BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LẠC HỒNG
***

LÊ THỊ THANH TÂM

HOÀN THIỆN CÔNG TÁC KIỂM SOÁT NỘI BỘ
CÁC KHOẢN THU BẢO HIỂM XÃ HỘI TẠI BẢO
HIỂM XÃ HỘI THÀNH PHỐ BÀ RỊA

LUẬN VĂN THẠC SĨ KẾ TOÁN

Đồng Nai – Năm 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LẠC HỒNG
***

LÊ THỊ THANH TÂM

HOÀN THIỆN CÔNG TÁC KIỂM SOÁT NỘI BỘ
CÁC KHOẢN THU BẢO HIỂM XÃ HỘI TẠI BẢO
HIỂM XÃ HỘI THÀNH PHỐ BÀ RỊA
Chuyên ngành: Kế toán
Mã số: 60340301
LUẬN VĂN THẠC SĨ KẾ TOÁN

Người hướng dẫn khoa học:
PGS. TS. HÀ XUÂN THẠCH


toán, Khoa Sau Đại học, Trường Đại học Lạc Hồng, xin cam đoan đây là công trình
nghiên cứu của riêng tôi.
Những nội dung trong luận văn, cụ thể là những phân tích, đánh giá về thực
trạng hệ thống kiểm soát nội bộ tại đơn vị Bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa; Các
đề xuất và giải pháp là do tôi tự nghiên cứu, không sao chép.
Luận văn kế thừa có chọn lọc những công trình nghiên cứu về kiểm soát nội
bộ tại Việt Nam và trên thế giới. Các tài liệu tham khảo để thực hiện luận văn đều
được trích dẫn nguồn gốc rõ ràng.
Đồng Nai, ngày

tháng

năm 2014

Tác giả luận văn

Lê Thị Thanh Tâm


TÓM TẮT LUẬN VĂN

Nội dung nghiên cứu là luận văn tốt nghiệp trình độ Thạc sỹ, thực hiện theo yêu
cầu đào tạo Sau đại học tại trường Đại học Lạc Hồng, chuyên ngành Kế toán, của học
viên Lê Thị Thanh Tâm, mã số sinh viên: 912000006. Tên đề tài nghiên cứu là “Hoàn
thiện công tác kiểm soát nội bộ các khoản thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội
thành phố Bà Rịa”.
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về kiểm soát nội bộ thông qua hệ thống lý thuyết
kiểm soát nội bộ của tổ chức INTOSAI; Và kết quả phân tích thực trạng hệ thống
KSNB các khoản thu BHXH tại cơ quan Bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa; Tác giả đã
đề xuất nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống KSNB từ phía đơn vị, gồm: Hoàn thiện

1.1.1. Tổng quan về sự ra đời và phát triển của kiểm soát nội bộ .................... 5
1.1.2. Khái niệm hệ thống kiểm soát nội bộ ..................................................... 6
1.1.3. Lợi ích và hạn chế của hệ thống kiểm soát nội bộ .................................. 8
1.1.4. Kiểm soát nội bộ trong hệ thống quản lý doanh nghiệp ......................... 9
1.2. Kiểm soát nội bộ trong đơn vị hoạt động công ........................................... 10
1.2.1. Lược sử sự ra đời và phát triển của kiểm soát nội bộ trong đơn vị hoạt
động công ............................................................................................ 10
1.2.2. Định nghĩa về KSNB của INTOSAI .................................................... 10
1.2.3. Các yếu tố của hệ thống KSNB theo INTOSAI .................................. 11
1.2.4.

1.2.3.1.Môi trường kiểm soát ............................................................. 11


1.2.3.2.Đánh giá rủi ro .................................................................................. 13
1.2.3.3.Hoạt động kiểm soát ......................................................................... 14
1.2.3.4.Thông tin và truyền thông ................................................................. 16
1.2.3.5.Hoạt động giám sát ........................................................................... 17
1.3. KSNB các khoản thu bảo hiểm xã hội......................................................... 18
1.3.1.

Tổng quan về hoạt động cơ bản thu và chi bảo hiểm xã hội ............. 18

1.3.1.1.Hoạt động thu Bảo hiểm xã hội………………………...…………..18
1.3.1.2.Hoạt động chi Bảo hiểm xã hội .................................................................... 21
1.3.2. Công tác KSNB các khoản thu Bảo hiểm xã hội .................................. 24
1.3.3. Kinh nghiệm Bảo hiểm xã hội của một số tỉnh ..................................... 35
1.3.3.1.Kinh nghiệm Bảo hiểm xã hội của tỉnh Bến Tre…...………………35
1.3.3.2. Kinh nghiệm Bảo hiểm xã hội của tỉnh Yên Bái…..………………37
1.3.3.3. Kinh nghiệm Bảo hiểm xã hội của tỉnh Điện Biên…………………37

3.1.1.Quan điểm kế thừa có chọn lọc ............................................................... 65
3.1.2.Quan điểm phù hợp .................................................................................. 65
3.1.3.Quan điểm lợi ích lớn hơn chi phí ............................................................ 66
3.1.4.Quan điểm ứng dụng công nghệ thông tin ............................................... 66
3.2. Định hướng hoàn thiện công tác KSNB các khoản thu bảo hiểm xã hội tại
Bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa .............................................................. 66
3.3. Giải pháp hoàn thiện công tác KSNB các khoản thu bảo hiểm xã hội tại Bảo
hiểm xã hội thành phố Bà Rịa ..................................................................... 69
3.3.1. Giải pháp tổng thể ................................................................................. 69
3.3.2. Giải pháp cụ thể .................................................................................... 69
3.3.2.1.Hoàn thiện các bộ phận cấu thành hệ thống KSNB ......................... 70
3.3.2.2.Hoàn thiện hệ thống KSNB các khoản thu BHXH ........................... 73
3.4. Một số kiến nghị thực hiện giải pháp .......................................................... 75
3.4.1. Kiến nghị với cấp ủy, Chính quyền địa phương ................................... 75
3.4.2. Kiến nghị với cơ quan bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa ................... 76
KẾT LUẬN.............................................................................................................. 79
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Tiếng việt
ASXH

An sinh xã hội

BCTC

Báo cáo tài chính


Chính sách xã hội

CTCP

Công ty cổ phần

DN NQD

Doanh nghiệp ngoài quốc doanh

DNNN

Doanh nghiệp Nhà nước

ĐTNN

Đầu tư nước ngoài

HCSN

Hành chính sự nghiệp

HĐQT

Hội đồng quản trị

HTX

Hợp tác xã



Thương binh xã hội

TNHH

Trách nhiệm hữu hạn

UBND

Ủy ban nhân dân
Tiếng nước ngoài

AICPA

Hiệp hội kế toán viên công chứng Hoa Kỳ

ASOSAI

Tổ chức các cơ quan kiểm toán tối cao châu Á (Asian Organization of
Supreme Audit Institutions)

COSO

Uỷ ban tổ chức đồng bảo trợ của Ủy ban Treadway (The Committee of
Sponsoring Organizations of the Treadway Commission).

INTOSAI

Tổ chức quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao



49

Bảng 2.2

Báo cáo kết quả thu BHXH tại Bảo hiểm xã hội thành phố
Bà Rịa

50

Bảng 2.3

Số nợ Bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa giai đoạn 20112013

51

Bảng 2.4

Đánh giá chung về hệ thống KSNB

55

Bảng 2.5

Khảo sát về quy trình thu và quản lý quỹ BHXH

57

Bảng 2.6


31

Sơ đồ 2.1

Sơ đồ tổ chức bộ máy Bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa

45


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Số thứ tự

Nội dung biểu đồ

Trang

Biểu đồ 2.1

Cơ cấu lao động và quỹ lương của các thành phần kinh
tế

51

Biểu đồ 2.2

Số tiền nợ BHXH tại Bà Rịa năm năm 2013 phân theo
thành phần kinh tế

52

Việt Nam và quy định của pháp luật. BHXH thành phố chịu sự quản lý trực tiếp,
toàn diện của giám đốc BHXH tỉnh và chịu sự quản lý hành chính Nhà nước của
UBND thành phố Bà Rịa.
Việc thất thoát nguồn thu BHXH hiện nay của ngành BHXH Việt Nam nói
chung và BHXH thành phố Bà Rịa nói riêng, đang là vấn đề mà các nhà quản lý
trong ngành BHXH quan tâm hàng đầu. Để tăng cường công tác quản lý nguồn thu,
một trong những biện pháp mà BHXH thành phố Bà Rịa phải thực hiện là hoàn
thiện hệ thống kiểm soát nội bộ các khoản thu tại đơn vị. Vì công tác kiểm soát nội
bộ được thực hiện tốt sẽ góp phần vào việc cũng cố công tác tổ chức hoạt động của
đơn vị ngày càng hiệu quả, ngăn ngừa được sai sót, gian lận trong hoạt động của
đơn vị cũng như hoạt động thu BHXH tại BHXH thành phố Bà Rịa.


2
-

Cũng như ở tất cả các doanh nghiệp, điều kiện đầu tiên của nhà quản lý

luôn quan tâm đến vấn đề kiểm soát nội bộ (KSNB) thì hệ thống ngành BHXH cũng
đặt nhiệm vụ kiểm soát và nhất là công tác kiểm soát thu tại các cơ quan BHXH và
tổ chức xây dựng chuẩn mực kiểm soát, hoàn thiện công tác kiểm soát nguồn thu
trong nội bộ ngành BHXH để quản lý và sử dụng có hiệu quả nguồn thu các quỹ
BHXH, quỹ BHYT, quỹ Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) nhằm đảm bảo tính ổn định
chính sách ASXH tạo môi trường bình đẳng, thúc đẩy các doanh nghiệp cạnh tranh,
phát triển kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa (XHCN) (Võ Năm
(2012), Hoàn thiện công tác kiểm soát thu tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Bình Định, Luận
văn thạc sỹ, Trường Đại học Đà Nẵng).
Đi cùng với xu thế phát triển của đất nước, với quy mô ngày càng mở rộng, các
hoạt động của đơn vị diễn ra nhiều hơn với các nội dung ngày càng đa dạng, đối
tượng tham gia và số thu BHXH, BHYT, BHTN ngày càng tăng; Tình trạng các cơ

bộ các khoản thu tại Bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống KSNB nói chung và KSNB các khoản thu
BHXH.
- Phạm vi nghiên cứu: Đề tài đi sâu nghiên cứu về công tác kiểm soát nội bộ
các khoản thu tại Bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa từ năm 2011 đến năm 2013.
4. Phương pháp nghiên cứu
Các phương pháp thực hiện gồm:
- Về lý luận: Vận dụng lý luận chung về KSNB theo báo cáo Uỷ ban tổ chức
đồng bảo trợ của Ủy ban Treadway (COSO) năm 1992, đồng thời vận dụng chủ yếu
theo Tổ chức Quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao (INTOSAI) 1992 và các bản
hướng dẫn về KSNB trong hoạt động công tại Việt Nam và thành phố Bà Rịa.
- Về thực trạng: chủ yếu sử dụng kết hợp phương pháp định tính và thống kê
mô tả để nghiên cứu. Cụ thể:
+ Sử dụng phương pháp so sánh, phân tích để đánh giá các dữ liệu thứ cấp.
+ Sử dụng phương pháp thống kê mô tả xử lý dử liệu sơ cấp thông quả kết
quả thu về từ bảng câu hỏi khảo sát với công cụ hỗ trợ chủ yếu là phần mềm excel.
+ Kết luận và giải pháp : dùng phương pháp phân tích, tổng hợp, từ đó suy
diễn các giải pháp hoàn thành mục tiêu.
5. Các đề tài nghiên cứu có liên quan đã được công bố


4
Có nhiều công trình nghiên cứu về KSNB đơn vị công, sau đây là một số các
công trình nghiên cứu đã công bố:
-

Nguyễn Thị Phương Liên (2011), Hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại

cơ quan Bảo hiểm xã hội tỉnh Phú Thọ, Luận văn thạc sỹ khoa học kinh tế, Trường

- Đưa ra một số giải pháp tăng cường công tác thu bảo hiểm xã hội tại Bảo
hiểm xã hội thành phố Bà Rịa.


5
7. Kết cấu luận văn:
Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:
- Chương 1. Cơ sở lý luận về kiểm soát nội bộ trong đơn vị hoạt động công
- Chương 2. Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ các khoản thu tại Bảo hiểm
xã hội thành phố Bà Rịa
- Chương 3. Một số giải pháp hoàn thiện kiểm soát nội bộ các khoản thu tại
Bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa
Tài liệu tham khảo
Phụ lục


6
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ
TRONG ĐƠN VỊ HOẠT ĐỘNG CÔNG
1.1. Lý luận chung về hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB)
1.1.1. Tổng quan về sự ra đời và phát triển của kiểm soát nội bộ
Trong hơn một thế kỷ qua, khái niệm KSNB đã phát triển không chỉ là một
phương pháp giúp cho kiểm toán viên trong việc lập kế hoạch kiểm toán mà còn
được nhà quản lý sử dụng như một công cụ chủ yếu nhằm thực hiện chức năng
kiểm soát.
Từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20 khái niệm KSNB được sử dụng trong
các tài liệu về kiểm toán. Trên thế giới các công ty kiểm toán xuất hiện đầu tiên đều
có nguồn gốc từ Anh quốc, rồi lan rộng sang các quốc gia khác trong những năm
cuối thế kỷ 19.

giá hệ thống KSNB để tìm giải pháp hoàn thiện;
Báo cáo COSO năm 1992 đã tạo lập một nền tảng cơ sở lý luận cơ bản về
KSNB.
1.1.2. Khái niệm hệ thống kiểm soát nội bộ
Theo chuẩn mực kiểm toán quốc tế (Chuẩn mực IAS 400) “Hệ thống KSNB
là toàn bộ những chính sách và thủ tục kiểm soát do ban lãnh đạo của đơn vị thiết
lập nhằm đảm bảo việc quản lý chặt chẽ và sự hiệu quả của các hoạt động trong khả
năng có thể. Các thủ tục này đòi hỏi việc tuân thủ các chính sách quản lý, bảo quản
tài sản, ngăn ngừa và phát hiện gian lận hoặc sai sót, tính chính xác và tính đầy đủ
của các ghi chép kế toán; đồng thời đảm bảo lập trong thời gian mong muốn những
thông tin tài chính đáng tin cậy”.
Theo định nghĩa của AICPA (Hiệp hội kế toán viên công chứng Hoa Kỳ) thì
“ KSNB gồm cơ cấu tổ chức và các biện pháp, cách thức liên quan được chấp nhận
và thực hiện trong một tổ chức để bảo vệ tài sản, kiểm tra sự chính xác và đáng tin
cậy của số liệu kế toán, thúc đẩy các hoạt động có hiệu quả, khuyến khích sự tuân
thủ các chính sách của người quản lý ”.
Theo Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC) hệ thống kiểm soát nội bộ là một hệ
thống chính sách và thủ tục được thiết lập nhằm đạt được 4 mục tiêu sau: bảo vệ tài
sản của đơn vị, bảo đảm độ tin cậy của các thông tin, bảo đảm việc thực hiện các
chế độ pháp lý và bảo đảm hiệu quả của hoạt động.
- Bảo vệ tài sản của đơn vị :
v

Hệ thống kiểm soát nội bộ sẽ bảo vệ các tài sản của đơn vị (bao gồm tài sản


8
cố định hữu hình và tài sản cố định vô hình) và cả các tài sản phi vật chất như sổ
sách kế toán, các tài liệu quan trọng…khỏi bị đánh cắp, hư hại hoặc bị lạm dụng
vào những mục đích khác nhau.


v

Các quá trình kiểm soát trong một đơn vị được thiết kế nhằm ngăn ngừa sự

lặp lại không cần thiết các tác nghiệp, gây ra sự lãng phí trong hoạt động và sử dụng
kém hiệu quả các nguồn lực.
Bốn mục tiêu nói trên của hệ thống kiểm soát nội bộ đều nằm trong một thể
thống nhất tuy nhiên đôi khi cũng có mâu thuẫn với nhau như giữa tính hiệu quả
của hoạt động với mục đích bảo vệ tài sản, sổ sách hoặc cung cấp thông tin đầy đủ
và tin cậy. Cụ thể như nếu chúng ta muốn tăng cường việc bảo vệ tài sản thì sẽ làm
tăng thêm chi phí như vậy sẽ không đảm bảo được mục tiêu nâng cao tính hiệu quả
của hoạt động. Vậy nhiệm vụ của các nhà quản lý là xây dựng một hệ thống kiểm
soát nội bộ hữu hiệu và kết hợp hài hòa bốn mục tiêu nói trên.
Theo báo cáo của COSO năm 1992 được công bố dưới tiêu đề KSNB đã
định nghĩa về kiểm soát nội bộ như sau: “ KSNB là một quá trình bị chi phối bởi


9
người quản lý, hội đồng quản trị và các nhân viên của đơn vị, nó được thiết lập để
cung cấp một sự đảm bảo hợp lý nhằm đạt được các mục tiêu sau đây:
(1) Sự hữu hiệu và hiệu quả của hoạt động;
(2) Sự tin cậy của báo cáo tài chính;
(3) Sự tuân thủ pháp luật và các quy định”.
Theo định nghĩa trên, có 4 khái niệm quan trọng cần lưu ý, đó là: KSNB là
một quá trình; con người; đảm bảo hợp lý và các mục tiêu.
+ Về KSNB là một quá trình: Các hoạt động của đơn vị được thực hiện thông
qua lập kế hoạch, thực hiện và giám sát. Để đạt được mục tiêu mong muốn, đơn vị
cần kiểm soát các hoạt động của mình, KSNB chính là quá trình này;
+ Về con người: KSNB được thiết kế và vận hành bởi các nhà quản lý,

Khi tìm hiểu về hệ thống kiểm soát nội bộ của đơn vị, cần nhận thức rằng
một hệ thống kiểm soát nội bộ dù có được thiết kế hoàn hảo đến đâu thì cũng không
thể nào ngăn ngừa phát hiện mọi sai phạm có thể xảy ra, đó là hạn chế cố hữu của
hệ thống kiểm soát nội bộ:
v

Hệ thống kiểm soát nội bộ thường bị xem xét trong mối quan hệ giữa chi phí

bỏ ra với lợi ích đem lại.
v

Các thủ tục kiểm soát này thường tác động đến những nghiệp vụ xảy ra

thường xuyên mà ít có tác động với những nghiệp vụ bất thường.
v

Hệ thống kiểm soát nội bộ thường chỉ đặt ra các thủ tục kiểm soát bên trong

đơn vị mà ít có tác động đối với các nghiệp vụ bên ngoài đơn vị.
v

Các thủ tục kiểm soát thường dễ bị lạc hậu theo thời gian vì có sự đối phó

của người bị kiểm soát.
v

Hệ thống kiểm soát nội bộ thường dễ bị vô hiệu hóa bởi những nhà quản lý

1.1.4. Kiểm soát nội bộ trong hệ thống quản lý doanh nghiệp
Thông qua hoạt động kiểm tra, kiểm soát nhà quản lý sẽ được cung cấp

khu vực công. Điều lưu ý là tài liệu này đã tích hợp các lý luận chung về KSNB của
Báo cáo COSO 1992.
1.2.2. Định nghĩa về KSNB của INTOSAI
Năm 2001, INTOSAI trình bày định nghĩa về KSNB như sau: “ KSNB là một
quá trình xử lý toàn bộ được thực hiện bởi nhà quản lý và các cá nhân trong tổ chức,
quá trình này được thiết kế để phát hiện các rủi ro và cung cấp một sự đảm bảo hợp
lý để đạt được nhiệm vụ của tổ chức. Sau đây là những mục tiêu cần đạt được:
- Thực hiện các hoạt động một cách có kỷ cương, có đạo đức, có tính kinh tế,
hiệu quả và thích hợp;
- Thực hiện đúng trách nhiệm;
- Tuân thủ theo pháp luật hiện hành và các nguyên tắc, quy định;
- Bảo vệ các nguồn lực chống thất thoát, sử dụng sai mục đích và tổn thất ”.


12
So với định nghĩa của báo cáo COSO và hướng dẫn năm 1992, khía cạnh giá
trị đạo đức trong hoạt động được thêm vào. Mục tiêu của KSNB được nhấn mạnh
thêm, đó chính là tầm quan trọng của hành vi đạo đức cũng như sự ngăn chặn, sự
phát hiện sự gian trá và tham nhũng trong khu vực công.
1.2.3. Các yếu tố của hệ thống KSNB theo INTOSAI
Cũng như Báo cáo COSO 1992, INTOSAI đưa ra 5 yếu tố của KSNB và
giữa 2 hệ thống, báo cáo COSO 1992 và hướng dẫn của INTOSAI có những khác
biệt về chi tiết.
1.2.3.1. Môi trường kiểm soát
Môi trường kiểm soát đã tạo nên một sắc thái chung cho một tổ chức, ảnh
hưởng đến ý thức kiểm soát của các nhân viên. Môi trường kiểm soát là nền tảng
cho tất cả các yếu tố khác trong KSNB, tạo lập một nề nếp kỷ cương, đạo đức và cơ
cấu tổ chức. Các nhân tố trong môi trường kiểm soát bao gồm:
+ Sự liêm chính và giá trị đạo đức cá nhân, chuyên môn của nhà lãnh đạo và
của đội ngũ nhân viên.