BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG – PHẦN HÓA HỮU CƠ 11
NÂNG CAO
Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học môn Hóa học
NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS. TS. TRỊNH VĂN BIỀU
SINH VIÊN THỰC HIỆN: VƯƠNG LÊ ÁI THẢO
Thành phố Hồ Chí Minh – 2015
LỜI CẢM ƠN
Em xin gởi lời cảm ơn chân thành nhất đến Ban Giám hiệu trường Đại học
Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, quý thầy cô giảng viên đã tận tình giảng dạy và giúp
chúng em khắc sâu kiến thức trong suốt 4 năm học.
Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy Trịnh Văn Biều đã dành nhiều thời
gian hướng dẫn, động viên và khuyến khích em vượt qua những khó khăn trong quá
trình học tập để hoàn thành tốt đề tài.
Xin cảm ơn thầy cô giáo và các em học sinh ở trường THPT Gia Định
TP.HCM đã nhiệt tình cộng tác, giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm.
Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn là chỗ dựa tinh thần vững
chắc nhất cho tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài này.
học
1.2.
Một số luận văn, khóa luận viết về tổ chức hoạt động nhóm trong dạy
6
Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) .............................................................................. 7
1.2.1. Những nét đặc trưng của đổi mới PPDH [5, tr.114], [18]........................... 7
1.2.2.
1.3.
Một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay [1, tr.15] ....... 8
Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học .............................................................................. 8
1.3.1. Khái niệm nhóm và hoạt động nhóm [1], [2] .............................................. 8
1.3.2.
Các giai đoạn phát triển của nhóm [9] ..................................................... 9
1.3.3. Những nét đặc thù của hoạt động nhóm [16, tr.14] .................................. 10
1.3.4. Các nguyên tắc hoạt động nhóm [19, tr.5] ................................................ 10
1.3.4. Ưu điểm và hạn chế của hoạt động nhóm trong dạy học .......................... 12
1.3.5.
Chuẩn bị tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học [13, 15] .................... 14
1.3.6. Tiến trình dạy học theo nhóm ................................................................... 16
1.3.7. Một số lưu ý để tổ chức hoạt động nhóm đạt hiệu quả ............................. 18
2.1.1. Hệ thống kiến thức Hóa hữu cơ 11 THPT ............................................ 30
2.1.2.
2.2.
Những lưu ý khi dạy học phần Hóa hữu cơ lớp 11 THPT .................... 31
Nguyên tắc thiết kế giáo án có tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học ............................ 32
2.2.1. Đảm bảo tính chính xác - khoa học ........................................................... 32
2.2.2. Đảm bảo tính sư phạm .............................................................................. 32
2.2.3. Đảm bảo đặc trưng của bộ môn Hóa học .................................................. 33
2.2.4.
Đảm bảo mục tiêu của bài học............................................................... 33
2.2.5.
Số hoạt động hợp tác trong một tiết, một bài cần vừa phải ................... 34
2.2.6.
Lựa chọn nội dung phù hợp để thiết kế hoạt động hợp tác ................... 34
2.2.7.
Nhiệm vụ hợp tác có thể thực hiện trong thời gian cho phép................ 36
2.2.8.
động
tập
Lựa chọn số lượng thành viên trong nhóm tương ứng với nhiệm vụ học
40
2.3.6.
Chọn lựa hình thức tổ chức hoạt động hợp tác ...................................... 41
2.3.7.
Thiết kế các hoạt động ứng với từng nội dung bài học ......................... 41
2.3.8.
Xây dựng tiêu chí đánh giá hoạt động của các nhóm ............................ 42
2.3.9.
Chuẩn bị đồ dùng dạy học ..................................................................... 43
2.3.10.
Dự đoán các tình huống phát sinh và biện pháp xử lí ........................ 43
2.3.11.
Xin ý kiến của giáo viên hướng dẫn, chỉnh sửa để hoàn thiện .......... 44
3.6.3. Tạo sự phụ thuộc tích cực giữa các thành viên ......................................... 87
3.6.4. Chọn nội dung để hoạt động nhóm ........................................................... 88
3.6.5.
Theo dõi các hoạt động nhóm để điều chỉnh kịp thời ........................... 89
3.6.6. Đảm bảo thời gian dự kiến ........................................................................ 89
TÓM TẮT CHƯƠNG 3............................................................................................. 90
1.
Kết luận ................................................................................................................................. 91
2.
Kiến nghị ............................................................................................................................... 92
TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................................... 94
PHỤ LỤC ................................................................................................................... 96
DỤNG CỤ THÍ NGHIỆM .......................................................................................................... 101
HÓA CHẤT THÍ NGHIỆM ........................................................................................................ 101
DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CTCT
:
điều kiện tiêu chuẩn
HS
:
học sinh
GV
:
giáo viên
NXB
:
Nhà xuất bản
SGK
:
sách giáo khoa
THPT
:
Bảng 1.5: Mức độ hoạt động nhóm của HS trong những giờ học Hóa học ở trường
THPT .................................................................................................................... 26
Bảng 1.6: Những ưu điểm của hoạt động nhóm .................................................. 26
Bảng 1.7: Những yếu tố giúp hoạt động nhóm có hiệu quả .................................. 27
Bảng 2.1: Cơ chế đánh giá hoạt độn nhóm ............................................................ 47
Bảng 2.2: Phiếu điểm đánh giá hoạt động nhóm có sử dụng thí nghiệm............... 49
Bảng 2.3: Thang điểm đánh giá hoạt động nhóm bài báo cáo tại lớp .................... 51
Bảng 3.1: Các lớp thực nghiệm và đối chứng ...................................................... 78
Bảng 3.2: Kết quả bài kiểm tra 1............................................................................ 82
Bảng 3.3: Phân phối tần số, tần suất, tần suất tích lũy điểm bài kiểm tra 1........... 82
Bảng 3.4: Tổng hợp kết quả học tập ...................................................................... 83
Bảng 3.5: Các tham số đặc trưng kết quả bài kiểm tra 1 ...................................... 84
Bảng 3.6: Kết quả bài kiểm tra 2............................................................................ 85
Bảng 3.7: Phân phối tần số, tần suất, tần suất tích lũy điểm bài kiểm tra 2........... 85
Bảng 3.8: Tổng hợp kết quả học tập ...................................................................... 86
Bảng 3.9: Các tham số đặc trưng kết quả bài kiểm tra 2 ...................................... 87
DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 3.1: Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 1 .................................................... 83
Hình 3.2: Biểu đồ so sánh kết quả học tập bài kiểm tra 1 ..................................... 84
Hình 3.3: Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 2 .................................................... 86
Hình 3.4: Biểu đồ so sánh kết quả học tập bài kiểm tra 2 ..................................... 87
PHỤ LỤC
và giải quyết vấn đề, kỹ năng trình bày và thuyết phục,… đồng thời hình thành và
phát triển cho học sinh các năng lực xã hội như năng lực lãnh đạo, xây dựng lòng
tin, xử lý xung đột, cổ vũ, động viên,…
Dạy học bằng hoạt động nhóm là một phương pháp dạy học tích cực, phát
huy tính năng động, sáng tạo, năng lực giao tiếp và hợp tác của học sinh. Khi làm
việc theo nhóm, học sinh và giáo viên đều gặp những khó khăn nhất định. Tuy
nhiên, nếu giáo viên biết cách chia nhóm, tổ chức và điều khiển hoạt động thì sẽ
phát huy được các mặt mạnh, khắc phục mặt yếu của hoạt động nhóm, từ đó nâng
cao hiệu quả dạy học.
Dạy học theo nhóm đã được nghiên cứu và áp dụng có hiệu quả ở những
nước phát triển. Phương pháp này ở Việt Nam đang được ngành giáo dục quan tâm
Comment [U1]: ustify, sửa toàn bộ K
3
vì tác dụng đặt biệt của nó trong việc hình thành nhân cách con người mới năng
động, sáng tạo, có khả năng giao tiếp, năng lực thích ứng và năng lực hợp tác.
Với những lý do trên, chungs tôi chọn “ Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học
Comment [U2]: chúng tôi
hóa học ở trường THPT – phần Hóa hữu cơ 11 nâng cao” là đề tài cho khóa
Comment [U3]: phần Hóa hữu cơ 1
nâng cao
luận tốt nghiệp của mình.
2. Mục đích nghiên cứu
Tổ chức các hoạt động nhóm trong bài lên lớp thành những nhiệm vụ học tập
+ Nghiên cứu chương trình và SGK lớp 10, 11, 12.
- Tìm hiểu thực trạng tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học ở trường THPT.
- Nghiên cứu những nội dung cơ bản của chương trình Hóa học hữu cơ lớp 11
THPT.
- Đưa ra nguyên tắc thiết kế giáo án có tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học.
- Đưa ra quy trình thiết kế giáo án.
- Đề xuất một số hình thức hoạt động nhóm thích hợp.
- Thiết kế một số giáo án sử dụng hoạt động nhóm trong dạy học.
- Thực nghiệm sư phạm để xác định tính hiệu quả và tính khả thi của các bài lên
lớp có tổ chức hoạt động nhóm.
6. Giả thuyết khoa học
Nếu giáo viên tổ chức tốt hoạt động nhóm trong dạy học thì sẽ rèn cho học
sinh các kỹ năng hoạt động, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học.
5
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
1.1.1. Một số tài liệu và bài viết về hoạt động nhóm
Hoạt động nhóm là lĩnh vực đã được nghiên cứu từ lâu, có rất nhiều bài viết
về lĩnh vực này, trong số đó có thể kể đến:
“Vận dụng các cấu trúc dạy học hợp tác vào giảng dạy hóa học phổ thông”
của tác giả Đào Thị Hoàng Hoa (Tạp chí Khoa học ĐHSP TPHCM, số 39/2012)
6
1.1.2. Một số luận văn, khóa luận viết về tổ chức hoạt động nhóm trong dạy
học
Ở nước ta, trong một số năm gần đậy, các luận văn, khóa luận viết về dạy học
hợp tác tương đối nhiều. Một số hình công trình nghiên cứu có liên quan đến dạy
học hợp tác bằng hình thức hoạt động nhóm mà tôi đã tham khảo:
Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy và
học môn hóa học ở trường trung học phổ thông – phần Hóa 10 chương trình nâng
cao” của tác giả Hỉ A Mỗi – học viên khóa 17 (2009), trường ĐHSP TP.HCM [14]
Nhận xét: Luận văn có nhiều đầu tư, đề tài đã hoàn thành tốt nhiệm vụ và mục
tiêu đề ra, tác giả đã làm nổi bậc những ưu điểm của PP hoạt động nhóm trong
dạy học hóa học, chứng minh được hình thức dạy học theo nhóm là khả thi và
mang lại hiệu quả giáo dục cao, xây dựng được 5 hình thức dạy học theo nhóm
thích hợp với dạy học Hóa học ở trường THPT. Thiết kế 10 bài lên lớp có vận
dụng 5 hình thức dạy học vào trong giảng dạy. Đề tài góp phần thay đổi cách nhìn
trong việc đổi mới PPDH.
Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Sử dụng phương pháp dạy học hợp tác
theo nhóm nhỏ trong dạy học Hóa học lớp 11 – chương trình nâng cao ở THPT”
của tác giả Trần Thị Thanh Huyền – học viên khóa 18 (2010), trường ĐHSP
TP.HCM [10].
Nhận xét: Đề tài đã cung cấp thông tin về DHHT trên thế giới và có sự phân tích
nhận định riêng của tác giả. Thiết kế một số giáo án có vận dụng DHHT, đã khắc
phục được tình trạng “ăn theo” của các học sinh lười nhác trong hoạt động nhóm.
Đề tài cũng đưa ra một vài đề xuất phương án đánh giá. Tuy nhiên cách đánh giá
hoạt động của cá nhân và nhóm ở một số bài lên lớp còn chưa phù hợp thực tế.
tạo nên những con người lao động có tính sáng tạo, thích ứng với sự phát triển
nhanh và đa dạng của xã hội.
Các PPDH truyền thống tuy đã khẳng định được những thành công nhất định,
nhưng vẫn t
còn nhiều hạn chế. Phổ biến vẫn là thuyết trình, thiên về truyền thụ kiến thức
một chiều, áp đặt, không đáp ứng được các yêu cầu đã nêu. Do đó chúng ta phải
đổi mới PPDH theo hướng dạy cách học, cách suy nghĩ, dạy phương pháp tư duy.
Cụ thể là:
-
Phát huy tính chủđộng, sáng tạo trong quá trình nhận thức, vận dụng.
-
Tạo điều kiện để học sinh tự phát hiện, tìm hiểu, đặt và giải quyết vấn đề.
-
Tăng cường trao đổi, thảo luận.
-
Tạo điều kiện hợp tác trong nhóm.
-
Tạo điều kiện cho học sinh tựđánh giá, đánh giá lẫn nhau.
-
Cá thể hoá việc dạy học. Việc dạy học thích ứng với năng lực và điều kiện
của từng người học ở mức độ từ thấp đến cao. Biện pháp: chia nhỏ lớp, dạy học
theo nhóm nhỏ,..
-
Tăng cường sử dụng thông tin trên mạng, sử dụng tối ưu các phương tiện dạy
học đặc biệt là tin học và công nghệ thông tin vào dạy học.
-
Từng bước đổi mới việc kiểm tra đánh giá, giảm việc kiểm tra trí nhớđơn
thuần, khuyến khích việc kiểm tra khả năng suy luận, vận dụng kiến thức; sử dụng
nhiều loại hình kiểm tra thích hợp với từng môn học.
-
Gắn dạy học với nghiên cứu khoa học ở mức độ ngày càng cao (theo sự phát
triển của HS, theo cấp học, bậc học).
1.3. Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học
1.3.1. Khái niệm nhóm và hoạt động nhóm [1], [2]
9
Nhóm là tập hợp những con người có hành vi tương tác lẫn nhau, để thực
hiện các mục tiêu (chung và riêng) và thoả mãn các nhu cầu cá nhân.
Hoạt động nhóm trong dạy học (hay còn gọi là dạy học hợp tác) là một hình
thành trong giai đoạn này. Sự chân thành, tin tưởng trở nên rõ nét hơn.
•
Thể hiện: Đây là giai đoạn phát triển cao nhất của nhóm hợp tác. Cảm giác tin
tưởng, hòa nhập, gắn kết mạnh mẽ. Sự háo hức thể hiện rõ. Mức độ cam kết về
công việc cao. Cảm giác trưởng thành thực thụở tất cả các thành viên của nhóm.
Comment [U6]: Cần có dẫn nguồn:
Theo …..[.]
10
Trong giai đoạn sau đó, nếu việc duy trì tốt, nhóm tiếp tục thể hiện tốt, nếu
không, sẽ đi vào giai đoạn tan rã. Việc kết thúc hoạt động cũng đưa nhóm hợp tác
bước vào giai đoạn này.
1.3.3. Những nét đặc thù của hoạt động nhóm [16, tr.14]
Hoạt động nhóm có 4 nét đặc thù cơ bản.
- Hoạt động xây dựng nhóm: luôn đòi hỏi sự nỗ lực của từng cá nhân và cùng
chia sẻ trách nhiệm lãnh đạo nhóm, trao đổi trực diện nhau.
- Có sự phụ thuộc tích cực giữa các cá nhân: cá nhân phải nỗ lực hoàn thành
phần việc của mình. Thành công của cá nhân tạo nên thành công của cả nhóm.
- Có sự ràng buộc trách nhiệm cá nhân – trách nhiệm nhóm: các thành viên
cùng hỗ trợ nhau trong việc thực hiện nhiệm vụchung của nhóm và tựđánh giá kết
quả công việc của mình, của các thành viên khác.
- Có kĩ năng hợp tác trong hoạt động học tập: HS không chỉ lĩnh hội kiến thức
mà còn được học, thực hành và thể hiện mình, phát triển và củng cố các kĩ năng xã
hội như lắng nghe, đặt câu hỏi, trả lời, giảng bài cho nhau, giải quyết xung đột...
1.3.4. Các nguyên tắc hoạt động nhóm [19, tr.5]
Johnson D. W và Johnson R. T là đại diện của trường phái nguyên tắc, đã
Phân chia công việc.
-
Phân chia vai trò.
•
Nguyên tắc 2: Trách nhiệm cá nhân
Nguyên tắc thứ hai là yêu cầu trách nhiệm và phần việc cá nhân phải được
phân công rõ ràng và có sự kiểm tra đánh giá của các thành viên còn lại trong
nhóm. Nhóm phải được biết từng thành viên đang làm gì, gặp những khó khăn
thuận lợi gì. Nguyên tắc này đảm bảo không ai có thể làm hết mọi việc trong khi
những người khác ngồi chơi. Theo quan điểm của Johnson D.W và Johnson R.T,
mục đích của việc học nhóm là để rèn luyện cho mỗi cá nhân sau này trở thành
những thành viên riêng lẻ mạnh mẽ.
Những phương pháp cơ bản đểđảm bảo cho nguyên tắc này là: Học nhóm
nhưng kiểm tra cá nhân; Chọn một thành viên bất kì để trả lời; Mỗi thành viên tự
giải thích về phần việc của mình.
•
Nguyên tắc 3: Tương tác tích cực trực tiếp
Nguyên tắc này đòi hỏi các thành viên trong nhóm phải có tối đa các cơ hội
để giúp đỡ, động viên khuyến khích lẫn nhau trong quá trình làm việc. Việc các
thành viên trong nhóm trực tiếp làm việc cùng nhau không những thúc đẩy các
hoạt động học mà còn tạo dựng được tình đoàn kết gắn bó, tôn trọng và bình đẳng.
Để thực hiện nguyên tắc này, nhóm phải được sắp xếp để làm việc trực tiếp và
Mối quan hệ giữa các thành viên đã tốt chưa?
-
Những việc gì các thành viên làm nên được lặp lại?
-
Những việc gì không nên? Tại sao?
Việc đánh giá này giúp các thành viên:
-
Tập trung vào việc xây dựng nhóm.
-
Học các kĩ năng xã hội.
-
Tạo cơ hội để mỗi thành viên có thể nhận xét và lắng nghe ý kiến của bạn.
1.3.4. Ưu điểm và hạn chế của hoạt động nhóm trong dạy học
1.3.5.1. Ưu điểm [2, tr.42]
•
Phát triển kĩ năng hợp tác
trong việc giải quyết vấn đề và biết cách lắng nghe người khác cũng như phát triển
những kĩ năng như phê bình, phân tích, giải quyết vấn đề.
-
Qua hoạt động nhóm, bên cạnh sự hình thành và phát triển cho HS khả năng
làm việc hợp tác còn có các năng lực xã hội như năng lực lãnh đạo, đưa ra quyết
định, xây dựng lòng tin, xử lí xung đột, cổ vũ, động viên, … HS trở nên mềm dẻo
và linh hoạt hơn trong giao tiếp.
•
Tác động đến ý thức học tập của HS
-
Dạy học hợp tác tạo ra nhiều cơ hội cho HS được hoạt động giải quyết vấn đề
học tập, đưa HS vào thế chủđộng tìm tòi kiến thức.
-
Tác động tích cực đến động cơ, sự nhận thức và cả phương pháp học tập, có
ích cho việc tự học sau này.
-
Phát huy cao độ năng lực học tập cá nhân, ý thức được khả năng của mình,
nâng cao niềm tin vào việc học tập.
•
Cải thiện quan hệ xã hội giữa các cá nhân.
Copyright: Tài liệu đại học ©