ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-------------------------

LÊ THỊ THANH TÂM

NGHIÊN CỨU SO SÁNH
THƠ THIỀN LÝ - TRẦN (VIỆT NAM)
VÀ THƠ THIỀN ĐƯỜNG - TỐNG
(TRUNG QUỐC)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2007


ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-------------------LÊ THỊ THANH TÂM

NGHIÊN CỨU SO SÁNH
THƠ THIỀN LÝ - TRẦN (VIỆT NAM)
VÀ THƠ THIỀN ĐƯỜNG - TỐNG
(TRUNG QUỐC)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. MAI CAO CHƯƠNG

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2007


5. NXB

: Nhà xuất bản

6. SG

: Sài Gòn (trước 1975)

7. TCVH

: Tạp chí Văn học

8. TCNCVH

: Tạp chí Nghiên cứu văn học

9. TP.HCM

: Thành phố Hồ Chí Minh

10. tr.

: trang

11. Ví dụ: [3]

:Tài liệu số 3 ở mục Tài liệu tham khảo

12. Ví dụ: [3; 12]

1.1.2
1.1.2
Một số khái niệm được sử dụng trong luận án có liên quan đến quá
trình nghiên cứu so sánh thơ thiền ..................................................... 55
1.2 Quan niệm sáng tác và tư duy nghệ thuật ............................................. 64
1.2.1
Quan niệm sáng tác ........................................................................... 64
1.2.2
Tư duy nghệ thuật .............................................................................. 67
1.3 Kiểu tác giả Thiền gia ........................................................................... 73
1.3.1
Tác giả Thiền gia trong hệ thống loại hình tác giả văn học trung đại73
1.3.2
Một số tính chất loại hình tác giả Thiền gia thời Lý Trần và Đường
Tống .................................................................................................. 74
CHƯƠNG 2: HÌNH TƯNG THIÊN NHIÊN VÀ ĐIỂM NHÌN BẢN THỂ
LUẬN PHẬT GIÁO THIỀN TÔNG TRONG THƠ THIỀN LÝ TRẦN VÀ THƠ THIỀN ĐƯỜNG - TỐNG .................................83
2.1 Về mối quan hệ giữa hình tượng thiên nhiên và điểm nhìn bản thể luận
Phật giáo Thiền tông trong thơ thiền ................................................... 83
2.1.1
Thiên nhiên và những kinh nghiệm thiền ........................................... 83
2.1.2
Thiên nhiên và những biểu tượng thiền học ...................................... 85
2.2 Cảm hứng bản thể trong thơ thiền Lý - Trần và Đường - Tống ........... 89
2.2.1
Cảm hứng bản thể trong thơ thiền Lý - Trần...................................... 90
2.2.2
Cảm hứng bản thể trong thơ thiền Đường - Tống............................... 97



Con người hành hương..................................................................... 165
3.3.2
Con người giải thoát ........................................................................ 175
3.3.3
Con người mộng huyễn .................................................................... 183
KẾT LUẬN ........................................................................................................204
TƯ LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................210
PHỤ LỤC
........................................................................................................239
PHỤ LỤC 1 .................................................................................................... 239
PHỤ LỤC 2 .................................................................................................... 254


3

DẪN NHẬP
1.

Lý do chọn đề tài:
Thơ thiền là một đối tượng nghiên cứu phức tạp, vừa liên quan đến tôn

giáo, triết học, vừa hàm chứa những nguyên tắc thể loại văn học thuộc về một
giai đoạn lòch sử nhất đònh. Thơ thiền ở một nghóa rộng mở nhất là thơ Phật giáo
đã có mặt trong nhiều kinh điển nguyên thủy của Phật giáo dưới cái tên chung là
“Kệ”. Nó cũng tiếp tục hành trình thể loại của mình ở khắp các quốc gia có
truyền thống Phật giáo Đại Thừa như Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Hàn
Quốc… Vì đặc tính kép vừa phổ biến vừa độc đáo, thơ thiền luôn luôn là đối tượng
cần được soi chiếu từ nhiều phương diện.
Việc nghiên cứu so sánh thơ thiền trên thế giới hiện nay hầu như tập
trung vào hai quốc gia Trung Quốc và Nhật Bản, trong khi đó những công trình

“Nghiên cứu so sánh thơ thiền Lý Trần (Việt Nam) và thơ thiền Đường Tống
(Trung Quốc)”, với mong muốn đóng góp thêm một cái nhìn mới về đặc điểm thơ
thiền Việt Nam trong mối tương quan với thơ thiền Trung Quốc, đặc biệt từ góc
độ ảnh hưởng mỹ học Phật giáo, mỹ học Thiền tông.
2.

Lòch sử nghiên cứu vấn đề
Để hình dung một cách toàn diện vấn đề, chúng tôi không chỉ giới thiệu

những công trình liên quan đến việc “so sánh thơ thiền Lý Trần và thơ thiền
Đường Tống” mà hướng đến giới thiệu tổng quát tiến trình nghiên cứu và phê
bình văn học Lý Trần nói chung của giới nghiên cứu Việt Nam. Trong phạm vi
khảo sát tư liệu của mình, chúng tôi chưa tìm được công trình nào hay bài báo
nào trực tiếp bàn riêng về việc so sánh hai nền thơ thiền Lý - Trần và Đường Tống. Do vậy, trong quá trình tổng thuật, chúng tôi sẽ nhấn mạnh “điểm nhìn so
sánh” của các nhà nghiên cứu trong khi khảo sát, tìm hiểu thơ thiền Lý Trần nói
riêng, thơ văn Lý Trần nói chung.


5

2.1.

Quá trình tìm hiểu và so sánh thơ Lý Trần và Đường Tống trong giai đoạn
trung đại:
Việc sưu tầm và nghiên cứu thơ văn Lý Trần thời trung đại được bắt đầu

từ đầu thế kỷ XV, với Việt âm thi tập của Phan Phu Tiên năm 1433 (sau được
Chu Xa hiệu đính, bổ sung, Lý Tử Tấn phê bình, khắc in năm 1459). Trải qua
hơn nửa thế kỷ, văn học Lý Trần đã xuất hiện lần lượt ít nhiều trong các công
trình sau: Quần hiền phú tập (Hoàng Sần Phu), Cổ kim chế từ tập (Lương Như

mấy người đã phân biệt được” [88; 136]; hoặc một đoạn khác nằm trong phần
Thể thơ: “Nước ta thơ đời Lý già dặn, súc tích, thơ đời Trần tinh vi, trong trẻo,
đều có sở trường tột bực, cũng như thơ đời Hán, Đường bên Trung Hoa…”[88;
144].
Phan Huy Chú trong Lòch triều hiến chương loại chí đã dành riêng phần
Văn tòch chí để giới thiệu văn học nước nhà từ thời Lý Trần đến nửa đầu thế kỷ
XIX. Có đến ba lần tác giả so sánh thơ ca đời Trần với đời Đường, nhưng lại tập
trung vào thơ văn của nhà nho. Ví dụ như các nhận đònh sau: “Lời thơ hùng hồn,
mạnh mẽ và phóng khoáng, không kém gì đời Thònh Đường” [42; 90] (nhận xét
bài thơ “Bạch Đằng Giang” của Trần Minh Tông trong Minh Tông thi tập); “Lời
thơ phần nhiều hào mại phóng khoáng, có khí khách và cốt cách Đỗ Lăng” [42;
95]. “Những câu hay rất nhiều không kể hết. Thơ tứ tuyệt lại càng hay, không
kém gì đời Thònh Đường” [42; 97] (nhận xét thơ Nguyễn Trung Ngạn). Các tập
thơ ngộ đạo hoặc mang thi hứng Phật giáo hầu như đứng ngoài mối quan tâm so
sánh của tác giả. Đặc biệt thơ đời Lý (hầu hết là thơ Phật giáo) không hiểu sao
lại vắng mặt hoàn toàn trong mục Văn tòch chí của Phan Huy Chú.
2.2.

Quá trình tìm hiểu và so sánh thơ Lý Trần và Đường Tống giai đoạn
1900-1945:


7

Do đặc điểm của phương thức nghiên cứu thơ văn Lý Trần của cả hai giai
đoạn 1900-1945 và 1945 đến nay, chúng tôi chọn giới thiệu các công trình nghiên
cứu, các tuyển tập thơ văn Lý Trần song song với các công trình khảo cứu về
Phật học. Ngay trong những công trình khảo cứu Phật học đó, các tác giả đã dừng
lại khá lâu ở những thi phẩm ví dụ có nguồn gốc từ văn học Phật giáo Lý Trần.
Trên tạp chí Nam Phong tập 20, tiến só Đinh Văn Chấp phiên dòch hàng

đọng nhiều vấn đề về lai lòch và dò bản là Khóa hư lục, Tam tổ thực lục và Thánh
đăng lục (đều là các tác phẩm thuộc văn học Thiền tông).
Từ đầu thập kỷ 70, và những năm 80, nhiều bài viết của Nguyễn Huệ Chi
đăng trên Tạp chí Văn học bàn về văn học Lý Trần đánh dấu sự thể hiện rõ nét
của việc nghiên cứu sâu hơn về thể loại văn học Lý. Đó là loạt bài: Từ nghóa rộng
và hẹp của hai chữ “văn học” trong quá khứ đến việc phân loại các loại hình văn
học Lý-Trần, TCVH, số 5-1976; Trần Tung, một gương mặt lạ trong làng thơ thơ
thiền thời Lý-Trần, TCVH, số 4-1977; Các yếu tố Phật Nho Đạo được tiếp thu và
chuyển hóa như thế nào trong đời sống tư tưởng và văn học thời đại Lý-Trần,
TCVH, số 6-1978, tr.76-94; Mãn Giác và bài thơ thiền nổi tiếng của ông, TCVH,
số 5-1987, tr. 67-72; Đề nghò một cách hiểu mối quan hệ giữa văn học đời Trần và
cuộc kháng chiến chống quân xâm lược đời Trần, TCVH, số 3-1988; Hiện tượng
hội nhập văn hóa dưới thời Lý Trần nhìn từ một trung tâm Phật giáo tiêu biểu:
Quỳnh Lâm, TCVH, số 2 – 1992,… Từ thực tế công tác sưu tập chỉnh lý văn bản,
dòch thuật, và giới thiệu thơ thiền Lý Trần, Nguyễn Huệ Chi đã gợi dẫn phương
thức nghiên cứu đặc thù cho văn học giai đoạn này, đồng thời cũng giúp “phục
chế” lại gương mặt Tuệ Trung trong bối cảnh chung “làng thơ thiền” đời Trần,
đònh hình một số nguyên tắc tìm hiểu thơ văn Lý Trần và văn học trung đại, trong
đó việc tìm hiểu ảnh hưởng Trung Hoa đối với thơ văn Lý Trần cũng được tác giả
quan tâm lý giải… Quan trọng nhất là sự xuất hiện bộ ba cuốn Thơ văn Lý Trần
của Viện Văn học mà tác giả thuộc Hội đồng chủ biên. Tính từ các tuyển tập
trước đó bằng chữ quốc ngữ của Ngô Tất Tố, các bài dòch của tiến só Đinh Văn


9

Chấp, thì Thơ văn Lý Trần có thể được xem là công trình công phu nhất về văn
học trung đại thế kỷ X – XIV. Công tác dòch thuật, khảo chú trong tác phẩm trên
không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu, sưu tập, mà còn có ý nghóa phân đònh giá trò
văn học Phật giáo Thiền tông thời Đại Việt. Điểm nhìn so sánh của ông có thể

Huệ “Lô trung hoa nhất chi” với lời bình “Ý cành hoa sen trong lò lửa có trong
kinh Phật mà các thiền sư Trung Hoa thường dùng trước Đạo Huệ để chỉ Phật
tính vónh hằng không thể thiêu đốt”… Đặt nghi vấn về trường hợp nhà sư Thảo
Đường, tác giả đã lần trở lại Bích Nham Lục do Viên Ngộ Khắc Cần biên soạn
dựa trên 100 công án của Tuyết Đậu Trùng Hiển. “Với 100 công án Tuyết Đậu
được đưa vào nước ta theo chân Thảo Đường, các nhà sư Việt Nam đã biết đến
hai thiền sư thời Tống mà trước đó học chỉ biết đến thiền sư đời Đường” [79;
473]. Cách lập luận như vậy gián tiếp cho thấy mối liên hệ tư tưởng thiền như là
một cơ sở dẫn đến ảnh hưởng thiền thi giữa các nhà thơ – thiền sư Việt Nam và
các nhà thơ – thiền sư Trung Quốc (đặc biệt vào thời Lý-Trần và Đường-Tống).
Tác giả Nguyễn Hữu Sơn qua công trình Loại hình tác phẩm Thiền uyển
tập anh, NXB KHXH, Hà Nội, 2002, ở chương II, đã nhấn mạnh tính chất “tàng
trữ giá trò thi ca” trong Thiền uyển tập anh và đặt tính chất ấy trong trong quan hệ
với truyện – ghi chép tiểu sử thiền sư. Tác giả cũng trích dẫn một số bài thơ thiền
đời Lý và phân tích chúng trong điểm nhìn đối sánh nguồn gốc thiền tòch Trung
Hoa. Nhà nghiên cứu Phạm Tú Châu trong công trình tập hợp các bài nghiên cứu
xoay quanh mối quan hệ giữa văn học Việt Nam và văn học Trung Quốc nhan đề
Đi giữa đôi dòng (NXB Khoa học xã hội, Hà Nội năm 1999) có đề cập tới hiện
tượng “ảnh hưởng công án” của thơ thiền Trung Quốc đối với thơ thiền Việt Nam
qua trường hợp nghiên cứu “Xác đònh tính chất và bối cảnh ra đời bài Cảm xúc
khi đọc Phật sự đại minh lục của Trần Thánh Tông”. Thực chất tinh thần của bài


11

viết này là so sánh ảnh hưởng thơ thiền Trung Quốc đối với thơ thiền Việt Nam
xuất phát từ một trường hợp thơ vònh công án. Cách tiếp cận như vậy theo chúng
tôi rất có giá trò đối với những người quan tâm đến sự vận động và phát triển của
thơ thiền Việt Nam, từ góc độ nghiên cứu những hình ảnh thơ ca trong công án
thiền Trung Hoa và sự xuất hiện phổ biến các hình ảnh ấy trong thơ thiền. Cùng

Việt Nam và Trung Quốc, trong đó chương VIII với nhan đề “So sánh thi học
Việt Nam – Trung Hoa từ các khuynh hướng và học phái” đã bàn về quan niệm
Phật Lão và ảnh hưởng của quan niệm này đến thơ ca Việt Nam nói chung. Tác
giả cũng chỉ ra ảnh hưởng của Nghiêm Vũ đời Tống (qua những phát biểu vềà thơ
thiền Trung Hoa) đối với nền văn học mang màu sắc Phật giáo ở Việt Nam; Tuy
nhiên những luận cứ cụ thể về việc so sánh thơ thiền hai nước lại chưa có mặt
trong công trình này.
Cuốn Thơ thiền Việt Nam – những vấn đề lòch sử và tư tưởng nghệ thuật
của tác giả Nguyễn Phạm Hùng, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội in năm 1999 là
một công trình khoa học khảo sát toàn diện thể loại thơ thiền Việt Nam thời trung
đại, từ thời Lý Trần cho đến thời nhà Nguyễn… Tuy không đưa ra luận điểm so
sánh, nhưng công trình lại thể hiện đònh hướng chứng minh đặc điểm của thơ
thiền Việt Nam trong tương quan so sánh phức tạp với thơ thiền Trung Hoa từ góc
độ thiền luận (nghóa là đi từ nguồn gốc ảnh hưởng đến hình thành đặc điểm).
Hình dung tính chất quan trọng của việc đối sánh, tác giả chủ động giới thiệu thơ
thiền Trung Hoa ở nhiều trang viết. So sánh những “hình ảnh thơ ca sinh động,
bột phát, trực cảm” trong thơ thiền nói chung. Trong khi liên hệ tới bài kệ nổi
tiếng của Lục Tổ Huệ Năng (Trung Quốc), tác giả viết: “Thơ thiền Việt Nam nở
rộ theo chiều hướng đó” [92; 61]. Kết luận ngắn ngủi này tuy có thể bò lướt qua
trong hàng trăm trang sách bình luận thơ thiền, nhưng chúng tôi cho rằng đó
chính là một gợi ý nghiên cứu so sánh có cơ sở. Ngoài ra, trên tạp chí NCPH số 2


13

- 1997, trang 31, Nguyễn Phạm Hùng và Trần Kim Đỉnh có bài Thơ thiền Trung
Hoa với lời đề dẫn như sau: “Văn học thời trung đại Việt Nam chòu ảnh hưởng
của văn học cổ điển Trung Hoa, và thơ Thiền Việt Nam cũng chòu ảnh hưởng của
thơ Thiền Trung Hoa. Nói tới những đặc sắc của thơ Thiền Việt Nam, thiết tưởng
cũng không thể thiếu một cái nhìn đại quan, sơ lược về thơ thiền Trung Hoa”. Hai

cũng lưu ý về vấn đề lệ thuộc, ảnh hưởng của văn học Lý Trần trước nền văn học
Trung Hoa trên nhiều phương diện ngôn ngữ, thể loại, hệ tư tưởng, …
NCVH số 7 – 2005 có bài viết của Lê Từ Hiển nhan đề Basho (16441694) và Huyền Quang (1254-1334) – sự gặp gỡ với mùa thu hay sự tương hợp về
cảm thức thẩm mỹ. Đây là một trong số ít các bài viết chọn đối tượng so sánh nhà
thơ – thiền sư Việt Nam với nhà thơ – thiền sư Nhật Bản. Ngay phần đặt vấn đề,
tác giả đề cập đến “mối kỳ duyên” của thiền và thơ giữa ba nền thơ lớn: thơ
Haiku Nhật Bản, thơ thiền Đường Tống của Trung Hoa và thơ thiền Lý Trần của
Việt Nam như một cái nền rộng cho điểm nhìn so sánh. Tác giả Hoàng Thò Thơ
mới đây trong công trình Lòch sử tư tưởng Thiền từ Veda Ấn Độ đến Thiền tông
Trung Quốc (NXB KHXH, H, 2005), mục Thơ thiền có đề cập thơ thiền Trung
Quốc và Việt Nam, chủ yếu ở giai đoạn Đường - Tống và Lý - Trần. Các tác
phẩm thơ thiền Đường – Tống được tác giả nhắc tới là Chứng Đạo Ca (Vónh Gia
Huyền Giác), Tham Đồng Khế và Thảo Am Ca (Thạch Đầu Hy Thiên), Bảo Cam
Tam Muội (Đông Sơn Ngộ Bản), Linh Khê Ca và Thung Dung Lục (Thiên Đồng
Chánh Giác), 100 tắc tụng cổ trong Không Cốc Tập (Đầu Tử Nghóa Thanh), Sơn
Cư Bách Vònh (Viên Chiếu Tông Bản), Lãnh Trai Dạ Thoại (Huệ Hồng Giác
Phạm).
Về các trí thức nghiên cứu Phật học miền Nam từ năm 1955 đến 1975, có
thể nhắc đến các tên tuổi sau: Thích Mật Thể, Phan Văn Hùm, Nhất Hạnh
(Nguyễn Lang), Lê Mạnh Thát, Trúc Thiên, Tuệ Sỹ, Đoàn Trung Còn, Nguyễn
Đăng Thục, Nguyễn Duy Cần, Nghiêm Xuân Hồng, Trần Tuấn Mẫn, … Tác phẩm
của họ không đơn giản là một công trình nghiên cứu văn học thuần túy, mà phần


15

lớn là những luận giải triết học, khảo sát văn bản, hệ thống tư liệu, biên soạn tự
điển, giới thiệu và dòch thuật kinh điển Phật giáo, v.v… Song, chúng tôi nhận thấy
việc họ đề cập và trích dẫn thơ thiền Lý Trần trong quá trình nghò luận là khá phổ
biến.

thiền Lý Trần nói riêng ở miền Nam vẫn được tiếp tục với các bài báo và công
trình nghiên cứu của giáo sư Minh Chi như tham luận Phật giáo và triều đại Lý
Trần, Thơ thiền đời Lý, sách Truyền thống văn hóa và Phật giáo Việt Nam (NXB
Tôn giáo, Hà Nội, 2003), hàng loạt công trình của Lê Mạnh Thát như: Tổng tập
văn học Phật giáo Việt Nam (3 tập), Toàn tập Trần Nhân Tông, Toàn tập Trần
Thái Tông, Lòch sử Phật giáo Việt Nam (3 tập)… Sử liệu và luận chứng dồi dào,
tham bác công phu, các công trình nghiên cứu Lê Mạnh Thát là chỗ dựa tin cậy
cho giới nghiên cứu Phật học, nhất là khi đi vào các vấn đề văn bản, và quan
điểm “giải trung tâm” của tác giả đối với Phật giáo Trung Hoa và ảnh hưởng của
nền Phật giáo này đến các nước đồng văn. Tác giả Thích Thanh Từ cũng đóng
góp cho tiến trình nghiên cứu thơ thiền Việt Nam và Trung Hoa qua các công
trình biên khảo, dòch thuật Thiền sư Việt Nam, Thiền sư Trung Hoa, Bích Nham
Lục…
Rất đáng chú ý là sự xuất hiện nhiều bài viết và chuyên luận về thơ thiền
Lý Trần và văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến XIV của Đoàn Thò Thu Vân. Quá
trình nghiên cứu này cho thấy sự quan tâm sâu sắc của tác giả đến chân dung thể
loại và chiều sâu triết học, mỹ học của thơ thiền mà tác giả là một trong những
người có công tìm hiểu kỹ lưỡng. Mối quan tâm này có lẽ bắt nguồn từ khuynh
hướng chung tìm hiểu thơ thiền có trong quá khứ học thuật của giới trí thức
nghiên cứu Phật học ở miền Nam. Khởi từ tạp chí Đại học năm 1959 với bài viết
đặt vấn đề trực diện của Nguyễn Xuân Sanh: Ảnh hưởng của Phật giáo trong thi
ca, các tác giả miền Nam dù viết khảo cứu hay thẩm bình văn học Phật giáo đều


17

có chủ ý khai thác đặc chất nghệ thuật của những bài thơ thiền trong liên hệ với
ảnh hưởng mỹ học Phật giáo. Công trình Khảo sát đặc trưng nghệ thuật của thơ
thiền Việt Nam thế kỷ XI – thế kỷ XIV của tác giả Đoàn Thò Thu Vân được xuất
bản vào năm 1997 có hẳn một chương so sánh thơ thiền Việt Nam với thơ thiền

phần lung linh, phiêu diêu, thoát tục. Nghiêm Vũ lấy thiền để ví với thơ, lấy thơ
bàn về thiền (dó thiền dụ thi, dó thi luận thiền)(…) Ở Việt Nam, thời Lý Trần
không có ai bàn về thơ văn theo quan điểm riêng của Lão Trang, nhưng tư tưởng
Lão Trang hòa trong thiền thi thì có ảnh hưởng khá sâu sắc trong bộ phận thơ văn
của các thiền sư mà Tuệ Trung Thượng Só Trần Tung là một ví dụ tiêu biểu nhất”
[63; 46]. Nhật Chiêu với loạt bài nghiên cứu nhiều số liên tiếp trên Văn hóa Phật
giáo từ số 8 đến số 11 - 2005 bàn luận về thơ thiền của các tác giả Trần Thánh
Tông, Trần Nhân Tông, Tuệ Trung Thượng Só, Huyền Quang… mang đậm phong
cách mỹ học thiền tông. Tác giả cũng có bài so sánh Huyền Quang với Issa về
cảm quan từ bi theo tinh thần thiền tông…
Về tình hình nghiên cứu so sánh thơ thiền Đường Tống ở nước ngoài, trong
phạm vi khảo cứu của luận án, chúng tôi chưa tìm được một công trình nào so
sánh thơ thiền Lý Trần và Đường Tống bằng tiếng Anh và tiếng Hoa. Trường hợp
so sánh phổ biến nhất ở các học giả Âu Mỹ là so sánh thơ thiền Trung Quốc và
Nhật Bản từ cả hai phương diện thi pháp và nội dung. Tác phẩm Zen and
Japanese Culture (Thiền và văn hóa Nhật Bản) của Suzuki có nhiều phần viết so
sánh thơ thiền Trung Quốc và Nhật Bản (điển hình là thơ Haiku); cuốn Zen
poems of China and Japan (Thơ thiền Trung Quốc và Nhật Bản) của nhóm tác giả
Lucien Stryk và Takashi Ikemoto chuyển dòch năm 1973, cuốn The Poetry of Zen
(Thơ thiền) do Sam Hamill và J.P. Seaton biên soạn năm 2004… đều hầu hết chỉ
giới thiệu và chú thích, thẩm bình thơ thiền Trung Quốc với vài nét đối sánh thơ


19

thiền Nhật Bản. Tác phẩm Zen and Zen classics (Thiền và những tác phẩm Thiền
học kinh điển) của Blyth cũng đóng góp thêm nhiều điểm nhìn về quan hệ thơ và
thiền, trong đó, tác giả lại có xu hướng so sánh thơ thiền Trung Quốc với thơ
thiền hiện đại của Mỹ, cùng một số bài thơ thiền Nhật.
Nhiều bài báo tiếng Anh nghiên cứu về thơ Đường có các nội dung chính

xem nó là một thể loại văn học cổ có đặc thù lòch sử; đi dần từ việc đặt thơ thiền
trong tương quan lòch sử – xã hội, tương quan thể loại văn học cổ đến việc đặt nó
trong tương quan thi pháp văn học trung đại, và hơn thế, trong tương quan mỹ học
Thiền tông nói chung.
5- Đặt thơ thiền trong mối quan hệ lớn giữa Phật giáo và văn hóa truyền
thống Việt Nam để phân tích, lý giải đặc điểm.
b) Về giới nghiên cứu thơ thiền nước ngoài
Việc nghiên cứu so sánh thơ thiền Trung Quốc và Nhật Bản được quan
tâm nhiều nhất. Đặc biệt là các cuốn sách được biên soạn bằng tiếng Anh và
trang web thiền học tiếng Anh rất được học giả thế giới quan tâm như
Phần viết về thơ thiền Triều Tiên ít hơn nhiều, và
chưa thấy biểu hiện so sánh cụ thể. Việc so sánh thơ thiền Trung Quốc với thơ
thiền Nhật Bản và thơ thiền Mỹ hiện đại được nhìn từ các luận điểm lớn sau:
+ So sánh về quan niệm bản thể
+ So sánh về phong cách thiền gia
+ So sánh về loại thơ bàn về cái chết
+ So sánh sự ảnh hưởng tông phái thiền đến văn học thiền
+ So sánh thiên nhiên trong thơ thiền
Hiện nay, theo danh sách nghiên cứu sinh Khoa Đông Nam Á học của
trường Đại học Cornell (Mỹ), chúng tôi được biết chỉ có một nghiên cứu sinh duy


21

nhất là Jason Hoài Trần đang tiến hành luận án tiến só về thơ đời Lý Trần của
Việt Nam trong đối sánh với thơ Đường Tống, Trung Quốc.
3.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và nguồn tư liệu
- Đối tượng, pham vi nghiên cứu: