Cách làm bài văn Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học.

Đây là dạng đề tổng hợp, đòi hỏi học sinh kiến thức về cả hai mảng văn học và đời
sống, cũng đòi hỏi cả kĩ năng phân tích văn học và kĩ năng phân tích, đánh giá các
vấn đê xã hội. Nghĩa là có thể kiểm tra được người viết về cả kiến thức văn học và kiến
thức đời sống. Đề thường xuất phát từ một vấn đê xã hội giàu ý nghĩa có trong một tác
phẩm văn học nào đó để yêu cầu HS bàn bạc rộng ra về vấn đề xã hội đó. Vấn để xã hội
được bàn bạc có thể rút ra từ một tác phẩm văn học đã học trong chương trình nhưng cũng
ó thể người viết phải rút ra từ một câu chuyện chưa được học (thường là một câu chuyện
ngắn gọn, giàu ý nghĩa – truyện mini).
Để làm dạng bài này, người viết trước hết phải phân tích tác phẩm theo hướng làm rõ
vấn đề xã hội cùng với các khía cạnh, các phương diện biểu hiện của nó. Chẳng hạn,
trong sách giáo khoa lớp 11 nâng cao có đề bài sau: Từ bài thơ Tiến sĩ giấy của nhà thơ
Nguyễn Khuyến, anh (chị) hãy viết bài văn bàn về danh và thực trong cuộc sống
hiện nay. Với đề bài này, trước hết cần phân tích sơ lược bài thơ Tiến sĩ giấy để xác định
vấn để mà Nguyễn Khuyến đặt ra là sự mâu thuẫn giữa cái danh tiến sĩ với cái thực tầm
thường, thấp kém về cả năng lực và vai trò của ông tiến sĩ trong xã hội đương thời khiến
cho danh hiệu tiến sĩ cao quý là thế lại hóa thành giả dối đáng khinh và những nỗ lực học
hành để cầu chút công danh lại hóa thành đáng thương, thảm hại. Sau khi đã xác định
chính xác vấn đề, cần xem xét ý nghĩa của nó trong tác phẩm, trong cuộc sống ở thời điểm
tác phẩm ra đời và ý nghĩa của vấn đề đó với cuộc sống hôm nay. Bài thơ Tiến sĩ giấy ra đời
vào thời kì đất nước đã rơi vào họa xâm lăng, bút nghiên, chữ nghĩa của ông tiến sĩ không
đủ để cứu nước, cứu đời, tài cán của ông tiến sĩ không đủ để đuổi giặc. Đó là chưa kể đến
chuyện xã hội giao thời lố lăng, chuyện mua quan bán tước chả khác chi mua bán những


món hàng thông thường thì cái danh tiến sĩ lại càng không đáng giá. Khi bàn về vấn đề
trong mối liên hệ với cuộc sông hiện tại, ta sẽ tùy theo tính chất của vấn đề mà có cách xử
lí cụ thể. Nếu vấn đề đặt ra mang màu sắc tư tưởng – đạo lí, cần trở lại với mô hình cắt
nghĩa – lí giải – đánh giá. Nếu vấn để đặt ra là một hiện tượng đời sống, cần trở lại với mô
hình thực trạng – nguyên nhân – kết quả (hậu quả) – để xuất ý kiến (nêu giải pháp). Chẳng

Chú ý:




Các mô hình cho các dạng đề được nêu ở trên chỉ là tương đối, người viết nên có
sự linh hoạt khi vận dụng chứ không nên áp dụng máy móc vì mọi sự áp dụng
máy móc đều có thể dẫn tới những cấu trúc bất hợp lí.



Trong một bài văn nghị luận, bên cạnh việc cắt nghĩa, lí giải và đánh giá vấn đề
đặt ra, khâu chứng minh cũng rất quan trọng. Nó chứng tỏ mức độ hiểu và chủ
động trong xử lí vấn đê của người viết. Tuy nhiên, để bài viết gọn, tránh trùng
lặp, không nhất thiết phải tô chức thành một phần riêng cho việc chứng minh.
Học sinh nên linh hoạt gắn việc chứng minh với các khâu khác trong quá trình
viết bài. Mỗi ý kiến lí giải, đánh giá đều có thể gắn với thực tiễn đời sống để
chứng minh tính thực tế, chân xác của nó. Chẳng hạn, khi lí giải vì sao chúng ta
chỉ tiếp thu được phần nhỏ những gì đọc được, nghe thấy, ý đầu tiên là “vì mỗi
chúng ta chỉ có một giới hạn về năng lực chuyên môn và một giớii hạn về phạm
vi hiểu biết nên không phải những gì đọc được, nghe thấy đều có khả năng hiểu
và nắm bắt hết được”, người viết có thể đưa luôn dẫn chứmg chứng minh: với
trình độ của học sinh phô thông, việc tiếp thu các sách nghiên cứu chuyên sâu là
điểu khó khăn vì ngay hệ thống thuật ngữ chuyên môn đã là một rào cản đáng
kể. Hay khi nói về sự khác nhau giữa các khái niệm “cứng cỏi” và “cường bạo”,
học sinh có thể lấy dẫn chứng chứng minh cho cách hiểu của mình: người chiến
sĩ cộng sản bất chấp sự tra tấn để giữ bí mật cách mạng, sẵn sàng đôi mặt với
hiểm nguy để hoàn thành nhiệm vụ là cứng cỏi; kẻ côn đồ lưu manh dùng vũ lực
để khống chế, ép buộc hoặc làm tổn hại tới người khác vì mục đích cá nhân xấu
xa là cường bạo… Việc kết hợp các thao tác như vậy sẽ khiến bài viết uyển



Ngoài ra, việc viết mở bài sao cho hấp dẫn cũng rất quan trọng để tạo ấn tượng
tốt cho người chấm. Một mở bài hay phải vừa giới thiệu chính xác vừa dẫn dắt
hợp lí, sinh động vấn đề đặt ra. Muốn viết được một mở bài hay vì thế cần làm
tốt khâu tìm hiểu đề để xác định chính xác vấn đề được đặt ra. Sau đó tìm một
chi tiết, sự việc, câu chuyện… có ý nghĩa gần gũi hoặc tương đương để dẫn dắt,
không nên đột ngột vào đề, càng không nên giới thiệu cộc lốc, cụt ngủn vì sẽ tạo
cảm giác về sự vụng về, thô thiển.