1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ NAM

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH
HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SO SÁNH
CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG II,
III – SINH HỌC 11

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn sinh học
Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS. Nguyễn Đình Nhâm

Nghệ An, năm 2015


2

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết
quả nghiên cứu nêu trong luận văn là khách quan, trung thực và chưa từng công bố
trong bất kì một công trình nào khác.


4

MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa..................................................................................................................
i
Lời cam đoan..................................................................................................................
ii
Lời cảm ơn......................................................................................................................
iii
Mục lục...........................................................................................................................
1
Danh mục các chữ viết tắt..............................................................................................
3
Danh mục các bảng.........................................................................................................
4
Danh mục các hình, sơ đồ và biểu đồ.............................................................................
6
MỞ ĐẦU........................................................................................................................
8
1. Lý
do
chọn
đề
tài
.............................................................................................................................
8
2. Mục
đích
nghiên



5
7. Phương

pháp
nghiên
cứu
.............................................................................................................................
11
8. Dự
kiến
đóng
góp
của
đề
tài
.............................................................................................................................
14
9. Cấu
trúc
luận
văn
.............................................................................................................................
14
NỘI DUNG....................................................................................................................
15
Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài............................................................
15
1.1.

.........................................................................................................................
17
1.2.1. Cơ
sở
lý
luận
của
đề
tài
.........................................................................................................................
17
1.2.1.1. Tình
huống
dạy
học
.......................................................................................................................
17
1.2.1.2. Bài
tập
tình
huống
trong
dạy
học
.......................................................................................................................
17
1.2.1.3. Phương
pháp
dạy
học

1.2.2.2. Học sinh thích phương pháp dạy học nào của giáo viên
.......................................................................................................................
23
Chương 2. Thiết kế và sử dụng BTTH để rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh
trong dạy học chương II, III Sinh học 11.......................................................................
26
2.1. Mục tiêu, cấu trúc chương trình và nội dung kiến thức chương II - Cảm ứng
sinh học 11 THPT...........................................................................................................
26
2.1.1.Mục tiêu.................................................................................................................
26
2.1.2. Cấu trúc chương trình...........................................................................................
27
2.1.3. Nội dung, thành phần kiến thức chương II - Cảm ứng........................................
27
2.1.3.1. Kiến thức về khái niệm sinh học.......................................................................
27
2.1.3.2. Kiến thức về phân loại, phân dạng đối tượng nghiên cứu................................
28
2.2. Mục tiêu, cấu trúc chương trình và nội dung kiến thức chương III - Sinh trưởng
và phát triển sinh học 11.................................................................................................
28
2.2.1. Mục tiêu................................................................................................................
28
2.2.2. Cấu trúc chương trình...........................................................................................
29


7


3.4.1. Kết quả phân tích định lượng...............................................................................
53
3.4.1.1. Nội dung 1: Sự lan truyền xung thần kinh trên sợi thần kinh.........................
53


8

3.4.1.2. Nội dung 2 : Hoocmôn kích thích sinh trưởng............................................................
55
3.4.2. Phân tích định tính.................................................................................................
57
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.......................................................................................
59
1. Kết luận.......................................................................................................................
59
2. Kiến nghị.....................................................................................................................
60
TÀI LIỆU THAM KHẢO..............................................................................................
61
PHỤ LỤC........................................................................................................................
63
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Viết đầy đủ

Viết tắt

Bài tập tình huống


Phương pháp dạy học

PPDH

Sách giáo khoa

SGK

Sinh học

SH

Trung học phổ thông

THPT

Thực nghiệm

TN


9

DANH MỤC CÁC BẢNG
Số hiệu

Tên bảng

Trang


Điểm giống và khác nhau giữa các hình thức huớng động

32

Bảng 2.2

Phân biệt động vật có hệ thần kinh dạng lưới và động vật có
hệ thần kinh dạng chuỗi hạch

33

Bảng 2.3

Phân biệt phản xạ có điều kiện với phản xạ không điều kiện

34

Bảng 2.4

Cấu tạo và sự lan truyền xung thần kinh trên sợi thần kinh

34

Bảng 2.5

Phân biệt tập tính bẩm sinh với tập tính học đuợc

36

Bảng 2.6



10

Bảng 2.11

Các tiêu chí/kĩ năng và các mức độ đánh giá việc rèn luyện kĩ
năng so sánh

51

Bảng 3.1

53

Bảng 3.2

Bảng phân phối giá trị điểm số đạt được của học sinh nội
dung 1
Bảng phân phối tần suất nội dung 1

Bảng 3.3

Bảng phân phối tần suất luỹ tích nội dung 1

53

Bảng 3.4

Bảng tổng hợp tham số đặc trưng nội dung 1

57

53

55


11

DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ
1.

Danh mục các hình.

TT

Số hiệu

1

Hình 2.1

Các kiểu huớng động

32

2

Hình 2.2



Hình 2.6

Hình ảnh thực vật đuợc xử lý Auxin và không
đuợc xử lý Auxin

37

7

Hình 2.7

Sinh trưởng phát triển ở châu chấu

39

8

Hình 2.8

Sinh trưởng phát triển ở bướm

39

9

Hình 2.9

Sơ đồ sinh trưởng phát triển ở gà


56

Danh mục các sơ đồ.

TT

Số hiệu

Tên sơ đồ

Trang

1

Sơ đồ
2.1
Sơ đồ

Quy trình sử dụng bài tập tình huống để rèn kỹ
năng tư duy cho HS

41

Quy trình sử dụng bài tập tình huống để rèn kỹ năng
phân tích – tổng hợp, so sánh cho HS

41

2


Nội dung giáo dục phải đảm bảo tính cơ bản, toàn diện, thiết thực, hiện đại
và có hệ thống; coi trọng giáo dục tư tưởng và ý thức công dân; kế thừa và phát huy
truyền thống tốt đẹp , bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa
nhân loại; phù hợp với tâm sinh lý về lứa tuổi của người học.
Nghị quyết Trung ương 4 khoá VII đã xác định phải khuyến khích tinh thần
tự học của học sinh, đồng thời giáo viên “Phải áp dụng những phương pháp giáo
dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực tự giải
quyết vấn đề”. Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII tiếp tục khẳng định “Phải đổi
mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện
thành nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên
tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian
tự học, tự nghiên cứu cho học sinh nhất là sinh viên đại học”.
1. 2. Xuất phát từ việc thực hiện mục tiêu giáo dục
Với mục tiêu giáo dục phổ thông là: “giúp học sinh (HS) phát triển toàn diện
về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá
nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội
chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho HS tiếp tục học
lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ tổ quốc.
Mục tiêu giáo dục đã thay đổi dẫn đến phương pháp giáo dục cũng phải thay
đổi cho phù hợp. Điều 28 Luật Giáo dục năm 2005 qui định: “Phương pháp giáo
dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh;
phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học,
khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn;
tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.
1. 3. Xuất phát từ thực trạng giảng dạy sinh học ở bậc THPT


14

Trước đây, với quan điểm dạy học là hoạt động “lấy thầy làm trung tâm”



15

Xuất phát từ những lí do trên và để góp phần vào việc đổi mới PPDH nói
chung và dạy học các chương II, III Sinh học lớp 11 cơ bản nói riêng theo hướng
tích cực hóa hoạt động học của HS, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:“Thiết kế và sử
dụng bài tập tình huống đẻ rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh trong dạy
học chương II và III Sinh học lớp 11 THPT” nhằm năng cao chất lượng dạy và
học.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Thiết kế được các bài tập tình huống (BTTH) và đề xuất quy trình phù hợp để
rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh trong dạy học chương II và III – Sinh học
11 cơ bản THPT.
3. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu thiết kế các BTTH phù hợp với mục tiêu, nội dung dạy học và sử dụng
các bài tập tình huống hợp lý sẽ rèn luyện được kỹ năng so sánh cho học sinh và
góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn.
4. ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

4. 1. Đối tượng nghiên cứu
Bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh trong dạy chương II, III – Sinh
học 11.
4. 2. Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học lớp 11 bằng cách sử dụng BTTH ở trường THPT (trên địa
bàn tỉnh Nghệ An).
5. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU


rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh.

7. 2. Phương pháp chuyên gia
Liên hệ, gặp gỡ với các thầy (cô) về lĩnh vực mình đang nghiên cứu để trao
đổi, nghe sự tư vấn, định hướng cho việc nghiên cứu đề tài.
7. 3. Phương pháp điều tra cơ bản
- Điều tra về thực trạng sử dụng các phương pháp dạy học của giáo viên và
việc rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh trong dạy học chương II, III – Sinh học
11 cơ bản.


17

- Đối với giáo viên: Dùng phiếu điều tra để lấy số liệu về các phương pháp dạy
học và các giải pháp mà giáo viên thường sử dụng để rèn luyện kĩ năng so sánh cho
học sinh.
- Đối với học sinh: Dùng phiếu điều tra để lấy số liệu về thái độ của học sinh
đối với các phương pháp dạy học của giáo viên.
7. 4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
7.4.1 Mục đích thực nghiệm
Nhằm kiểm tra tính hiệu quả của việc sử dụng BTTH trong dạy học Sinh học
chương II, III (Sinh học 11) để rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh.
7.4.2 Đối tượng thực nghiệm
- Học sinh lớp 11 năm học 2014 – 2015 thuộc trường THPT Cát Ngạn
- Chọn 2 lớp, các lớp được chọn dạy thực nghiệm và đối chứng có chất lượng
tương đương nhau.
7.4.3 Tổ chức thực nghiệm
- Tiến hành thực nghiệm ở trường THPT Cát Ngạn nhằm đánh giá hiệu quả
của việc sử dụng BTTH để rèn luyện cho học sinh kỹ năng so sánh trong dạy học
Sinh học.

∑
2
n
−
1
i −1
S =

- Phương sai:

- Độ lệch chuẩn S (đo mức độ phân tán của số liệu quanh giá trị trung bình):

S= ±

1 10
∑ ( X i − X )2 ni
n − 1 i −1

S cho biết mức độ phân tán quanh giá trị X , S càng bé độ phân tán càng ít.
- Hệ số biến thiên:

S
Cv% = X 100%

Khi có hai số trung bình cộng khác nhau, độ lệch chuẩn khác nhau thì phải xét
đến hệ số biến thiên (Cv).
+ Cv=0-10%

: Dao động nhỏ, độ tin cậy cao.


Chương 3. Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
1.1.

Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Sử dụng tình huống trong quá trình dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ
động, sáng tạo của người học đã được nhiều tác giả trên thế giới cũng như trong


20

nước nghiên cứu.
1.1.1. Ở trên thế giới

Từ năm 1870 trường Đại Học kinh doanh Harvard (người khởi xướng là
Christopher Columbas Langdell) đã áp dụng phương pháp nghiên cứu tình huống
vào dạy học. Đến năm 1921, cuốn sách đầu tiên về phương pháp tình huống ra đời
(tác giả là Copeland).
Ở Ba Lan, năm 1968 nhà giáo dục học nổi tiếng V.Ôkôn đã hoàn thành một
công trình có giá trị đó là cuốn “Những cơ sở của dạy học nêu vấn đề” (V.Ôkôn
(1976. Những cơ sở của dạy học nêu vấn đề, NXB Giáo dục. (Phạm Hoàng Gia
dịch)). Tuy nhiên V.Ôkôn đã nghiên cứu và đã khẳng định vai trò của dạy học nêu
vấn đề đối với sự phát triển trí tuệ của người học, bước đầu nghiên cứu những điều
kiện xuất hiện tình huống.
1.1.2.

Ở Việt Nam

Nguyễn Thu Thủy với đề tài “Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống để rèn kỹ
năng so sánh cho học sinh trong dạy học phần Vi sinh vật - Sinh học 10” – Luận văn
thạc sỹ Giáo dục học, trường ĐH Vinh, 2014. Đề tài với những đóng góp như: Góp
phần hoàn thiện cơ sở lý luận về dạy học bằng tình huống, sử dụng BTTH để rèn
luyện các kỹ năng học tập, thiết kế được 37 BTTH trong dạy học phần Vi sinh vật
Sinh học 10 góp phần nâng cao khả năng rèn luyện kỹ năng suy luận cho học sinh
THPT.[13]
Như vậy, việc sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học để phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo cho người học đã được nhiều tác giả quan tâm
nghiên cứu. Tuy nhiên, việc vận dụng bài tập tình huống vào giảng dạy cụ thể ở
chương trình Sinh học 11 (THPT) để rèn luyện các kỹ năng nhận thức cho học sinh
chưa được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Vì vậy việc nghiên cứu, thiết kế và
vận dụng các bài tập tình huống để rèn luyện các kỹ năng nhận thức cho học sinh ở
trường THPT là rất cần thiết.
Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

1.2.
1.2.1.
1.2.1.1.

Cơ sở lí luận của đề tài
Tình huống dạy học

Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xã
hội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà HS đã trở thành chủ thể
hoạt động với đối tượng nhận thức trong một trường học nhằm một mục đích dạy


22


Đây là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sự tham gia tích
cực của học sinh vào quá trình học tập; phát triển các kỹ năng học tập, giải quyết
vấn đề, kỹ năng đánh giá, dự đoán kết quả, kỹ năng giao tiếp như nghe, nói, trình
bày... của học sinh; tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếp cận
tình huống dưới nhiều góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp cho những
tình huống phức tạp; chủ động điều chỉnh được các nhận thức, hành vi, kỹ năng của
học sinh. Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao.


23
•
-

Nhược điểm.

Để thiết kế được tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu đào tạo, trình độ của học
sinh, kích thích được tính tích cực của học sinh đòi hỏi cần nhiều thời gian và công
sức. Đồng thời giáo viên cần phải có kiến thức, kinh nghiệm sâu, rộng; có kỹ năng
kích thích, phối hợp tốt trong quá trình dẫn dắt, tổ chức thảo luận và giải đáp để
giúp học sinh tiếp cận kiến thức, kỹ năng. Trên thực tế, không phải giáo viên nào
cũng hội đủ các phẩm chất trên.

-

Do sự eo hẹp về thời gian giảng dạy trên lớp cộng với sự thụ động của học sinh do
quá quen với phương pháp thuyết trình là một trở ngại trong việc áp dụng phương
pháp này.
Kỹ năng học tập của học sinh.

1.2.1.4.


-

Các kỹ năng cơ bản cần rèn luyện cho việc học suốt đời có thể bao gồm: [15]
+ Kỹ năng tái hiện (nhắc lại, lặp lại, nhớ…).
+ Kỹ năng nhận thức (nhận biết, thông hiểu, phân tích, tổng hợp, đánh giá,

phê phán…).
+ Kỹ năng thực hành (hoạt động chân tay, luyện tập, ứng dụng, triển
khai…).
+ Kỹ năng xử sự (thái độ, thói quen ứng xử…).
+ Kỹ năng hợp tác (học nhóm, tranh luận…).
+ Kỹ năng giải quyết vấn đề (thu nhận, xử lý thông tin…).
+ Kỹ năng nghề nghiệp (lĩnh vực chuyên sâu, nghề…).
+ Kỹ năng tự học (tự nghiên cứu, tự thể hiện mình, tự kiểm tra, tự điều
chỉnh…).
+ Kỹ năng tự quản lý việc học (thời gian, môi trường học).
-

Đối với học sinh THPT có thể nêu hệ thống kỹ năng học tập chung như sau:[2]
+ Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng nhận thức liên quan đến việc thu

thập, xử lý, sử dụng thông tin: kỹ năng làm việc với sách giáo khoa, kỹ năng quan
sát, kỹ năng tiến hành thí nghiệm, kỹ năng phân tích - tổng hợp, kỹ năng so sánh, kỹ
năng khái quát hoá, kỹ năng suy luận, kỹ năng áp dụng kiến thức đã học...
+ Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng tổ chức, tự điều chỉnh quá trình
học tập liên quan đến việc quản lý phương tiện học tập, thời gian, sự hỗ trợ từ bên
ngoài và chất lượng; kỹ năng tự kiểm tra, tự đánh giá, kỹ năng tự điều chỉnh.
+ Các kỹ năng phục vụ chức năng tương tác trong học tập hợp tác: kỹ năng
học nhóm ...


Rèn luyện kỹ năng tư duy là tạo điều kiện cho học sinh nắm vững một hệ
thống các thao tác nhằm làm sáng tỏ những thông tin chứa đựng trong nhiệm vụ học
tập và đối chiếu chúng với hành động cụ thể. Giúp học sinh biết cách tìm tòi để
nhận ra yếu tố đã cho và yếu tố phải tìm, quan hệ giữa chúng trong trong nhiệm vụ
học tập [12].