BỘ NÔNG NGHIỆP & PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
VIỆN DƢỢC LIỆU
-------------------------------

BÁO CÁO TỔNG KẾT
KẾT QUẢ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI THUỘC DỰ ÁN KHOA HỌC
CÔNG NGHỆ NÔNG NGHIỆP VỐN VAY ADB
2009 - 2011
Tên đề tài: NGHIÊN CỨU KỸ THUẬT TRỒNG SA NHÂN TÍM (AMOMUM

LONGILIGULARE T. L. Wu) TRÊN ĐẤT SAU NƢƠNG RẪY THUỘC VÙNG
ĐỆM VƢỜN QUỐC GIA TAM ĐẢO, TẠI MỘT SỐ XÃ Ở HUYỆN ĐẠI TỪ,
TỈNH THÁI NGUYÊN

Cơ quan chủ quản dự án : Bộ Nông nghiệp và PTNT
Cơ quan chủ trì : Viện Dƣợc liệu – Bộ Y tế
Chủ nhiệm đề tài : PGS.TS. Nguyễn Văn Tập
Thời gian thực hiện đề tài: 2009 - 2011

12 - 2011


Mục lục
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
II. MỤC TIÊU ĐỀ TÀI
1. Mục tiêu chung
2. Mục tiêu cụ thể
III. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ SA NHÂN TÍM TRONG
VÀ NGOÀI NƢỚC
1. Giới thiệu khái quát về vị thuốc có tên "Sa nhân"
2. Nghiên cứu về thực vật học loài Sa nhân tím

1.5. Nghiên cứu thu hái và chế biến sau thu hoạch
1.6. Kết quả xây dựng mô hình thử nghiệm trồng sa nhân tím
1.7. Một số kết quả khác
2. Tổng hợp các sản phẩm của đề tài
2.1. Các sản phẩm khoa học
2.2. Kết quả đào tạo tập huấn
3. Đánh giá tác động của kết quả nghiên cứu
3.1. Hiệu quả đối với môi trƣờng
3.2. Hiệu quả kinh tế - xã hội
4. Tổ chức thực hiện và sử dụng kinh phí
1

Trang
1
2
2
2
2
2
3
5
9
9
9
9
9
9
10
11
11

4.1. Tổ chức thực hiện
4.2. Sử dụng kinh phí
VI. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
1. Kết luận
2. Đề nghị
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Phụ lục 1: Các sản phẩm khoa học của đề tài
Phụ lục 2: Mẫu phiếu điều tra - Ảnh minh họa
Phụ lục 3: Biên bản kiểm tra
Phụ lục 4: Nhận xét của địa phƣơng
Phụ lục 5: Biên bản nghiệm thu cơ sở

68
68
69
69
70
72

2


Mục lục bảng
STT
Bảng 1
Bảng 2
Bảng 3
Bảng 4
Bảng 5

Số liệu về sinh trƣởng phát triển của Sa nhân tím trồng bằng nhánh
Vài dẫn liệu khi Sa nhân tím (loại quả nhỏ - Aln) có hoa/quả vụ
chính thức đầu tiên
Số liệu về sự sinh trƣởng phát triển của 3 loại nhánh nhân vô tính
Thời gian và tỷ lệ nảy mầm của hạt
Sự sinh trƣởng và phát triển của cây trồng nhân giống bằng hạt
Sự sinh trƣởng và phát triển của Sa nhân tím theo thời vụ và mật độ
trồng
Sự sinh trƣởng và phát triển của Sa nhân tím trồng ở các công thức
bón phân khác nhau
Sự sinh trƣởng và phát triển của Sa nhân tím trồng ở các lô có độ
tàn che khác nhau
Sự sinh trƣởng phát triển của Sa nhân tím ở 2 mô hình trồng
Lý lịch mẫu đất
Kết quả phân tích đất của Viện Nông hóa – Thổ nhƣỡng

Trang
13
21
23
24
24
25
27
28
29
31
32
36
39

ARN

axit ribonucleic

CTAB

Cetyl trimetyl ammonium bromide

EDTA

Ethylene diamino tetraacetic acid

PCR

Polymerase Chain Reaction
(phản ứng chuỗi trùng hợp)

RAPD

Random Amplified Polymorphism
(Đa hình phân đoạn ADN khuếch đại ngẫu nhiên)

dNTPs

deoxinucleotide triphophat

bp

base pair (cặp bazơ nitơ)



6


I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Sa nhân là tên gọi chung của cây thuốc (cây Sa nhân), đồng thời cũng là tên gọi
của dƣợc liệu Sa nhân (Quả già khô) và vị thuốc Sa nhân (Khối hạt khô, bỏ vỏ). Dƣợc
liệu Sa nhân đƣợc thu hái từ quả già của một số loài cây Sa nhân cùng chi Amomum
Roxb.. thuộc họ Gừng (Zingiberaceae) [1]. Sa nhân là vị thuốc quý. Đƣợc sử dụng khá
phổ biến trong y học cổ truyền ở Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Lào,
Indonexia….. để làm thuốc chữa các bệnh về đƣờng tiêu hóa (bị nôn mửa, ăn uống khó
tiêu, đau dạ dày, viêm ruột, ỉa chảy…), chữa cao huyết áp và sẩy thai. Hạt khô Sa nhân
còn dùng làm gia vị; chồi non của cây (măng) dùng làm rau ăn [ 3,6,8,10]. Dƣợc liệu Sa
nhân ở Việt Nam, từ trƣớc cho tới nay, chủ yếu đƣợc khai thác từ các loài Sa nhân mọc
tự nhiên. Ngoài việc cung cấp cho nhu cầu sử dụng làm thuốc ở trong nƣớc, hàng năm, sa
nhân của Việt Nam vẫn đƣợc xuất khẩu, với giá trị kinh tế cao [20].
Tuy nhiên, do nạn phá rừng và nhiều nguyên nhân khác đã làm cho diện tích phân
bố cũng nhƣ khối lƣợng Sa nhân khai thác đƣợc hàng năm ở nƣớc ta bị giảm sút. Bên
cạnh đó, do cách khai thác tự phát, ngƣời đi khai thác lấy cả quả non, nên chất lƣợng
dƣợc liệu Sa nhân của Việt Nam thƣờng chỉ đạt ở mức thấp, muốn xuất khẩu đƣợc đều
phải qua chọn lọc lại [20]. Trong khi đó, riêng nhu c ầu Sa nhân để xuất khẩu, mỗi năm đã
cần tới 500-800 tấn, nhƣng dƣờng nhƣ không bao giờ chúng ta cung cấp đủ.
Để đáp ứng đƣợc các yêu cầu về sản lƣợng và chất lƣợng dƣợc liệu Sa nhân ở Việt
Nam hiện nay, trƣớc hết cần điều tra khoanh vùng các khu vực có Sa nhân mọc tự nhiên
tập trung, để hƣớng dẫn ngƣời dân thu hái và chế biến (quả) đúng kỹ thuật. Đồng thời cần
nghiên cứu, chọn loài Sa nhân có năng suất và chất lƣợng cao để đƣa vào phát triển trồng.
Theo những kết quả nghiên cứu bƣớc đầu của Viện Dƣợc liệu, năm 1984 – 1986,
1992 – 1995 [5,14,15] đã xác định trong số các loài Sa nhân mọc tự nhiên đƣợc thu hái
quả (Sa nhân đỏ - Amomum villosum; Sa nhân tía – A. xanthioides; Sa nhân thân cao – A.
ovoideum; Sa nhân thƣa – A.thyrsoideum và Sa nhân tím – A. longiligulare), thì chỉ có

- Bƣớc đầu xác định đƣợc về giống Sa nhân tím cho năng suất và chất lƣợng cao.
- Hoàn thiện quy trình trồng, quy trình thu hoạch và chế biến sơ bộ sau thu hoạch quả
Sa nhân tím.
- Xây dựng đƣợc mô hình trồng Sa nhân tím trên đ ất sau nƣơng rẫy.
III. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ SA NHÂN TÍM TRONG VÀ
NGOÀI NƢỚC
1. Giới thiệu khái quát về vị thuốc có tên “Sa nhân”
Trong y học cổ truyền Trung Quốc cũng nhƣ ở Việt Nam có nhiều vị thuốc đƣợc
lấy từ cùng một bộ phận của một số loài cây thuốc cùng chi (Genus), cùng họ (Family)
thì thƣờng mang chung một tên gọi. Hơn nữa, các bộ phận này, sau khi thu hái l ại đƣợc
chế biến (làm khô, sao tẩm) nhƣ nhau nên về tính vị, tác dụng chữa bệnh của vị thuốc
cũng tƣơng tự nhƣ nhau. Ví dụ: vị thuốc “Kim ngân hoa” là hoa phơi khô của một số loài
cây thuốc cùng chi Lonicera, họ Caprifloliaceae ; “Thiên niên kiện” cũng là Thân rễ phơi
8


khô của một số loài cây thuốc thuộc chi Homalomena, họ Araceae… Tƣơng tự nhƣ vậy,
vị thuốc “Sa nhân” là khối hạt khô, thu hái lúc quả già của một số loài thuộc chi
Amomum (A. villosum; A.ovoideum; A. longiligurae; A. xanthioides và A. thyrsoideum),
họ Gừng (Zingiberaceae) [4,5,8,9,11,12,17,18,19…] Theo lý luận của y học cổ truyền, vị
thuốc Sa nhân nói chung có vị cay, mùi thơm, tính ấm vào 3 kinh thận, tỳ, vị, có tác dụng
ôn trung, hành khí, chỉ thống, khai vị tiêu thực, an thai [ 4,8,11,12,18,19]. Ngoài ra, các
tác giả trong nƣớc nhƣ Nguyễn Thị Phƣơng Lan, 2004; Đỗ Tất Lợi,1999 [11], Đào Lan
Phƣơng, 1995 [12] và nhiều ngƣời khác [17,19] cũng nhƣ ở nƣớc ngoài (Jiang Lin, Li
Zhengyu (1990) Chemical Abstract, 113. 1990. 86484 p; Fan L., Xin Du Yuanching
(1995) Chemical Abstract, 127. 1997. 245494 Th.) khi nghiên cứu về thành phần hóa học
trong hạt của 5 loài Sa nhân trên đều cho rằng thành phần chính là tinh dầu (1,5 – 3,5%).
Trong tinh dầu có tới vài chục hợp chất khác nhau, trong đó chủ yếu là bornyl acetat,
camphor, camphen, borneol, limonene… hàm lƣợng của các chất này có thể hơi chênh
lệch ở các loài Sa nhân khác nhau, nhƣng là những thành phần hóa học chủ yếu tạo nên

Nguyễn Tiến Bân và đồng nghiệp, 1984 (Danh lục Thực Vật Tây Nguyên) [1] và Phạm
Hoàng Hộ, 1993 [7] đều chƣa đề cập loài Sa nhân tím kể trên.
Về hình thái thực vật của thân, lá, hoa c ủa loài Sa nhân tím nhìn bên ngoài t ƣơng
đối giống với một số loài Sa nhân khác (Sa nhân thân cao – A. ovoideum, Sa nhân đỏ - A.
villosum và Sa nhân tía - A. xanthioides). Tuy nhiên có 2 đặc điểm khác biệt quan trọng
nhất của loài Sa nhân tím (A. longiligulare) là lƣỡi bẹ (ligule) nhọn, dài 1,5 – 4,0 cm và
mào của trung đới có 3 thùy tròn, trong khi đó lƣỡi bẹ của các loài kia đầu tròn, dài dƣới
1 cm và mào của trung đới chỉ xẻ hai thùy tròn [5,12,14,15, 16,17,21,29]. (Phụ lục 2 Ảnh 1 & 2).
* Sau đây là phần mô tả đầy đủ về hình thái thực vật của loài Sa nhân tím (Amomum
longiligulare T. L. Wu), thuộc họ Gừng ( Zingiberaceae):
Cây dạng cỏ cao, sống nhiều năm, thƣờng mọc thành đám, có thân rễ bò lan trên
mặt đất; thân mang lá cao 1-2m hoặc hơn. Lá mọc so le thành hai dãy hƣớng lên phía
ngọn; phiến lá thuôn dài, 20-35cmx5-8cm, đầu lá có mũi nhọn, vò nát có mùi thơm. Lƣỡi
bẹ dài 1,5-4,0cm, đầu nhọn, mỏng và không có lông (đây là đặc điểm quan trọng nhất để
phân biệt với các loài Sa nhân khác, chỉ có lƣỡi bẹ ngắn dƣới 1cm).
Cụm hoa dạng bông phân nhánh, mọc từ gốc hay thân rễ, gồm 5-10 hoa, màu
trắng. Mỗi hoa có 2 lá bắc nhỏ; đài hình ống, dài 1,5cm, đ ầu xẻ 3 thùy hình thuôn; cánh
môi hình thìa, gần tròn, 1,7-2,5x1,6-2,3cm, đầu cánh môi nhô ra thành 2 thùy, dọc theo
giữa cánh môi có 3 sọc màu tía hồng, ở giữa màu vàng. Nhị có trung đới phát triển thành
dạng mào, có 3 thùy ôm lấy nhị. Bầu hình trứng, 3 ô; vòi nhụy hình chỉ, dài gần 2cm, đầu
nhụy gần bao phấn và ở dƣới trung đới.
Quả nang hình trứng hoặc gần hình cầu, có thể có 3 cạnh tù, chiều dài 1,1-2,5cm;
đƣờng kính 1,0-2,3cm; vỏ quả có gai đơn hoặc kép; màu tím nâu hay tím hồng, khi chín
chuyển sang màu tím đen. Hạt nhiều, 13-28 hạt; hạt hình đa diện, màu nâu đen; áo hạt
màu trắng, vị ngọt; hạt già cắn vỡ có mùi thơm đ ặc trƣng.

10


Mùa hoa quả: một năm có hai vụ. Vụ hè-thu: hoa từ cuối tháng 4 đến tháng 6, quả

longiligulare T. L. Wu) tại tỉnh Champasac và Sa La Van. Nhƣng trong tài liệu này
không thấy đề cập cụ thể về kết quả trồng [20].

11


Loài Sa nhân đƣợc nghiên cứu trồng nhiều hơn cả là SA NHÂN TÍM ( A.
longiligulare T. L. Wu). Cây đƣợc trồng thử tại Trung Quốc, Lào và Việt Nam, trong đó
Việt Nam lại là nơi nghiên cứu trồng đầu tiên [5,14].
Ở Việt Nam, ngay từ năm 1984, trong hợp phần nghiên cứu về cây thuốc thuộc
Chƣơng trình Tây Nguyên II, Nguyễn Chiều, Nguyễn Tập và các đồng nghiệp đã phát
hiện thấy một đám Sa nhân mọc tự nhiên ở huyện M’Đrăk (tỉnh Đắc Lắc) có nhiều quả
hơn hẳn loài Sa nhân đỏ (A. villosum) cùng phân bố trong khu vực. Cây giống của cả 2
loại Sa nhân này đã đƣợc đem về trồng thử tại Trạm nghiên cứu Dƣợc liệu tỉnh Đắc Lắc
(khoảng 500m2/loài), nhƣng đến năm 1986 mới xác định đƣợc tên của loài Sa nhân tím
có nhiều quả là Amomum longiligulare T. L. Wu; đồng thời cũng khẳng định, đây là loài
Sa nhân khi đem trồng cũng cho thu hoạch quả hơn các loài khác [5,12,14,15]. Tuy nhiên
do Chƣơng trình Tây Nguyên II đã sớm kết thúc sớm (1985), nên việc trồng thử Sa nhân
tím ở Đắc Lắc mặc đù đã có kết quả tốt, nhƣng chƣa đƣa ra đƣợc dẫn liệu kỹ thuật nào
[14]. Đến năm 1992, trong một đề tài cấp nhà nƣớc (KY. 02. 04), Sa nhân tím là một
trong vài cây thuốc đặc sản đƣợc lựa chọn để nghiên cứu trồng thử. Cây giống đƣợc lấy
tại xã Vĩnh Sơn, huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định đem trồng xen dƣới tán rừng tự
nhiên cũng tại đó và trồng dƣới tán rừng trồng keo lá tràm ở Lâm trƣờng Tân Lạc, tỉnh
Hòa Bình với tổng diện tích cả 2 nơi gần 2ha. Đến cuối năm 1994, khi toàn bộ chƣơng
trình “Tạo nguồn nguyên liệu làm thuốc – KY.02” kết thúc, Sa nhân tím trồng chƣa cho
thu hoạch chính thức, song đề tài cũng đã rút ra một số kết luận bƣớc đầu quan trọng nhƣ:
Sa nhân tím có thể trồng đƣợc ở nhiều nơi; đất trồng có khả năng giữ ẩm; độ tàn che
thích hợp dƣới 30% (Lô Sa nhân tím trồng dƣới tán Keo lá tràm, khi cây khép tán (từ
1996), Sa nhân không phát triển đƣợc và dần bị đào thải). Giống đem trồng là các nhánh
con; vào mùa xuân; kho ảng cách trồng 1x1m/nhánh (10.000 cây/ha); không bón phân;

hoa quả và cây trồng cũng sinh trƣởng phát triển kém. Theo tác giả, nguyên nhân là do
môi trƣờng đất trồng Điều khô hạn, nên Sa nhân trồng không có kết quả nhƣ mong muốn
[3].
Việc nghiên cứu trồng Sa nhân tím ở Việt Nam không thể không đề cập tới kết
quả trồng của Viện Dƣợc liệu, cũng do Nguyễn Tập và các đồng nghiệp tiến hành. Theo
các tác giả này từ năm 2004-2006, trong khuôn khổ của một đề tài do Dự án lâm sản
ngoài gỗ (LSNG) tài trợ, Sa nhân tím trồng 2,09 ha thuần loại, trên đất sau nƣơng rẫy (đã
trồng Chè sau bỏ hoang) thuộc vùng đệm vƣờn Quốc gia (VQG) Tam Đảo, tại thôn Hòa
Bình 2 xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, đã mang lại kết quả khả quan. Sa
nhân tím trồng bằng các nhánh con, lấy từ cây mọc tự nhiên ở tỉnh Đắc Lắc; thời vụ trồng
vào tháng 11 năm 2004; khoảng cách trồng 1x1m/cây (10.000 cây/ha); có bón lót bằng
phân chuồng và bón thúc bằng phân NPK. Kết quả khi cây trồng đƣợc từ 18-24 tháng
tuổi (tính từ ngày mọc) bắt đầu ra hoa quả lứa bói [16]. Đáng tiếc là đề tài phải kết thúc
vào tháng 6/2006, nhƣng sang năm 2007, Sa nhân tím trồng ở đây mới chính thức cho thu
hoạch quả. Mặc dù vậy, đây là nghiên cứu đầu tiên cho biết Sa nhân tím trồng vào mùa
đông ở miền Bắc vẫn cho kết quả tốt. Đồng thời cũng đã phát hiện, trong quần thể Sa
nhân tím trồng ở xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên lần này thấy có loại cây

13


ra quả to và cây ra quả nhỏ hơi khác nhau, nhƣng chƣa rõ liệu đây có là đặc điểm của 2
giống trong loài Sa nhân tím hay không [16].
Nhƣ vậy, qua phần tổng quan trên đây cho thấy, hiện đã có tới 10 công trình đề
cập đến việc trồng thử nghiệm Sa nhân tím trên thế giới, trong đó ở Việt Nam có 8
[3,6,9,12,13,14,15,16], Trung Quốc 1 [25] và ở Lào 1 [27]. Có thể do hạn chế bởi nhiều
lý do, trong đó chủ yếu về thời gian nghiên cứu thƣờng chỉ có 2 đến 3 năm/ đề tài, nên
trong tất cả những công bố này đều chƣa có đƣợc đầy đủ các dẫn liệu cần thiết về kỹ
thuật trồng Sa nhân tím.
Đó là:

Sa nhân tím.
- Nghiên cứu đa dạng di truyền, dấu chuẩn ADN nhằm xác định mức độ khác biệt
giữa hai dạng cây ra quả to và nhỏ.
- Trồng, theo dõi sinh trƣởng phát triển, so sánh về chất lƣợng dƣợc liệu (qua phân
tích hàm lƣợng tinh dầu trong quả) để chọn giống.
1.3. Nghiên cứu nhân giống
* Nhân giống từ hạt:
- Kết hợp với nội dung chọn giống, thu hái quả già của 2 loại cây (quả to và quả
nhỏ), lấy hạt gieo riêng nhằm xác định: thời gian gieo thích hợp; thời gian và tỷ lệ nảy
mầm; cách chăm sóc cây con ở vƣờn ƣơm; xác định tuổi cây con đem trồng…
- Kết hợp với nội dung chọn giống, tiếp tục theo dõi sự sinh trƣởng phát triển của cây
trồng bằng giống gieo từ hạt.
* Nhân giống bằng các nhánh con:
- Xác định cách tách nhánh con làm giống, phân chia thành 3 loại: nhánh bánh tẻ,
nhánh non và nhánh già.
- Trồng, theo dõi sự sinh truởng và phát triển và so sánh giữa 3 loại nhánh giống
(bánh tẻ, non và già) trong điều kiện thí nghiệm trồng nhƣ nhau.
Kết quả của nội dung nghiên c ứu chọn giống và nhân giống để xây dựng báo cáo
chuyên đề về giống sa nhân tím:
1.4. Nghiên cứu xây dựng qui trình kỹ thuật trồng sa nhân tím trên đất sau nƣơng
rẫy
Triển khai một số thí nghiệm về:
 Thời vụ trồng: vào vụ xuân (tháng 4) và vụ thu - đông (tháng 10)
 Mật độ khoảng cách trồng :
- Khoảng cách trồng 1m x1m/ cây, sau khi đã chừa lối đi và xung quanh hàng rào,
diện tích còn trồng Sa nhân khoảng 9800m2, tuơng đƣơng với mật độ 9800 cây/ha
(hoặc 10.000 cây/ha nếu không chừa lối đi).
- 0,6m x0,6m/cây, sau khi đã chừa lối đi giữa các ô và xung quanh hàng rào, diện
tích còn lại sẽ trồng Sa nhân vào khoảng 9800 m2, tƣơng đƣơng mật độ khoảng
27.200 cây/ha (hoặc 27.700 cây/ha nếu không chừa lối đi).

- Trồng: vào vụ xuân (tháng 4/2009), mật độ khoảng 9800 cây/ha (1m x 1m/cây);
bón lót phân chuồng mục 10 tấn/ha (năm đầu tiên).
Bón thúc 2 năm sau: Phân chuồng 10 tấn + phân NPK 1 tấn/ha/năm
- Gồm 2 mô hình trên 2 loại lập địa khác nhau: Đất sau nƣơng rẫy (đã từng trồng
Chè sau bỏ hoang); Đất bãi bồi ven suối, nhiều đá vốn bỏ hoang chƣa hề đƣợc canh tác.
- Tập huấn kỹ thuật cho các hộ dân trực tiếp tham gia trồng Sa nhân và các thành
phần khác ở xã Quân Chu và bộ phận Khuyến nông – Phòng nông nghiệp và Phát triển
nông thôn huyện Đại Từ.
16


Nội dung tập huấn: 2 lần. Lần 1 khi bắt đầu trồng sa nhân, về kỹ thuật làm đất,
trồng và chăm sóc Sa nhân. Lần 2 khi cây ra hoa quả lứa bói (2011) về kỹ thuật thu hái và
phơi khô quả Sa nhân.
1.7. Bƣớc đầu nghiên cứu tác động của việc trồng Sa nhân tím đối với môi trƣờng
- Xác định mức độ che phủ đất
- Đánh giá về đất, thông qua phân tích một số chỉ tiêu về đất sau khi trồng Sa nhân
tím đƣợc 2 năm.
2. Vật liệu và địa điểm nghiên cứu
2.1. Vật liệu nghiên cứu
* Giống: Nhƣ ở phần tổng quan đã đề cập, loài Sa nhân tím (Amomum
longiligulare T.L.Wu) ở Việt Nam, phân bố tự nhiên chủ yếu ở Việt Nam, phân bố tự
nhiên chủ yếu ở một số tỉnh miền núi phía Nam, nhất là ở huyện Vĩnh Sơn (Bình Định);
K’Bang (Gia Lai); Krông Ana, Krông Păk (Đắc Lắc) [13, 15, 17]. Gần đây, khi thực hiện
đề tài thuộc Dự án LSNG tại xã Quân Chu, Đại Từ, Thái Nguyên giống Sa nhân tím đƣợc
lấy tại huyện Krông Ana (tỉnh Đắc Lắc) [16]. Bởi vậy, khi thực hiện nghiên cứu trồng Sa
nhân tím lần này, chúng tôi tiếp tục thu thập giống từ huyện Krông Ana (Đắc Lắc). Bởi
lẽ, ở đó có sẵn cây Sa nhân tím mọc tự nhiên và cũng từ nguồn giống này, đã triển khai
đề tài trồng thử nghiệm Sa nhân tím, thuộc Dự án LSNG (2004-2006) có kết quả tốt [16].
Cụ thể:

Tây giáp dãy núi Tam Đảo và phía Đông giáp thị trấn Quân Chu (huyện Đại Từ). Toàn
bộ bề mặt địa hình của xã là các đồi thấp, thấp dần từ chân dãy Tam Đảo theo hƣớng Tây
Nam-Đông Bắc, độ cao trung bình chỉ trên dƣới 50m. Xuất phát từ núi Tam Đảo có một
con sông lớn chạy ngang qua xã, là nguồn cung cấp nƣớc canh tác ở địa phƣơng.
Tồng diện tích tự nhiên toàn xã Quân Chu là 4249 ha, trong đó chia ra: Đất nông
nghiệp 743,55 ha (134,22 ha trồng lúa, diện tích còn lại trồng Chè và nƣơng rẫy); đất lâm
nghiệp 3020,53 ha (2598, 98 ha rừng non phục hồi, diện tích còn lại là rừng trồng Keo và
Mỡ); đất phi nông nghiệp 375,96 ha; diện tích nuôi trồng thủy sản (ao hồ) 12 ha và
114,16 ha là đất chƣa sử dụng. Trong diện tích đất chƣa sử dụng này phần lớn là các bãi
hoang, đồi trọc, bãi bồi ven suối và một số nơi vốn trƣớc kia đã trồng Chè, sau thoái hóa,
tạm thời bị bỏ hoang. Đây chính là nguồn đất đai có thể lựa chọn để trồng Sa nhân tím
tại xã Quân Chu
Về khí hậu, do huyện Đại Từ không có Trạm khí tƣợng riêng, nển từ trƣớc đến
nay, ngành nông nghiệp huyện Đại Từ vẫn phải sử dụng các số liệu quan trắc chung của
Trạm thành phố Thái Nguyên, trong việc chỉ đạo công tác của ngành ở địa phƣơng (bao
gồm cả xã Quân Chu).
Bảng 1. Số liệu khí tƣợng của Trạm khí tƣợng Thái Nguyên
I

II

III

IV

XII

Năm

V


R

26,8 37,3 53,3 125,9

238,4 332,7

401,4 352,9 256,1

151,3 51,2 25,1 2052,4

∆T 6,3

5,5

5,1

5,8

7,5

7,4

7,2

7,6

8,1

8,0


78

82

S

2,4

1,7

1,6

2,7

5,7

6,3

5,9

6,3

5,8

5,1

4,0

4,0

ấm hơn vào tháng 11 hoặc 12.
Điều kiện xã hội và kinh tế:
Theo các số liệu thống kê của UBND xã Quân Chu năm 2010 cho biết, cả xã có
3897 nhân khẩu, 896 hộ sinh sống ở 4 thôn, gồm 6 dân tộc: Dao, Kinh, Tày, Nùng, Sán
Dìu và Thổ, trong đó ngƣời Dao chiếm tới gần 50% dân số, sống tập trung tại 2 thôn Hòa
Bình I và Hòa Bình 2, sát với chân núi Tam Đảo.
Về kinh tế, chủ yếu ngƣời dân sống dựa vào canh tác nông-lâm nghiệp, từ trồng
lúa nƣớc, trồng Chè và trồng rừng. Tổng giá trị kinh tế nông-lâm nghiệp trong xã mang
lại tới 81% tổng thu nhập cho ngƣời dân. Tính bình quân đạt trên 5 triệu
đồng/ngƣời/năm. Tuy nhiên theo mức chuẩn hiện nay, ở xã vẫn có 376 hộ/896 hộ là diện
hộ nghèo (41,1%); 390 hộ ở mức trung bình (43,9%) và chỉ có 123 hộ khá (13,2%). Số
hộ khá này phần lớn là do có diện tích trồng Chè (trên dƣới 1ha) thƣờng xuyên cho thu
nhập. Các hộ nghèo thƣờng có ít ruộng để trồng lúa, thậm chí không có diện tích nào để
trồng Chè hay trồng cây lâm nghiệp và bởi vậy họ có thể cũng không có đất tạm coi là
nhàn rỗi để trồng trọt các loại cây nông nghiệp khác. Đây cũng là vấn đề nan giải trong
việc mở rộng thêm nguồn thu nhập từ nông-lâm nghiệp cho bà con.
19


Vào cuối năm 2004, trong khuôn khổ của Dự án LSNG, Viện Dƣợc liệu đã đƣa
cây Sa nhân tím về trồng trên đất sau nƣơng rẫy của 5 hộ tại thôn Hòa Bình 2. Sau 2 năm
kết thúc dự án, từ năm thứ 3 (2007-2010) các hộ đều thu hoạch đƣợc quả Sa nhân, song
chính 2 hộ nghèo (trong số 5 hộ) sau đó 1 hộ đã chuyển đổi từ trồng Sa nhân sang trồng
Chè và một hộ thì bỏ Sa nhân hoang hóa nên không có thu hoạch. Nhƣ vậy, nếu tiếp tục
triển khai nghiên cứu trồng Sa nhân tại đây, trƣớc hết một số hộ dân đã biết đến cây
thuốc này và chính quyền xã, thôn cũng sẽ ủng hộ.
3. Phƣơng pháp nghiên cứu
Đề tài gồm nhiều nội dung nghiên cứu khác nhau, bởi vậy trong phƣơng pháp và kỹ
thuật ứng dụng cũng gồm một số lĩnh vực khác nhau. Cụ thể:
3.1. Điều tra thu thập thông tin về nguồn Sa nhân mọc tự nhiên

8. Hút bỏ phần dịch phía trên và rửa ADN tủa bằng 800 µl dung dịch Wash I
(Ethanol (EtOH) + muối natri oxalat (NaOAc) + H2O) trong 5 phút.
9. Ly tâm thu lại tủa ở 10.000 v/phút trong vòng 5 phút.
10. Lặp lại bƣớc rửa tủa ADN sau khi hút bỏ phần dịch phía trên, bằng 100 µl
dung dịch Wash II (Ethanol 70%) trong 5 phút.
11. Ly tâm thu lại tủa ở 10.000v/phút trong vòng 5 phút. Để tủa ADN khô tự
nhiên trong tủ cấy.
12. Hòa tan ADN tủa trong 100 µl đệm TE (10mM Tris, pH=8, 1mM EDTA) và
bảo quản ở 4 oC.
3.3.2. Kiểm tra chất lƣợng ADN tổng số
ADNts sau khi tách chiết đƣợc kiểm tra bằng phƣơng pháp điện di trên gel agarose
1%. Thực hiện điện di trong môi trƣờng đệm 1x TBE, ở hiệu điện thế 85 V trong khoảng
40 phút. Kích thƣớc tƣơng đối của sản phẩm ADNts đƣợc xác định bằng cách so sánh với
thang ADN chuẩn Lambda HindIII.
Độ tinh sạch và nồng độ ADN đƣợc kiểm tra bằng phƣơng pháp đo mật độ quang
phổ hấp thụ (OD) ở bƣớc sóng 260 nm và 280 nm. Dịch chiết đƣợc pha loãng 100 lần (10
µl ADN tổng số + 990 µl dd H2 O), tiến hành đo 2 lần ở mỗi mẫu, kết quả lấy trung bình 2
lần đo. Mức độ tinh sạch của sản phẩm (mức độ lẫn ARN và protein) phản ánh qua tỷ số
quang hấp thụ A260/280 . Các mẫu đƣợc coi là tinh sạch khi có tỷ số quang hấp thụ A260/280
nằm trong khoảng 1,8 – 2,0. Nồng độ dung dịch gốc đƣợc tính theo công thức 1,0 A260 =
50 µg/µl.
3.3.3. Phân tích đa dạng di truyền bằng kỹ thuật RAPD-PCR
Các mẫu sau khi tách chiết thu đƣợc ADN tổng số sẽ đƣợc khuếch đại bằng phản
ứng RAPD-PCR với 16 mồi ngẫu nhiên. Nồng độ ADN khuôn, thành phần phản ứng và
quy trình nhiệt đƣợc chúng tôi tối ƣu hóa và trình bày lần lƣợt ở bảng 4 và bảng 5.
Sản phẩm khuếch đại đƣợc phân tích trên gel agarose 1,5 %, chạy ở hiệu điện thế
70 – 100 V trong kho ảng 40 – 50 phút. Sử dụng phƣơng pháp hiện hình với ethidium
bromide và xác định kích thƣớc tƣơng đối của các băng khuếch đại bằng cách so sánh với
thang ADN chuẩn 1kb (Fermentas, 1kb DNA ladder). Kết quả điện di đƣợc phân tích
bằng phần mềm NTSYSpc 2.02h.

+ Công thức 2: Sa nhân tím quả nhỏ
- Cây giống: là các nhánh bánh tẻ đƣợc lấy từ 2 nhóm Sa nhân tím: Nhóm cây ra
quả to và nhóm ra quả nhỏ đã đƣợc đánh dấu ở lô Sa nhân tím trồng cũ (Dự án LSNG,
2004 – 2006), tại thôn Hòa Bình 2, xã Quân Chu.
- Mật độ khoảng cách trồng: 1m x 1m (10.000 cây/ha - ở đây không chừa diện tích
lối đi ở giữa)
- Diện tích ô thí nghiệm: 500m2 mỗi ô.
- Phân bón: bón lót phân chuồng mục 10 tấn/ha; bón thúc hàng năm: phân chuồng
mục 10 tấn + 1 tấn NPK/ ha.
22


- Cách theo dõi và đo đếm: định kỳ 2 tháng/ lần. Sau khi Sa nhân đã nở hết hoa và
kết quả (đang có quả non) tiến hành đo đếm một lần nữa.
3.5.2. Thí nghiệm 2 : Nghiên cứu nhân giống
Thí nghiệm nhân giống vô tính từ nhánh gồm 3 công thức:
+ Công thức 1: Nhánh non
+ Công thức 2: Nhánh bánh tẻ
+ Công thức 3: Nhánh già
Thí nghiệm nhân giống hữu tính từ hạt gồm 2 công thức:
+ Công thức 1: Cây giống gieo từ hạt loại quả nhỏ
+ Công thức 2: Cây giống gieo từ hạt loại quả to
- Cây giống từ nhánh: Bao gồm nhánh non, nhánh bánh tẻ và các nhánh già đúng
loài Sa nhân tím ( A. longiligulare T. L. Wu), đƣợc lấy từ cây mọc tự nhiên, tại huyện
Krông Ana, tỉnh Đăk Lăk. Chú ý: Các nhánh cây khi nhổ làm giống cần giữ nguyên gốc
và một phần thân rễ; cắt bớt ngọn và lá, để chừa lại 35 – 45cm tính từ gốc.
- Cây giống từ hạt: Hạt lấy từ quả già, trong các lô Sa nhân tím có nguồn gốc từ
huyện Krông Ana, tỉnh Đăk Lăk đƣợc đem về trồng tại thôn Hòa Bình 2, xã Quân Chu,
huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên (Dự án LSNG), từ năm 2004. Khối lƣợng trung bình 14
– 15 gam/ 1000 hạt. Gieo hạt ở vƣờn ƣơm. Cây con từ hạt 6 - 12 tháng tuổi đạt tiêu chuẩn

- Phân bón: Bón lót phân chuồng mục 10 tấn/ha; bón thúc: phân chuồng mục 10 tấn
+ 1 tấn NPK/ha.
b. Nghiên cứu về chế độ phân bón
Thí nghiệm gồm 5 công thức :
+ Công thức 1: Bón lót phân chuồng mục: 20 tấn/ha; bón thúc năm thứ 2 và 3 phân
chuồng mục: 20 tấn/ha + 2 tấn NPK/ha.
+ Công thức 2: Bón lót phân chuồng mục: 20 tấn/ha; không có bón thúc.
+ Công thức 3: Bón lót phân chuồng mục: 10 tấn/ha; bón thúc năm thứ 2 và thứ 3:
phân chuồng mục 10 tấn + 1 tấn NPK/ha.
+ Công thức 4: Bón lót phân chuồng mục: 10 tấn/ha; không có bón thúc.
+ Công thức 5: Không bón phân để đối chứng.
- Thời vụ trồng: Vụ xuân hè
- Độ tàn che (10-30%)
- Mật độ khoảng cách trồng: khoảng 10.000 cây/ha = 1m x 1m/cây, không chừa lối
đi ở giữa.
- Chế độ chăm sóc… tƣơng tự nhƣ nhau ở các lô thí nghiệm. Phân chuồng mục bón
lót đƣợc đổ trực tiếp vào các hố cuốc sẵn khi làm đất (sau lấp lại) trƣớc khi trồng 5-7
ngày. Việc bón thúc đƣợc thực hiện vào tháng 2 hoặc đầu tháng 3 hàng năm để đón vụ
hoa quả.
c. Nghiên cứu về độ chiếu sáng
Thí nghiệm gồm 4 công thức :
+ Công thức 1: Độ tàn che 10-30%
+ Công thức 2: Độ tàn che từ trên 30% đến 60%
+ Công thức 3: Độ tàn che từ trên 60% đến 100%
+ Công thức 4: Độ tàn che 0% (không có cây che bóng, đƣợc chiếu sáng hoàn
toàn). Các cây che bóng là cây gỗ nhỏ đƣợc chừa lại khi làm đất. Các cây đó là:

24