chiến tranh, các mặt trước đây vẫn bị dồn nén lại, che dấu cẩn thận” [49]. Mỗi
nhà văn bằng những trải nghiệm của mình đang dần xác lập một hệ tiêu chí mới
cho văn học gắn bó với cuộc sống, với con ngƣời. Chính nhu cầu cách tân, nhu
cầu tái tạo lại chính mình là khát khao thƣờng trực của các nhà văn Việt
Nam thời hiện đại. Hơn lúc nào hết họ ý thức đƣợc nhiệm vụ cao cả của
mình, tự do sáng tạo theo quan điểm chính trị của riêng mình, với lập trƣờng
của nhân dân và dân tộc, khai thác cuộc sống và con ngƣời trên nhiều bình
diện. Vì thế mà con ngƣời hiện lên trong văn học đƣơng đại rất phức tạp,
toàn diện, đa chiều. Nó không còn là những nhân vật lí tƣởng, nguyên phiến,
đơn trị, mà nó xuất hiện với tất cả những thói tật, cả rồng phƣợng lẫn rắn rết,
thiên thần và ác quỷ…

13


Có thể nói, văn học thời kì đổi mới đã có những khám phá tìm tòi mới khi
đi vào phản ánh những ngổn ngang, bề bộn của cuộc sống con ngƣời thời hiện
đại. Đó là sự chuyển đổi không chỉ về số lƣợng tác giả, chất lƣợng tác phẩm mà
còn là sự chuyển đổi về tƣ duy nghệ thuật và cảm hứng sáng tạo. Đánh giá về
văn học đƣơng đại, một số độc giả cho rằng văn học hiện nay có cái nhìn bi
quan về con ngƣời và cuộc sống bởi những mặt trái của xã hội và con ngƣời
đƣợc thể hiện một cách lộ liễu trên trang giấy chứ không đƣợc chải chuốt bóng
bẩy, lí tƣởng hóa nhƣ trƣớc. Nhƣng trên thực tế, thể hiện những mặt trái của xã
hội và con ngƣời không phải là cái nhìn bi quan mà đó là tiếng nói thẳng thắn,
đầy lạc quan, hi vọng vào thiên lƣơng, vào những mầm mống tốt đẹp ở đời.
Đấy mới là điều cao cả mà văn học hƣớng tới. Ý thức đƣợc điều này, các nhà
văn hôm nay luôn tự hoàn thiện ngòi bút của mình, nỗ lực cách tân trên mọi

Về đội ngũ sáng tác thể loại truyện ngắn cũng khá đông đảo. Đó là cuộc
chạy tiếp sức giữa ba thế hệ nhà văn, từ những cây bút đi tiên phong mở đƣờng
khai phá cho sự nghiệp đổi mới của văn học nhƣ: Lê Lựu, Nguyễn Minh Châu,
Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp… cho đến những nhà văn
thuộc thế hệ sau đổi mới nhƣ: Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái,
Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Đỗ Hoàng Diệu… và thế hệ nhà
văn thứ ba còn rất trẻ, đƣợc sinh ra từ những năm 70, 80 của thế kỉ trƣớc đang
nỗ lực sáng tạo những giá trị mới cho văn học. Nhiều phong cách truyện ngắn
tài hoa xuất hiện với cá tính, sự sáng tạo khác nhau đã đem đến cho giai đoạn
văn học này một diện mạo hết sức phong phú, mới mẻ và khác biệt.
Cùng với sự gia tăng nhiều tên tuổi mới và số lƣợng tác phẩm, truyện
ngắn thời kì này đã mở ra nhiều hƣớng tìm tòi tiếp cận hiện thực đời sống. Bên
cạnh việc tiếp tục đề cao những cái mới, tiến bộ, cái tốt, cái thiện, các nhà văn
còn đào sâu khai thác những mặt trái của xã hội. Hiện thực cuộc sống hiện lên
muôn màu muôn vẻ. Từ những mất mát của ngƣời lính trong chiến tranh đến
những hận thù của dòng họ, gia tộc, sự khắc nghiệt của cái đói khát, nghèo khổ,
cô đơn, niềm hân hoan hạnh phúc, xót xa cay đắng, những vấn đề thuộc về tâm
linh, tiềm thức và vô thức... Bao nhiêu phức tạp của đời thƣờng đều đƣợc

15


truyện ngắn phản ánh một cách chân thực. Truyện ngắn giờ đây không còn là
“mũi khoan thăm dò nhỏ và nhẹ” (Nguyên Ngọc) mà đã mang sức nặng của sự
khái quát. Ta có thể bắt gặp trong truyện ngắn hôm nay cái trật hẹp của cõi
nhân gian rộng lớn và cái mênh mông thẳm sâu của cõi lòng nhỏ bé qua số
phận của mỗi cá nhân. Các nhà văn dƣờng nhƣ đều cảm nhận đƣợc sự đổ vỡ
của những trật tự đời sống, sự đảo lộn của các thang bảng giá trị, sự mất niềm
tin, bơ vơ, lạc loài, vong thân, tâm trạng hồ nghi tồn tại và tình trạng bất an của
con ngƣời. Trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đó là những câu chuyện về

1.2.1. Tạ Duy Anh – cuộc đời, sự nghiệp văn chƣơng
Tạ Duy Anh tên thật là Tạ Viết Đãng, sinh ngày 9/9/1959 tại làng Đồng
Trƣa, xã Hoàng Diệu, huyện Chƣơng Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội).
Ngoài bút danh Tạ Duy Anh, ông còn nhiều bút danh khác: Lão Tạ, Chu Quý,
Quý Anh, Bình Tâm. Ông tốt ngiệp khóa IV trƣờng viết văn Nguyễn Du và
đƣợc giữ lại trƣờng giảng dạy bộ môn Sáng tác đến năm 2000. Ông từng làm
cán bộ giám sát chất lƣợng bê tông tại nhà máy thủy điện Hòa Bình, làm trung
sĩ bộ binh ở Lào Cai và hiện đang là biên tập viên văn học Nhà xuất bản Hội
nhà văn.
Xuất hiện trên văn đàn từ thập niên 80 của thế kỉ XX, sự nghiệp văn
chƣơng của Tạ Duy Anh chƣa thực sự dài so với các nhà văn cùng thời. Tuy
nhiên trải qua hơn ba mƣơi năm cầm bút, ông đã cho ra đời sáu tiểu thuyết,
hàng chục tập truyện ngắn, tản văn và truyện thiếu nhi. Trong đó có không ít
các tác phẩm làm độc giả phải giật mình, gây “sốt” trong dƣ luận. Điều đó
chứng tỏ sức lao động bền bỉ của một cây bút giàu nhiệt huyết và đam mê.
Vốn là một cậu bé “cơ thể còi cọc, mặt mũi đen đủi, xấu xí”, sinh ra ở một
“làng quê hẻo lánh, thấm đẫm không khí thù hận”, Tạ Duy Anh không đƣợc
chuẩn bị những điều kiện thuận lợi để trở thành nhà văn. Ông đã từng tâm sự:
“Tôi không được chuẩn bị mảy may để trở thành nhà văn. Trừ cụ nội bốn đời
của tôi có ít chữ nghĩa nhưng lánh tục, còn lại tôi không được thừa hưởng
truyền thống văn chương như mọi người thường hỏi tôi về điều đó. Thậm chí
tôi còn được thừa hưởng cái không ai muốn ấy là sự thất học” [12, tr.171].

17


Những dòng tâm sự có phần xót xa ấy rõ ràng một nỗi ám ảnh lớn đối với nhà
văn. Không có may mắn thừa hƣởng truyền thống văn chƣơng từ gia đình
nhƣng dƣờng nhƣ từ nhỏ Tạ Duy Anh đã có duyên với văn học. Trong một lần
trả lời phỏng vấn, ông nói đùa: “Ngẫm lại thấy có duyên với nhà văn từ bé, từ

sống, đến thay đổi cách nghĩ, thay đổi lối viết, văn phong… Tạ Duy Anh đã
thực hiện một cuộc thay đổi về mặt bút pháp và tƣ tƣởng. Hành trình nghệ thuật
của ông là các chặng đƣờng sáng tạo: “Với tôi, mỗi cuốn sách chưa viết đều là
một chặng đường mới và khi viết xong rồi thì chặng đường đó đã ở lại phía
sau” [46]. Và cứ sau mỗi tác phẩm trình làng, nhà văn lại nhân thêm “hi vọng
mình làm thay đổi được điều gì đó theo chiều hướng tốt lên” [69]. Có lẽ chính
vì vậy mà ông luôn có đủ sự bình tĩnh trƣớc những sóng gió của dƣ luận. Vƣợt
lên tất cả những luồng ý kiến khen chê, những sự bài xích, thậm chí bị cấm
xuất bản, Tạ Duy Anh vẫn lặng lẽ sáng tác, cần mẫn trên cánh đồng chữ nghĩa
để cho ra đời những tác phẩm thực sự có giá trị.
Là ngƣời khơi mở “dòng văn học bước qua lời nguyền”, Tạ Duy Anh đã
gắt hái đƣợc thành công trên nhiều thể loại. Bên cạnh truyện ngắn thì tiểu
thuyết là sự khẳng định chắc chắc tên tuổi của Tạ Duy Anh trên văn đàn. Năm
1992, tiểu thuyết Lão Khổ ra đời đƣợc giới nghiên cứu phê bình đánh giá là
một bƣớc tiến dài của Tạ Duy Anh trên hành trình sáng tạo nghệ thuật. Hoàng
Ngọc Hiến trong một bài bình luận đăng trên Tạp chí văn học số 4/1992 đã
khẳng định: “Tạ Duy Anh Bước qua lời nguyền để đi đến Lão Khổ. Đây là một
cuốn tiểu thuyết rất quan trọng … thêm một giả thuyết văn học về bản chất và
thân phận người nông dân”.
Không tự thỏa mãn với chính mình, đầu năm 2002 Tạ Duy Anh lại làm
cho dƣ luận bùng lên ồn ào xoay quanh tiểu thuyết Đi tìm nhân vật. Tác phẩm
đã cho ta thấy “một Tạ Duy Anh khác nhiều so với Tạ Duy Anh của “Bước qua
lời nguyền” hay “Lão Khổ”. Nhà văn đã đạt đến lối viết đa âm hiện đại, từ cách
đặt vấn đề đầu tiên đến cấu trúc tiểu thuyết, phong cách ngôn ngữ… đều khá lạ
lẫm với những gì chúng ta đƣợc biết về dòng tiểu thuyết non trẻ Việt Nam. Tuy
nhiên cuốn sách sau khi ra đời đã bị thu hồi bởi những hàm ngôn ẩn dụ, những

19