L

uật Trách nhiệm bồi thường của nhà nước (LTNBTCNN) được nhìn nhận
như một tiến bộ, bởi lần đầu tiên trong lịch sử tư pháp, Việt Nam đã luật hóa
quyền của tổ chức, cá nhân được Nhà nước bồi thường vốn có trong Hiến

pháp thành một đạo luật cụ thể (1). Tuy nhiên, xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác
nhau mà trách nhiệm bồi thường của nhà nước được giới hạn trong những lĩnh vực
nhất định cũng như các trường hợp cụ thể. Đối với hoạt động tố tụng hình sự, đây là
hoạt động đặc thù- một quá trình rất phức tạp và trong bất kì giai đoạn nào cũng có thể
tồn tại những sai lầm nhất định(2). Do đó, nhà làm luật quy định những trường hợp thiết
thực phải bồi thường trong hoạt động tố tụng hình sự. Song bên cạnh đó, nhà làm luật
cũng quy định những trường hợp miễn trừ trách nhiệm của nhà nước trong hoạt động
tố tụng hình sự với những trường hợp cụ thể được quy định tại Điều 27 LTNBTCNN.
Bài viết dưới đây ủa chúng tôi sẽ tập trung nghiên cứu đề tài: “Sưu tầm 02 vụ việc
thực tế không được Nhà nước bồi thường trong hoạt động Tố tụng hình sự theo
Điều 27 LTNBTCNN. Phân tích lý do không làm phát sinh trách nhiệm bồi thường
của nhà nước trong những vụ việc đó”.

1. Những trường hợp không được Nhà nước bồi thường trong hoạt động Tố
tụng hình sự

C

ác trường hợp không được bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình
sự được quy định từ khoản 1 đến khoản 5 Điều 27 LTNBTCNN. Theo đó, có
thể tách ra thành các trường hợp sau đây để tiện theo dõi:

Thứ nhất, cá nhân được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của

pháp luật hình sự (khoản 1);

khoản 4, 5 và 6 Điều 26 LTNBTCNN (khoản 3);
Thứ sáu, cá nhân cóa hành vi cấu thành tội phạm và bị khởi tố, truy tố trong vụ
án hình sự được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại được quy dịnh tại Điều 105 Bộ
luật Tố tụng hình sự nhưng vụ án đã được đình chỉ do người bị hại đã rút yêu cầu khởi
tố (khoản 4);
Thứ bảy, cá nhân bị khởi tố, truy tố, xét xử là đúng với các văn bản quy phạm
pháp luật tại thời điểm khởi tố, truy tố, xét xử nhưng tại thời điểm ra bản án, quyết
định có hiệu lực pháp luật mà theo các văn bản quy phạm pháp luật mới được ban hành
và có hiệu lực sau ngày khởi tố, truy tố, xét xử đó họ không phải chịu trách nhiệm hình
sự (khoản 5).
2


2. Dẫn chứng về hai vụ việc thực tế
2.1.

Vụ việc thứ nhất: Miễn truy cứu trách nhiệm hình sự

2.1.1. Tóm tắt vụ việc

N

gày 15/10/2012, Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) thành phố Cần Thơ cho
biết đã đình chỉ điều tra vụ án và miễn trách nhiệm hình sự đối với ông
Nguyễn Đình Nhu (49 tuổi, ngụ huyện Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long). Theo

hồ sơ, giữa tháng 11/1990, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Hậu Giang (cũ)
khởi tố vụ án buôn lậu ôtô. Một tháng sau, ông Nhu bị khởi tố, bắt tạm giam về hành vi
buôn lậu. Quá trình điều tra, công an đã giữ của bị can hai chiếc ôtô và 2.8 cây vàng
24K. Cuối năm 1991, Công an tỉnh Hậu Giang chuyển kết luận điều tra sang VKSND

Trong quá trình cơ quan điều tra tiến hành truy tố ông Nhu, ông Nhu đã bị bắt
tạm giam từ cuối năm 1990 đến ngày 5/5/1992. Do đó thiệt hại xảy ra với ông Nhu sẽ
bao gồm cả thiệt hại do thu nhập thực tế bị mất trong quá trình tạm giam.
3) Thiệt hại do tổn thất về tinh thần
Trong quá trình cơ quan điều tra tiến hành khởi tố ông Nhu, ông Nhu đã bị tạm
giam từ cuối năm 1990 đến ngày 5/5/1992. Như vậy, thiệt hại do tổn thất về tinh thần
xảy ra với ông Nhu là thiệt hại (nếu như được bồi thường theo quy định tại khoản 2
Điều 47 LTNBTNN) được tính theo cách: 03 ngày lương tối thiểu cho 01 ngày bị tạm
giữ tạm giam. Ngoài ra, quá trình khởi tố, truy tố ông Nhu mà ông Nhu không bị tạm
giữ, tạm giam là từ 5/5/1992 đến 15/10/2012, như vậy thiệt hại do tổn thất về tinh thần
còn là thiệt hại (nếu như được bồi thường theo quy định tại khoản 5 Điều 47
LTNBTNN), được tính theo cách: ứng với 1 ngày lương tối thiểu cho 1 ngày bị khởi
tố, truy tố, xét xử, thi hành án mà không bị tạm giữ, tạm giam.
4


2.1.3. Cách thức giải quyết vụ việc
Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 27 LTNBTCNN quy định trường hợp
không được bồi thường thiệt hại trong tố tụng hình sự đó là “người được miễn truy
cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật”. Theo VKSND thành phố Cần
Thơ, sau khi xem xét khiếu nại của bị can, thông qua quá trình điều tra, cơ quan này
thấy “do chuyển biến tình hình, hành vi phạm tội của bị can không còn nguy hiểm cho
xã hội”. Vì lẽ đó, VKSND miễn truy cứu trách nhiệm hình sự với ông Nhu. Vật chứng
của vụ án được trả lại sau 22 năm bị tạm giữ.
Ông Nguyễn Đình Nhu sẽ không được nhà nước bồi thường thiệt hại vì rơi vào
trường hợp không được bồi thường thiệt hại trong tố tụng hình sự.

Vụ việc thứ hai: Nhận tội thay

2.2.

2.2.2. Phân tích vụ việc
Thứ nhất, hoạt động xảy ra thiệt hại
Thiệt hại xảy ra trong hoạt động điều tra, truy tố và xét xử của cơ quan tiến hành
tố tụng thị xã Bà Rịa (Vũng Tàu).
Thứ hai, chủ thể bị thiệt hại
Đỗ Hùng Long đã bị TAND thị xã Bà Rịa tuyên phạt 9 tháng tù giam về “Tội vi
phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ” nhưng trên thực tế Đỗ
Minh Hòa mới là người gây ra tai nạn. Bởi vậy, trong hoạt động tố tụng hình sự trên,
Long chính là người bị thiệt hại.
Thứ ba, thiệt hại thực tế xảy ra
Trong vụ việc, Đỗ Hùng Long bị tuyên phạt 9 tháng tù giam về “Tội vi phạm
quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ”và đã chấp hành hình phạt tù
được 02 tháng trước khi kháng cáo bản án sơ thẩm lên TAND tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu.
Trước đó, Long còn bị tạm giam, tạm giữ theo quy định và còn bị tịch thu phương tiện
giao thông liên quan đến vụ án. Do vậy, thiệt hại thực tế được xác định bao gồm:
6


1) Thiệt hại do thu nhập thực tế bị mất
Trong khoảng thời gian chấp hành hình phạt, Long đã phải tạm ngừng hoặc
ngừng công việc của bản thân cho dù các công việc đó có thường xuyên, ổn định hay
không thì ít nhiều cũng sẽ bị những ảnh hưởng nhất định tới các khoản thu nhập thực tế
từ việc rửa xe ở quận Bình Thạnh.
2) Thiệt hại do tổn thất về tinh thần
Thiệt hại do tổn thất về tinh thần xảy ra với Long là thiệt hại (nếu như được bồi
thường theo quy định tại khoản 2 Điều 47 LTNBTNN) được tính theo cách: 03 ngày
lương tối thiểu cho 01 ngày phạt tù.
Bên cạnh đó, trong khoảng thời gian chấp hành hình phạt, không ít thì nhiều
Long đã phải chịu những áp lực từ phía người nhà nạn nhân, từ phía dư luận, người
thân trong gia đình và cả chính bản thân mình. Điều này có tác động rất lớn đối với


luật”.

Thứ nhất, lý do không làm phát sinh trách nhiệm bồi thường của nhà nước
1) Xuất phát từ bản chất và tính giới hạn trong phạm vi trách nhiệm bồi thường
của nhà nước
Trong hoạt động tố tụng hình sự, để ngăn chặn các hành vi phạm tội, phát hiện
nhanh chóng, chính xác và xử lí nghiêm minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để
lọt tội phạm, không làm oan người vô tội thì các cơ quan, người tiến hành tố tụng hình
sự để giải quyết vụ việc. “Tố tụng hình sự với tư cách là quá trình nhà nước đưa một
người ra xử lí trước pháp luật khi họ bị coi là tội phạm luôn thể hiện đậm đặc tính
quyền lực nhà nước với sức mạnh cưỡng chế nhà nước, với sự thiếu quân bình về thế
và lực của các bên tham gia quan hệ tố tụng hình sự mà sự yếu thế luôn thuộc về
những người bị buộc tội”. Nhà nước sẽ bồi thường đối với những thiệt hại do người
tiến hành tố tụng hình sự gây ra nếu những thiệt hại đó thuộc phạm vi trách nhiệm bồi
thường của nhà nước. Việc quy định nhà nước không phải bồi thường trong các trường
hợp tại Điều 27 nói chung, khoản 1 Điều 27 LTNBTCNN về trường hợp miễn trách
nhiệm hình sự nói riêng là nhằm mục đích hạn chế hơn, rút gọn hơn những trường hợp
không do lỗi của người thi hành công vụ.
Xuất phát từ bản chất và tính giới hạn trong trách nhiệm của bồi thường nhà
nước, đó là nhà nước sẽ bồi thường khi có thiệt hại xảy ra, có thể là thiệt hại về vật
chất hoặc về tinh thần; thiệt hại đó phải do người thi hành công vụ gây ra. Hơn nữa,
8


Nhà nước chỉ có trách nhiệm bồi thường khi người bị thiệt hại bị oan, tức là không
thực hiện hành vi phạm tội mà bị điều tra, truy tố, xét xử; không đặt vấn đề lỗi của
người thi hành công vụ mà Nhà nước có trách nhiệm bồi thường nếu người bị thiệt hại
được coi là bị oan, bất luận công chức có lỗi hay không có lỗi trong việc gây ra tình
trạng oan này. Trong tình huống này, ông Nhu có hành vi phạm tội trên thực tế, việc

•

Về tính hợp pháp
Việc giải quyết trách nhiệm bồi thường trong tình huống trên là phù hợp với quy

định của pháp luật. Theo quy định này thì người được miễn trách nhiệm hình sự là
người phạm tội, tuy nhiên do chuyển biến của tình hình mà hành vi phạm tội của người
đó hoặc bản thân người đó không còn nguy hiểm cho xã hội nữa nên được miễn việc
phải chịu trách nhiệm hình sự(3).
Điều 32 LTNBTCNN quy định trong hoạt động tố tụng hình sự, chỉ trường hợp
người không thực hiện hành vi phạm tội mà bị Tòa án xét xử thì mới được bồi thường.
Riêng đối với trường hợp “người được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định của
pháp luật” mà Điều 27 LTNBTCNN đã quy định là một trong các trường hợp không
được bồi thường thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự.
Bởi vậy, việc ông Nguyễn Đình Nhu được tuyên miễn trách nhiệm hình sự đối
với tội buôn lậu là do Tòa án xác định hành vi phạm tội của ông Nhu không còn nguy
hiểm cho xã hội nữa. Do đó, ông Nhu không thuộc trường hợp được Tòa án bồi thường
theo quy định của Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
• Về tính hợp lý
Cách giải quyết trên mang tính tiêu cực và gây bất lợi lớn cho người bị thiệt hại
là bị can Nguyễn Đình Nhu.Thông qua phần phân tích về thiệt hại xảy ra với ông Nhu,
có thể thấy thiệt hại đối với ông là rất lớn. Giá trị của 02 chiếc xe ô tô sau 22 năm có
thể coi là suy giảm đến mức gần như mất hết giá trị, hơn nữa ông Nhu phải chịu
khoảng 1 năm rưỡi tạm giam và khoảng 20 năm chờ quyết định truy tố xét xử. Việc
3()

Xem tại Website: sunlaw.com.vn/hinh-su/ve-che-dinh-mien-trach-nhiem-hinh-su.aspx
10





khoản 2 nói riêng.
Theo nhóm chúng tôi, trách nhiệm bồi thường Nhà nước trong tố tụng hình sự là
trách nhiệm bồi thường của nhà nước khi tiến hành tố tụng hình sự gây thiệt hại cho
các cá nhân, cơ quan, tổ chức trong quá trình thực hiện các hoạt động tố tụng hình sự.
Tuy nhiên, nhà nước sẽ không bồi thường cho tất cả những người bị thiệt hại trong mọi
trường hợp vì hành vi gây thiệt hại của mình mà chỉ áp dụng trong những trường hợp
dễ gây ảnh hưởng, xâm phạm tới các quyền và lợi ích của công dân. Như vậy, bản chất
của hoạt động bồi thường Nhà nước là nhằm bù đắp những tổn hại thực tế mà người bị
thiệt hại đã phải gánh chịu trực tiếp từ những hoạt động sai sót từ phía chủ thể có thẩm
quyền thi hành công vụ.
Hơn nữa, trong mọi vụ án thì việc khai báo đúng sự thật luôn là điều kiện quan
trọng để các cơ quan có thẩm quyền có thể điều tra một cách chính xác, đảm bảo xét
xử đúng đúng người, đúng tội. Việc người bị thiệt hại đã có hành vi khai báo gian dối,
cung cấp những chứng cứ sai sự thật nhằm nhận tội đã trực tiếp gây ra những khó khăn
trong công tác điều tra, truy tố, xét xử. Việc cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra những
bản án hoặc quyết định sai gây thiệt hại cho người bị hại là hoàn toàn do lỗi của chính
bản thân họ. Do đó, người có thiệt hại phải tự gánh chịu những hậu quả do chính mình
gây ra là hoàn toàn hợp tình hợp lí.
Trong vụ án này, Đỗ Hùng Long vì lí do cá nhân là thương anh trai mình và nghĩ
rằng sự việc đã được sắp xếp ổn thỏa nên có hành vi khai báo gian dối để nhận tội thay
cho Đỗ Minh Hòa. Như vậy, việc nhận tội thay hoàn toàn xuất phát từ lí do chủ quan
và lỗi của Long. Những thiệt hại mà Long đã chịu trong suốt thời gian thi hành án (9
tháng) là do lỗi của chính bản thân anh Long, tức là anh Long dẫn đến việc xét xử sai
của cơ quan có thẩm quyền nên phải tự gánh chịu hậu quả. Nhà nước sẽ không phải bồi
thường đối với những thiệt hại đó.
2) Xuất phát từ nguyên lý cân bằng

12

nhận khả năng thiệt hại đó xảy ra. Như vậy, việc nhà nước bồi thường cho một người
13


gây thiệt hại cho chính mình là một sự bất hợp lý.

T

ừ việc sưu tầm hai vụ việc trên ta thấy, không phải trường hợp nào nhà nước
cũng bồi thường do hoạt động tố tụng hình sự gây ra. Điều 27 LTNBTCNN
nói chung và khoản 1, khoản 2 Điều này áp dụng trong tình huống trên nói

riêng đều có lý do nhất định để nhà nước được miễn trừ trách nhiệm trong các trường
hợp này. Bên cạch các lý do nêu trên còn có nhiều lý do khác liên quan tới sự phát
triển kinh tế xã hội, nguồn tài chính, ngân sách, cũng như xu thế pháp luật thế giới.
Trên đây là quan điểm của nhóm chúng tôi, có thể nó không làm hài lòng người đọc
nhưng dù sao bài viết này cũng có ý nghĩa nhất định đối với việc nghiên cứu vấn đề
trên.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Luật Trách nhiệm Bồi thường của nhà nước năm 2009;
2. Giáo trình Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước;
Trường Đại học Luật Hà Nội;
Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2011;
14


3. Được 'miễn tội' sau 22 năm vướng lao lý;
Thiên Phước- Trà Giang;