ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
--------------------------------

HOÀNG QUANG

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ MỘT SỐ MÔ HÌNH
NÔNG LÂM KẾT HỢP TẠI CÁC XÃ VÙNG
ĐÔNG HỒ THÁC BÀ - HUYỆN YÊN BÌNH
TỈNH YÊN BÁI

LUẬN VĂN THẠC SỸ LÂM NGHIỆP

Thái Nguyên - 2015


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
--------------------------------

HOÀNG QUANG

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ MỘT SỐ MÔ HÌNH
NÔNG LÂM KẾT HỢP TẠI CÁC XÃ VÙNG
ĐÔNG HỒ THÁC BÀ - HUYỆN YÊN BÌNH
TỈNH YÊN BÁI
Chuyên ngành: Lâm học
Mã số ngành: 60.62.02.01

LUẬN VĂN THẠC SỸ LÂM NGHIỆP
GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN: TS. ĐÀM VĂN VINH

hướng dẫn, chỉ bảo giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm đề tài.
Do trình độ bản thân còn hạn chế và địa bàn nghiên cứu rộng, giao thông đi
lại gặp khó khăn nên luận văn vẫn không tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Tôi
rất mong nhận được sự đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn để luận văn được
hoàn thiện hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái nguyên Tháng 09 năm 2015
Học viên

Hoàng Quang


iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Từ viết tắt

Nghĩa

NLKH

Nông lâm kết hợp

CAQ

Cây ăn quả

UBND


TB

Trung bình

R - VAC - Rg

Rừng - Vườn ao chuồng - Ruộng

R - VC -Rg

Rừng - Vườn chuồng - Ruộng

R - VC

Rừng - Vườn chuồng

R - AC - Rg

Rừng - Ao chuồng - Ruộng

R - VAC

Rừng - Vườn ao chuồng


iv

DANH MỤC BẢNG


Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực rõ ràng và chưa từng
được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả

Hoàng Quang


vi

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
1. Đặt vấn đề ...............................................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu ...............................................................................................2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ...........................................................................3
3.1.Đối tượng nghiên cứu .........................................................................................3
3.2.Phạm vi nghiên cứu .............................................................................................3
4. Ý nghĩa và điểm mới của luận văn..........................................................................4
Chương I. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ....................................... 5
1.1. Sự hình thành và phát triển của nông lâm kết hợp ...............................................5
1.1.1. Nhu cầu và thách thức đối với phát triển bền vững nông thôn miền núi ..........5
1.1.2. Các nhân tố làm tiền đề cho sự phát triển của nông lâm kết hợp trên phạm vi
toàn cầu .......................................................................................................................6
1.2. Lợi ích và vai trò của các hệ thống NLKH ..........................................................9
1.2.1. Đặc điểm của hệ thống Nông lâm kết hợp phù hợp ..........................................9
1.2.2. Lợi ích và vai trò của các hệ thống nông lâm kết hợp. ...................................10
1.3. Những nghiên cứu về nlkh trên thế giới và ở Việt Nam ....................................13
1.3.1. Những nghiên cứu về Nông- Lâm kết hợp trên Thế Giới ...............................13
1.3.2. Những nghiên cứu về Nông - lâm kết hợp ở Việt Nam ..................................19

Đông Hồ ....................................................................................................................65
3.4.3. Đề xuất một số giải pháp góp phần đẩy mạnh sản xuất, phát triển bền vững
các mô hình NLKH trong toàn xã .............................................................................68
KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ................................................................ 72
1. Kết luận .................................................................................................................72
2. Tồn tại ...................................................................................................................73
3. Kiến nghị ...............................................................................................................74
TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................................................ 75


1

MỞ ĐẦU
1. Đặt vấn đề
Việt Nam là đất nước có diện tích 3/4 là đồi núi với nhiều dân tộc cùng
nhau sinh sống, trong đó có hơn 4 triệu đồng bào dân tộc thiểu số rải rác ở các tỉnh
miền núi. Với phong tục tập quán canh tác theo kiểu truyền thống: phá rừng, đốt
nương làm rẫy nên hiện nay diện tích rừng nước ta bị suy giảm nghiêm trọng cả về
số lượng và chất lượng, đất đai bị xói mòn thoái hoá, thiên tai xảy ra ngày càng
nhiều, đó chính là hậu quả của việc canh tác nông nghiệp không bền vững. Do vậy
thực tế khách quan đòi hỏi phải có phương thức canh tác mới theo hướng bền vững
đảm bảo cho người nông dân có thể yên tâm sản xuất lâu dài và có hiệu quả trên cả
ba mặt kinh tế, xã hội, môi trường. Với yêu cầu đó thì sự ra đời của nông lâm kết
hợp - một phương thức canh tác mới trong đó có sự phối kết hợp chặt chẽ giữa nông
nghiệp và lâm nghiệp, giữa trồng trọt và chăn nuôi, với thành phần chính là cây lâm
nghiệp dài ngày là một tất yếu.
Khác với các phương thức sử dụng đất đơn thuần trong nông nghiệp, lâm
nghiệp và chăn nuôi trước đây, canh tác nông lâm kết hợp (NLKH) sử dụng hợp lý,
tối ưu độ phì của đất đồng thời bảo vệ và nâng cao được độ phì của đất, mở rộng
được diện tích đất canh tác nông nghiệp một cách vững chắc ở các vùng đất có

thiện cuộc sống của người dân nơi đây, từ đó từng bước tạo cơ sở cho người dân có
thể làm giàu và sống dựa vào nghề rừng. Tuy nhiên các hệ thống NLKH ở đây vẫn
chưa được đầu tư và quan tâm phát triển đúng mức, hiệu quả mọi mặt chưa tương
xứng với tiềm năng của địa phương. Để đề ra được các giải pháp phát triển NLKH
phù hợp, hiệu quả hơn rất cần sâu tìm hiểu hiện trạng các hệ thống NLKH ở địa
phương cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến chúng. Từ thực tiễn đó tôi thực luận
văn: “Đánh giá hiệu quả một số mô hình Nông lâm kết hợp tại các xã Vùng Đông
Hồ Thác Bà, huyện Yên Bình, Tỉnh Yên Bái”.
2. Mục đích nghiên cứu
Đánh giá hiệu quả của một số hệ thống NLKH điển hình, góp phần phát triển
các hệ thống NLKH bền vững trên đất dốc, nâng cao đời sống người dân và bảo vệ
môi trường sinh thái vùng trung du, miền núi nói chung và Vùng Đông Hồ Thác Bà
nói riêng.
Mục tiêu nghiên cứu
- Đánh giá thực trạng phát triển và hiệu quả của một số hệ thống NLKH tại Khu
vực Đông Hồ huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái.


3

- Đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của một số hệ thống NLKH tại địa
phương, góp phần sử dụng đất bền vững.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là các hệ thống Nông lâm kết hợp chính, các phương
thức sản xuất Nông lâm kết hợp phổ biến đang được người dân địa phương ở các
xã Vùng Đông Hồ Thác Bà huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái áp dụng.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Về không gian:
- Nghiên cứu các diện tích đang sản xuất Nông lâm kết hợp ở các xã

NLKH cho vùng Đông Hồ Thác Bà huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái trong thời
gian tới.
4. Ý nghĩa của luận văn
Ý nghĩa khoa học
- Bổ sung phương pháp tiếp cận và nghiên cứu trong nghiên cứu đánh giá
các hệ thống Nông lâm kết hợp: hiệu quả kinh tế, hiệu quả môi trường, xã hội và
tính bền vững .
- Kết quả nghiên cứu của luận văn bổ sung cơ sở cho việc qui hoạch phát
triển kinh tế vùng Đông Hồ Thác Bà huyện Yên Bình nói riêng và tỉnh Yên Bái
nói chung.
Ý nghĩa thực tiễn
Các giải pháp mà luận văn đề xuất sẽ được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất để
góp phần phát triển các hệ thống NLKH theo hướng sử dụng đất bền vững, cho hiệu
quả kinh tế cao, góp phần ổn định đời sống người dân vùng nông thôn miền núi.


ii

LỜI CẢM ƠN
Được sự đồng ý của Ban Giám hiệu trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên,
Ban Chủ nhiệm khoa Lâm nghiệp và giáo viên hướng dẫn. Tôi tiến hành làm luận
văn “Đánh giá hiệu quả các hệ thống NLKH tại các xã Vùng Đông Hồ Thác Bà,
huyện Yên Bình, Tỉnh Yên Bái”.
Kết quả luận văn là sự nỗ lực của bản thân và sự giúp đỡ của các tổ chức, cá
nhân trong và ngoài nhà trường. Nhân dịp này tôi xin bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc tới các
vị lãnh đạo các xã khu vực Đông Hồ đã tạo mọi điều kiện cho tôi thu thập thông tin
liên quan đến vấn đề nghiên cứu, sự đóng góp ý kiến của thầy cô, bạn bè về kiến thức
và tinh thần đã giúp tôi hoàn thành luận văn.
Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo TS. Đàm Văn Vinh đã tận tình
hướng dẫn, chỉ bảo giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm đề tài.

khai hoang để gia tăng
diện tích sản xuất lương
thực

Gia tăng mâu thuẫn
trong sử dụng đất

Để cân bằng sinh thái
cần phát triển và bảo vệ
tài nguyên rừng

Phát triển Nông lâm Kết hợp
Kết hợp canh tác hoa màu
ngắn ngày, dài ngày, cây
lâu năm, vật nuôi trên một
đơn vị diện tích để nâng sức
sản xuất của 1 đơn vị diện
tích

Sản xuất đa dạng

Liên kết chặt chẽ 3 thành
phần cây, màu và vật
nuôi để gia tăng tính
phòng hộ và bền vững
của hệ thống sử dụng đất

Hình 1.1. Mâu thuẫn giữa trồng trọt và lâm nghiệp
dẫn đến sự phát triển kỹ thuật NLKH
(Nguồn: Chương trình hỗ trợ LNXH, 2002) [3].

lắng lớn của toàn xã hội. Sự phát triển của nông nghiệp nương rẫy đi kèm với áp lực
dân số, sự phát triển nông nghiệp thâm canh hóa học, độc canh trên qui mô lớn và
khai thác lâm sản là những nguyên nhân chủ yếu gây ra sự mất rừng, suy thoái đất
đai và đa dạng sinh học. Theo ước tính của FAO (1982), du canh là nguyên nhân
tạo ra hơn 70% của tổng diện tích rừng nhiệt đới bị mất ở châu Phi; diện tích đất
rừng bỏ hóa sau nương rẫy chiếm 26,5% diện tích rừng khép tán còn lại ở châu Phi,
khoảng 16% ở châu Mỹ Latin và 22,7% ở khu vực nhiệt đới của châu Á (FAO and
IIRR, 1995) [28].
1.1.2.3. Sự gia tăng các mối quan tâm về nghiên cứu các hệ thống canh tác tổng
hợp và các hệ thống kỹ thuật truyền thống
Đã có nhiều kết quả nghiên cứu ban đầu ở nhiều khu vực trên thế giới về tính
hiệu quả cao trong việc sử dụng các tài nguyên tự nhiên (đất, nước và ánh sáng mặt


8

trời) cũng như tính ổn định cao của các hệ thống xen canh, các hệ thống canh tác
tổng hợp so với hệ thống nông nghiệp độc canh (Papendick và cộng sự, 1976) [34].
Các nghiên cứu của các nhà nhân chủng học và khoa học xã hội về hệ thống sử
dụng đất đã chỉ ra tầm quan trọng của các hệ thống canh tác tổng hợp bản địa/truyền
thống và lưu ý cần xem xét chúng trong quá trình phát triển các tiếp cận mới (Nair,
1985) [32].
1.1.2.4. Sự hình thành Trung tâm Quốc tế về Nghiên cứu Nông Lâm Kết Hợp
(ICRAF)
Vào tháng 7/1977, được sự ủy nhiệm của Trung tâm Nghiên cứu Phát
triển Quốc tế (IDRC) của Canada, John Bene đã tiến hành dự án nghiên cứu
với các mục tiêu:
- Xác định các khoảng trống trong đào tạo và nghiên cứu lâm nghiệp thế giới;
- Đánh giá sự phụ thuộc lẫn nhau giữa nông nghiệp và lâm nghiệp ở các quốc
gia nhiệt đới có thu nhập thấp và đề xuất nghiên cứu nhằm tối ưu hóa sử dụng đất;

xét (Chương trình hỗ trợ LNXH, 2002) [3]. Bên cạnh đó, nhiều phương pháp
nghiên cứu mới có liên quan đến các ngành khoa học khác như khoa học đất, sinh
lý học thực vật, sinh thái học, khoa học hệ thống và mô phỏng, v.v. đã được áp
dụng vào nghiên cứu nông lâm kết hợp đã tạo ra được các tiến bộ đáng kể trong
nghiên cứu.
1.1.2.6. Sự hòa nhập của nông lâm kết hợp vào chương trình đào tạo nông nghiệp,
lâm nghiệp và phát triển nông thôn
Ngày nay, các kiến thức về nông lâm kết hợp đã được đưa vào giảng dạy ở các
trường đại học, viện nghiên cứu-đào tạo về nông nghiệp, lâm nghiệp, phát triển
nông thôn và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Tiềm năng của nông lâm kết hợp trong
việc cải tạo đất, bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn nước nói chung đã được công
nhận. Về thực chất thì nông lâm kết hợp thường được xem như là một hệ thống sử
dụng đất có tiềm năng đem lại các ích lợi về lâm sản, lương thực thực phẩm trong
lúc vẫn có khả năng bảo tồn và khôi phục hệ sinh thái (Chương trình hỗ trợ LNXH,
2002) [3].
1.2. Lợi ích và vai trò của các hệ thống NLKH
1.2.1. Đặc điểm của hệ thống Nông lâm kết hợp phù hợp
Một hệ thống Nông lâm kết hợp phù hợp khi hội đủ các điều kiện sau đây:
1.2.1.1. Có sức sản xuất cao
- Sản xuất các lợi ích trực tiếp như lương thực, thức ăn gia súc, chất đốt, sợi,
gỗ, cột và xây dựng, các sản phẩm khác như mủ, nhựa, dầu thực vật, thuốc trị bệnh
thực vật...


10

- Sản xuất các lợi gián tiếp hay “dịch vụ” như bảo tồn đất và nước (xói mòn
đất, vật liệu tủ đất, v,v..) cải tạo độ phì của đất (phân hữu cơ, phân xanh, bơm
dưỡng chất từ tầng đất sâu, phân huỷ và chuyển hoá dưỡng chất), cải thiện điều kiện
tiểu khí hậu (băng phòng hộ, che bóng) làm hàng cây xanh…

của các hệ thống nông lâm kết hợp là có khả năng tạo ra sản phẩm lương thực và
thực phẩm đa dạng trên một diện tích đất mà không yêu cầu đầu vào lớn.
Các sản phẩm từ cây thân gỗ: Việc kết hợp cây thân gỗ trên nông trại có thể
tạo ra nhiều sản phẩm như gỗ, củi, tinh dầu, v.v. để đáp ứng nhu cầu về nguyên vật
liệu cho hộ gia đình.
Tạo việc làm: Nông lâm kết hợp gồm nhiều thành phần canh tác đa dạng có
tác dụng thu hút lao động, tạo thêm ngành nghề phụ cho nông dân.
Tăng thu nhập nông hộ: Với sự phong phú về sản phẩm đầu ra và ít đòi hỏi về
đầu vào, các hệ thống nông lâm kết hợp dễ có khả năng đem lại thu nhập cao cho hộ
gia đình.
Giảm rủi ro trong sản xuất và tăng mức an toàn lương thực: Nhờ có cấu trúc
phức tạp, đa dạng được thiết kế nhằm làm tăng các quan hệ tương hỗ (có lợi) giữa
các thành phần trong hệ thống, các hệ thống nông lâm kết hợp thường có tính ổn
định cao trước các biến động bất lợi về điều kiện tự nhiên (như dịch sâu bệnh, hạn
hán…). Sự đa dạng về loại sản phẩm đầu ra cũng góp phần giảm rủi ro về thị trường
và giá cho nông hộ (Phạm Xuân Hoàn, 2001) [11].
* Các lợi ích của nông lâm kết hợp trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên
và môi trường
+ Nông lâm kết hợp trong bảo tồn tài nguyên đất và nước:
Hơn 20 năm nghiên cứu nông lâm kết hợp phối hợp với các kết quả nghiên
cứu về sinh thái học, nông nghiệp, lâm nghiệp và khoa học đất đã cho thấy các hệ
thống nông lâm kết hợp - nếu được thiết kế và quản lý thích hợp - sẽ có khả năng:
giảm dòng chảy bề mặt và xói mòn đất; duy trì độ mùn và cải thiện lý tính của đất
và phát huy chu trình tuần hoàn dinh dưỡng, tăng hiệu quả sử dụng dinh dưỡng của
cây trồng và vật nuôi. Nhờ vậy, làm gia tăng độ phì của đất, tăng hiệu quả sử dụng
đất và giảm sức ép của dân số gia tăng lên tài nguyên đất (Young, 1997) [37].
Ngoài ra, trong các hệ thống NLKH do hiệu quả sử dụng chất dinh dưỡng
của cây trồng cao nên làm giảm nhu cầu bón phân hóa học, vì thế giảm nguy cơ ô
nhiễm các nguồn nước ngầm (Young, 1997) [37].


- Các lợi ích khác
* Tăng lợi ích về kinh tế:


13

- Tạo ra nhiều sản phẩm hàng hoá có giá trị góp phần tăng thu nhập kinh tế
trên một đơn vị diện tích.
* Tăng lợi ích về mặt xã hội (dân sinh kinh tế) : NLKH giải quyết được:
- Công ăn việc làm
- Nguồn nguyên liệu cho tiểu thủ công nghiệp
- Nguồn lương thực, năng lượng (gỗ củi), thức ăn cho gia súc...
- Nguồn vật liệu để xây nhà, nông trại,...(Chương trình hỗ trợ LNXH, 2002;
Phạm Xuân Hoàn, 2001) [3; 11].
1.3. Những nghiên cứu về NLKH trên thế giới và ở Việt Nam
1.3.1. Những nghiên cứu về Nông- Lâm kết hợp trên Thế Giới
1.3.1.1. Lịch sử nghiên cứu Nông - Lâm kết hợp trên Thế Giới
Đi sâu tìm hiểu cội nguồn lịch sử của NLKH, King (1987) khẳng định rằng ở
Châu Âu thời kỳ Trung cổ người ta phát quang rừng, đốt cành nhánh và canh tác cây
lương thực mục đích là để tận dụng dinh dưỡng của đất rừng. Tuy nhiên kiểu canh
tác này không phổ biến và tồn tại lâu dài, nhưng ở Phần Lan và Đức kiểu canh tác
này tồn tại đến mãi những năm 1920.
Du canh được đánh giá là phương thức canh tác cổ xưa nhất lúc này con
người đã tích luỹ được ít nhiều những kiến thức sơ đẳng về tự nhiên. Loài người đã
vượt qua được thời kỳ này bằng các cuộc cách mạng về kỹ thuật và chăn nuôi, trồng
trọt, song không phải tất cả các nước mà có không ít các nước vận động rất chậm
trong cuộc cách mạng này (King, K.F.S., 1987) [29].
Sau du canh sự ra đời của phương thức Taungya ở vùng nhiệt đới được xem
như là một sự báo trước cho phương thức NLKH sau này. Theo Blanford (1858)
(dẫn theo Phạm xuân Hoàn, 2001) [11] nguồn gốc của phương thức này là từ ngôn

1987) [33].
Nông lâm kết hợp là tên chung của những hệ thống sử dụng đất trong đó các
cây lâu năm (cây gỗ, cây bụi, cọ, tre, hay cây ăn quả, cây công nghiệp...) được trồng
có suy tính trên cùng một đơn vị diện tích qui hoạch đất với hoa màu và/hoặc với
vật nuôi dưới dạng xen theo không gian hay theo thời gian. Trong các hệ thống nông
lâm kết Hợp có mối tác động hỗ tương qua lại về cả mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa
các thành phần của chúng (Lundgren và Raintree, 1983) [31].
Các khái niệm trên đơn giản mô tả nông lâm kết hợp như là một loạt các
hướng dẫn cho một hệ thống sử dụng đất liên tục. Tuy nhiên, nông lâm kết hợp như


15

là một kỹ thuật và khoa học đã được phát triển thành một điều gì khác hơn là các
hướng dẫn. Ngày nay nó được xem như là một ngành nghề và một cách tiếp cận về
sử dụng đất trong đó đã phối hợp sự đa dạng của quản lý tài nguyên tự nhiên một
cách bền vững (Leakey, R., 1996) [30] .
Vào năm 1997, Trung Tâm Quốc Tế Nghiên Cứu về Nông Lâm kết hợp
(gọi tắt là ICRAF) đã xem xét lại khái niệm nông lâm kết hợp và phát triển nó rộng
hơn như là một hệ thống sử dụng đất giới hạn trong các nông trại. Ngày nay nó
được định nghĩa như là một hệ thống quản lý tài nguyên đặt cơ sở trên đặc tính sinh
thái và năng động nhờ vào sự phối hợp cây trồng lâu năm vào nông trại hay đồng
cỏ để làm đa dạng và bền vững sự sản xuất cho gia tăng các lợi ích về xã hội, kinh
tế và môi trường của các mức độ nông trại khác nhau từ kinh tế hộ nhỏ đến "kinh tế
trang trại" (Chương trình hỗ trợ LNXH, 2002; Phạm Xuân Hoàn, 2001) [3, 11].
Trong nỗ lực để định nghĩa NLKH theo ý nghĩa tổng thể và mang đậm tính
sinh thái môi trường hơn, Leaky (1996) đã mô tả NLKH như là các hệ thống quản
lý tài nguyên đặt cơ sở trên đặc tính sinh thái và năng động nhờ vào sự phối hợp
cây trồng lâu năm vào nông trại hay đồng cỏ để làm đa dạng và bền vững sức sản
xuất giúp gia tăng các lợi ích về xã hội, kinh tế và môi trường của các nông trại nhỏ


UBND

Ủy ban nhân dân

KTCB

Kiến thiết cơ bản

HT

Hệ thống

VA

Giá trị gia tăng

KD

Kinh doanh

TT

Thứ tự

Đ

Đồng

ĐVT