Vị trí vai trò của các cơ quan tư pháp trong việc đảm bảo quyền con người
1.1.2.1. Toà án nhân dân
Xét xử là hoạt động nòng cốt của tư pháp, đây là bộ phận không thể thiếu
trong tổ chức và vận hành của bộ máy nhà nước. Việc xét xử đã hình thành từ lâu
trong tiến trình phát triển của lịch sử; nó xuất hiện và phát triển cùng với sự phát
triển của Nhà nước. Ngay từ thời chiếm hữu nô lệ, hoạt động xét xử cũng đã diễn
ra, song nó chỉ chủ yếu phục vụ lợi ích của giai cấp chủ nô và những người tự do.
Dưới chế độ phong kiến, nhà vua là người ban hành pháp luật, và cũng là người có
quyền xét xử cao nhất, hệ thống cơ quan tư pháp tập trung trong tay giai cấp quí
tộc phong kiến. Chỉ đến thế kỷ XVII-XVIII, khi giai cấp tư sản phát triển mạnh mẽ
cùng với sự ra đời của Nhà nước tư sản thì mô hình tư pháp độc lập mới thực sự
hình thành. Dưới ảnh hưởng của trào lưu tự do với các đại biểu như T. Hobber, J.
Locke, C.L. Mongtesquier, J.J. Rousseau… đã xuất hiện yêu cầu hoạt động tư pháp
phải có tính độc lập, nó là một trong ba nhánh quyền lực căn bản cấu thành quyền
lực nhà nước.
Theo qui định tại Điều 103 và Điều 106 của Hiến pháp nước Cộng hòa xã
hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (đã được sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số
51/2001/QH10 ngày 25 tháng 12 năm 2001 của Quốc hội Khóa X, Kỳ họp thứ 10)
và Luật Tổ chức TAND đã được Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam Khóa
X, kỳ họp thứ 11 thông qua ngày 02 tháng 4 năm 2002 thì hệ thống TAND của
nước ta gồm có:
(1). Tòa án nhân dân tối cao. Theo qui định từ các Điều 18 đến Điều 26 của
Luật Tổ chức TAND thì TAND tối cao là cơ quan xét xử cao nhất của nước Cộng
hòa XHCN Việt Nam. Cơ cấu tổ chức của TAND tối cao gồm:
- Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao;
- Tòa án quân sự Trung ương, Tòa hình sự, Tòa dân sự, Tòa kinh tế, Tòa lao


động, Tòa hành chính và các Tòa phúc thẩm TAND; trong trường hợp cần thiết, ủy
ban Thường vụ Quốc hội quyết định thành lập các Tòa chuyên trách khác theo đề
nghị của Chánh án TAND tối cao;

- Giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật.
- Tổng kết kinh nghiệm xét xử.
(3). TAND huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh. Theo qui định, cơ cấu
của TAND cấp này gồm có Chánh án, một hoặc hai Phó Chánh án, Thẩm phán,
Hội thẩm nhân dân, Thư ký Tòa án. TAND huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc
tỉnh có thẩm quyền sơ thẩm những vụ án theo quy định của pháp luật tố tụng.
(4). Tòa án quân sự. Theo qui định tại Điều 34, Luật Tổ chức TAND thì các
tòa án quân sự được tổ chức trong Quân đội nhân dân Việt Nam để xét xử những
vụ án mà bị cáo là quân nhân tại ngũ và những vụ án khác theo quy định của pháp
luật. Các tòa án quân sự gồm có:
- Tòa án quân sự Trung ương;
- Các tòa án quân sự quân khu và tương đương;
- Các tòa án quân sự khu vực.
Tòa án quân sự Trung ương có Chánh án, các Phó Chánh án, Thẩm phán,
Thư ký tòa án. Chánh án tòa án quân sự Trung ương là Phó Chánh án TAND tối
cao, Thẩm phán Tòa án quân sự Trung ương là Thẩm phán TAND tối cao. Tòa án
quân sự quân khu và tương đương có Chánh án, các Phó Chánh án, Thẩm phán,
Hội thẩm quân nhân, Thư ký tòa án. Tòa án quân sự khu vực có Chánh án, Phó
Chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm quân nhân, Thư ký tòa án.


Tòa án xét xử những VAHS, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế,
hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật. Trong phạm
vi chức năng của mình, Tòa án có nhiệm vụ bảo vệ pháp chế XHCN; bảo vệ chế độ
XHCN và quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể;
bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân. Trong tình
hình đặc biệt, Quốc hội có thể quyết định thành lập Tòa án đặc biệt.
Thẩm phán là những người chuyên thực hiện chức năng xét xử, họ được cử
ra hoặc được nhân dân bầu lên. Trong quá trình thực hiện chức năng xét xử, Thẩm
phán là những người giữ vai trò trọng yếu, họ là những người nhân danh công lý

định của pháp luật, Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số; khi xét xử, Hội
thẩm ngang quyền với Thẩm phán; khi xét xử, Thẩm phán và HTND độc lập và chỉ
tuân theo pháp luật. HTND làm nhiệm vụ theo sự phân công của Chánh án, Chánh
án có nhiệm vụ giữ mối quan hệ với Hội thẩm, bồi dưỡng chuyên môn và đề nghị
HĐND miễn nhiệm, bãi nhiệm.
1.1.2.2. Viện kiểm sát nhân dân
Theo qui định tại Điều 103 và Điều 106 của Hiến pháp nước Cộng hòa
XHCN Việt Nam năm 1992 (đã được sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số
51/2001/QH10 ngày 25 tháng 12 năm 2001 của Quốc hội Khóa X, Kỳ họp thứ 10)
thì Viện kiểm sát được coi là một trong những cơ quan quan trọng nhất cấu tạo nên
bộ máy tư pháp. Cụ thể hơn, theo qui định của Luật Tổ chức VKSND (được Quốc
hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam khóa X, kỳ họp thứ 11 thông qua ngày 02
tháng 4 năm 2002) thì VKSND có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát
các hoạt động tư pháp theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Cụ thể, VKSND
tối cao thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp, góp phần bảo
đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất; các VKSND địa
phương thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp ở địa phương


mình; các Viện kiểm sát quân sự thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt
động tư pháp theo quy định của pháp luật.
Trong phạm vi chức năng của mình, VKSND có nhiệm vụ góp phần bảo vệ
pháp chế XHCN, bảo vệ chế độ XHCN và quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ tài
sản của Nhà nước, của tập thể, bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, tự do, danh dự
và nhân phẩm của công dân, bảo đảm để mọi hành vi xâm phạm lợi ích của Nhà
nước, của tập thể, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân đều phải được xử lý theo
pháp luật. VKSND thực hiện chức năng, nhiệm vụ bằng những công tác sau đây:
- Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc
điều tra các VAHS của các cơ quan điều tra và các cơ quan khác được giao nhiệm
vụ tiến hành một số hoạt động điều tra;

Khi thực hiện công tác kiểm sát điều tra, VKSND có những nhiệm vụ và
quyền hạn sau đây:
- Kiểm sát việc khởi tố; kiểm sát các hoạt động điều tra và việc lập hồ sơ vụ
án của cơ quan điều tra;
- Kiểm sát việc tuân theo pháp luật của những người tham gia tố tụng;
- Giải quyết tranh chấp về thẩm quyền điều tra theo quy định của pháp luật;
- Yêu cầu cơ quan điều tra khắc phục các vi phạm pháp luật trong hoạt động
điều tra; yêu cầu thủ trưởng cơ quan điều tra xử lý nghiêm minh điều tra viên đã vi
phạm pháp luật trong khi tiến hành điều tra;
- Kiến nghị với cơ quan, tổ chức và đơn vị hữu quan áp dụng các biện pháp
phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật.
Trong giai đoạn xét xử các VAHS, VKSND có trách nhiệm thực hành quyền
công tố, bảo đảm việc truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt


tội phạm và người phạm tội; kiểm sát việc xét xử các VAHS, nhằm bảo đảm việc
xét xử đúng pháp luật, nghiêm minh, kịp thời. Khi thực hành quyền công tố trong
giai đoạn xét xử các VAHS, VKSND có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây:
- Đọc cáo trạng, quyết định của VKSND liên quan đến việc giải quyết vụ án
tại phiên tòa;
- Thực hiện việc luận tội đối với bị cáo tại phiên tòa sơ thẩm, phát biểu quan
điểm về việc giải quyết vụ án tại phiên tòa phúc thẩm; tranh luận với người bào
chữa và những người tham gia tố tụng khác tại phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm;
- Phát biểu quan điểm của VKSND về việc giải quyết vụ án tại phiên tòa
giám đốc thẩm, tái thẩm.
Khi thực hiện công tác kiểm sát xét xử các VAHS, VKSND có những nhiệm
vụ và quyền hạn sau đây:
- Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động xét xử của TAND;
- Kiểm sát việc tuân theo pháp luật của những người tham gia tố tụng;
- Kiểm sát các bản án và quyết định của TAND theo quy định của pháp luật;

thành phố thuộc tỉnh gồm có Viện trưởng, các Phó Viện trưởng và các kiểm sát
viên.
(4). Các Viện kiểm sát quân sự. Các Viện kiểm sát quân sự được tổ chức trong
quân đội nhân dân Việt Nam để thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư
pháp theo quy định của pháp luật. Các Viện kiểm sát quân sự gồm có Viện kiểm sát
quân sự Trung ương, Viện kiểm sát quân sự quân khu và tương đương, Viện kiểm
sát quân sự khu vực.
1.1.2.3. Cơ quan điều tra


Theo qui định của Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự (được Ủy ban Thường
vụ Quốc hội thông qua ngày 20/8/2004) thì cơ quan điều tra gồm có cơ quan cảnh
sát điều tra, cơ quan điều tra của quân đội nhân dân, VKSND và một số cơ quan
được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như: Bộ đội ciên phòng,
Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển khi thực hiện nhiệm vụ trong lĩnh
vực quản lý của mình mà phát hiện những hành vi phạm tội đến mức phải truy cứu
trách nhiệm hình sự thì tiến hành các hoạt động điều tra theo quy định tại các điều
19, 20, 21 và 22 của Pháp lệnh điều tra hình sự. Ngoài ra, các cơ quan khác của
công an nhân dân, quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt
động điều tra trong khi làm nhiệm vụ của mình, nếu phát hiện sự việc có dấu hiệu
tội phạm thì có quyền khởi tố vụ án, tiến hành những hoạt động điều tra ban đầu và
chuyển hồ sơ cho cơ quan điều tra có thẩm quyền theo quy định tại các điều 23, 24
và 25 của Pháp lệnh điều tra hình sự.
- Trong lực lượng công an nhân dân có các cơ quan điều tra sau đây:
(1). Cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công an; cơ quan Cảnh sát điều tra công an
tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (sau đây gọi chung là cơ quan cảnh sát điều
tra công an cấp tỉnh); cơ quan cảnh sát điều tra công an huyện, quận, thị xã, thành
phố thuộc tỉnh (sau đây gọi chung là cơ quan cảnh sát điều tra công an cấp huyện);
(2). Cơ quan an ninh điều tra Bộ Công an; cơ quan an ninh điều tra công an
tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (sau đây gọi chung là cơ quan an ninh điều