UBND HUYỆN MỸ ĐỨC
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO MỸ ĐỨC
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐẠO TẠO QUẬN HOÀNG MAI
***************
MÃ SKKN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Một số kinh nghiệm giúp học sinh lớp 8 phân dạng bài toán Hoá học ở
chương trình THCS

Lĩnh vực: Hóa học

NĂM HỌC 2014 – 2015

Phần I : ĐẶT VẤN ĐỀ
I. Lý do chọn đề tài


Sự nghiệp xây dựng XHCN ở nước ta đang phát triển với tốc độ ngày
càng cao, với qui mô ngày càng lớn và đang được tiến hành trong điều kiện cách
mạng khoa học kỹ thuật phát triển như vũ bão nó tác động một cách toàn diện
lên mọi đối tượng, thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội. Một trong những trọng tâm
của sự phát triển đất nước là đổi mới nền giáo dục, phương hướng giáo dục của
đảng, Nhà nước và của ngành giáo dục & đào tạo trong thời gian trước mắt cũng
như lâu dài là đào tạo những con người " Lao động, tự chủ, sáng tạo" có năng
lực thích ứng với nền kinh tế thị trường, có năng lực giải quyết được những vấn
đề thường gặp, tìm được việc làm, biết lập nghiệp và cải thiện đời sống một
ngày tốt hơn.
Để bồi dưỡng cho học sinh năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề,
lý luận dạy học hiện đại khẳng định: Cần phải đưa học sinh vào vị trí chủ thể
hoạt động nhận thức, học trong hoạt động. Học sinh bằng họat động tự lực, tích

giáo viên cần suy nghĩ tìm ra phương pháp giảng dạy, Phân loại các dạng bài tập
Hoá học phù hợp với đặc điểm của học sinh, nhằm phát triển năng lực tư duy,
sáng tạo và gây hứng thú học tập cho các em.
Từ những vấn đề trên, với mong muốn góp phần nhỏ bé của mình vào
việc tìm tòi phương pháp dạy học thích hợp với những điều kiện hiện có của học
sinh, nhằm phát triển tư duy của học sinh THCS giúp các em tự lực hoạt động
tìm tòi chiếm lĩnh tri thức, tạo tiền đề quan trọng cho việc phát triển tư duy của
các em ở các cấp học cao hơn góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục đào tạo của
địa phương. Nên tôi đã chọn đề tài: " Một số kinh nghiệm giúp học sinh lớp 8
phân dạng bài toán Hoá học ở chương trình THCS".
II. Nhiệm vụ của đề tài:
1, Nêu lên được cơ sở lý luận của việc phân dạng các bài toán Hoá học
trong quá trình dạy và học
2, Tiến hành điều tra tình hình nắm vững kiến thức cơ bản của học sinh 8
ở trường THCS .
3, Hệ thống bài toán Hoá học theo từng dạng.

3/22


4, Bước đầu sử dụng việc phân loại các dạng bài toán Hoá học, nhằm giúp
cho học sinh lĩnh hội các kiến thức một cách vững chắc và rèn luyện tính độc lập
hành động và trí thông minh của học sinh.
III. Đối tượng nghiên cứu:
Học sinh khối 8 ở trường THCS
IV Mục đích của đề tài:
Phân dạng các bài toán Hoá học nhằm nâng cao chất lượng học tập môn
hoá học của học sinh lớp 8 THCS.
V. Giả thuyết khoa học:
Việc phân dạng các bài toán Hoá học sẽ đạt được hiệu quả cao và sẽ là

2. Bài toán hoá học mở rộng sự hiểu biết một cách sinh động, phong phú và
không làm nặng nề khối lượng kiến thức của học sinh.
3. Bài toán hoá học có tác dụng củng cố kiến thức cũ một cách thường
xuyên và hệ thống hoá các kiến thức hoá học.
4. Bài toán hoá học thúc đẩy thường xuyên sự rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo,
cần thiết về hoá học. Việc giải quyết các bài tập hoá học giúp học sinh tự
rèn luyện các kỹ năng viết phương trình hoá học, nhớ các ký hiệu hoá học
nhớ các hoá trị của các nguyên tố, kỹ năng tính toán v.v...
5. Bài toán hoá học tạo điều kiện để tư duy phát triển, khi giải một bài toán
hoá học bắt buộc phải suy lý, quy nạp, diễn dịch, loại suy.
6. Bài toán hoá học có tác dụng giáo dục tư tưởng cho học sinh vì giải bài
tập hoá học là rèn luyện cho học sinh tính kiên nhẫn, trung thực trong lao
động học tập, tính sáng tạo khi sử lý các vấn đề đặt ra. Mặt khác rèn luyện
cho học sinh tính chính xác của khoa học và nâng cao lòng yêu thích môn
học.

5/22


Phần II. NỘI DUNG ĐỀ TÀI
Phân dạng các loại bài toán hoá học trong giảng dạy hoá học lớp 8 ở
trung học cơ sở
A. Dạng 1: Tính theo công thức hóa học
I . Tìm khối lượng nguyên tố trong a g hợp chất
Ví dụ: Tính số gam cacbon C có trong 11g khí cacbonic CO2 ( C = 12; O =
16).
Nghiên cứu đề bài: Dựa vào tỉ lệ số mol hoặc tỷ lệ khối lượng giữa cacbon và
khí cacbonic trong công thức CO2.
Hướng dẫn giải
Cách 1

nCO 2 = 44 = 0,25mol

11

mol

MCO2 = 44 g

Bước 2: Viết CTHH của chất. Tính M
Bước 3: Lập quan hệ tỷ lệ mol giữa

1 mol CO2 có chứa 1 mol C
0,25mol CO2 có chứa 0,25 g C

6/22


nguyên tố và hợp chất. Tìm khối lượng MC = 0,25.12 = 3g
chưa biết.

Có 3g C trong 11 g CO2

Bước 4: Trả lời
II. Tìm khối lượng hợp chất để trong đó có chứa a mol nguyên tố:
Ví dụ: Cần lấy bao nhiêu gam CH3COOH để trong đó có chứa 12g nguyên tố
cacbon?
Nghiên cứu đề bài: Dựa vào tỷ lệ số mol hoặc tỷ lệ khối lượng giữa nguyên tố
và hợp chất

Hướng dẫn giải

Xác định lời giải

Lời giải

Bước 1: Qui số gam đầu bài cho ra M C = 12g => nC = 12:12 = 1 mol
mol
Bước 2: Viết CTHH của chất. Tính M, MCH3COOH = 60g
nêu ý nghĩa của CTHH

1mol CH3COOH có chứa 2mol C

Bước 3: Lập quan hệ tỷ lệ mol giữa 0,5 mol CH3COOH
8/22


98 g H2SO4 có chứa x g
=> x =

H

2
.100 = 2,04%
98

H chiếm 2,04 % về khối lượng H2SO4
IV. Bài toán so sánh hàm lượng nguyên tố trong hợp chất khác nhau
Ví dụ: Có 3 loại phân bón hoá học sau: NH4NO3 ; (NH4)2SO4 ; NH4Cl trong hợp
chất nào chứa nhiều hàm lượng nitơ hơn.
Nghiên cứu đầu bài: Tính tỷ lệ % khối lượng của N, suy ra chất nào có nhiều N
hơn
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải

Lời giải

Bước 1: Tính tỉ lệ % của N trong từng * NH4NO3
hợp chất

%N=

28
.100% = 35% (1)



Ví dụ: Lập CTHH của hợp chất trong dó S chiếm 40% ; O chiếm 60% về khối
lượng ?
Nghiên cứu đề bài: Tính số nguyên tử của từng nguyên tố dựa vào tỷ lệ % khối
lượng trong từng nguyên tố
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải

Lời giải

Bước 1: Viết CTHH dạng tổng quát

CTHH tổng quát: SxOy

với x,y chưa biết
- Bước 2: Tìm tỷ lệ x : y

Ta có :
%S

Bước 3: Viết CTHH đúng

%O

40

60

x : y= M = M =


R + H2SO4 → RSO4 + H2
1mol
0,1 mol

Bước 3: Trả lời
10/22

1mol
0,1mol


6,5

R = 0,1 = 65 Vậy R là Zn
Các bài tập tự giải
Bài 1 : Cho các ôxit sau FeO; Fe2O3 ; Fe3O4. Trong các ôxit trên ôxit nào có tỷ lệ
Fe nhiều hơn cả
A. FeO ;

B. Fe2O3

; C . Fe3O4

Bài 2: Trong nông nghiệp người ta có thể dùng CuSO 4 như một loại phân bón vi
lượng để bón ruộng, làm tăng năng suất cây trồng. Nếu dùng 8 g chất này thì có
thể đưa vào đất bao nhiêu gam Cu ?
A. 3,4 g;

B.

Nghiên cứ đầu bài: Biểu thức có liên quan m = nM
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải

Lời giải
11/22


Bước 1: Viết biểu thức tính m rút ra n

n=

n
M

M CH4 = 16g

Bước 2: Tính M

n=

Bước 3: Tính n và trả lời

24
= 1,5mol
16

Vậy 24 g CH4 chứa 1,5 mol CH4
II. Tính khối lượng của n mol chất
Ví dụ : Tính khối lượng của 5mol H2O


Lời giải

Bước 1: Xác định số phân tử hoặc số
N = 6.1023

nguyên tử có trong 1 mol chất

12/22


A = n.6.1023 = 2.6.1023

Bước 2: Xác định số phân tử hoặc số
nguyên tử có trong n mol chất

Vậy : 2mol CH3Cl chứa 12.1023 phân

Bước 3: Tính A trả lời

tử CH3Cl
IV. Tìm số mol có trong A nguyên tử hoặc phân tử
Ví dụ: Tính số mol H2O có trong 1,8.1023 phân tử H2O
Nghiên cứu đề bài : Bài toán có liên quan đến biểu thức A = n.6.1023
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải

Lời giải

Bước 1: Xác định số phân tử hoặc số


Bước 3: Tính m và trả lời

9.10 23
= 1,5mol
6.10 23

mCu = 1,5.64 = 96 g

VI. Tính thể tích mol chất khí ở ĐKTC
Ví dụ: Tính thể tích của 3 mol khí trong V lít khí CH4 ở ĐKTC?
Nghiên cứu đề bài: Biêu thức có liên quan V = n.22,4
13/22


Hướng dẫn giải
Xác định lời giải

Lời giải

Bước 1: Xác định thể tích của 1 mol

22,4 lít

chất khí ở ĐKTC
Bước 2: Xác định thể tích của 3 mol V = n.22,4 = 3. 22,4 = 6,72 lít
chất khí ở ĐKTC
Các bài tập tự giải
Bài 1: Cho lượng các chất sau
a, 0,15 mol phân tử CO2



I.

Tìm số mol của chất A theo số mol xác định của 1 chất bất kỳ
trong PTHH

Ví dụ: Tính số mol Na2O tạo thành nếu có 0,2 mol Na bị đốt cháy
Nghiên cứu đầu bài: Tính số mol Na2O dựa vào tỷ lệ số mol giữa số mol Na và
số mol Na2O trong PTHH.
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải

Lời giải
4Na + O2 → 2 Na2O

Bước 1: Viết PTHH xảy ra

Bước 2: Xác định tỷ lệ số mol giữa 4mol

2mol

chất cho và chất tìm
Bước 3: Tính n chất cần tìm

0,2 mol

Bước 4: trả lời

Có 0,1 mol Na2O

0,25 mol 0,5 mol

Bước 4: Trả lời
m CH4 = 0,25.16 = 4g
III. Tìm thể tích khí tham gia hoặc tạo thành
Ví dụ: Tính thể tích khí H2 được tạo thành ở ĐKTC khi cho 2,8 g Fe táca dụng
với dd HCl dư ?
Hướng dẫn giải
15/22


Xác định lời giải

Lời giải

Bước 1: Hướng dẫn học sinh đổi ra

nFe =

số mol Fe
Bước 2: Tính số mol H2

Fe + 2HCl → FeCl2 + H2

- Viết PTHH
-

2,8
= 0,05mol
56

n CuO = 80 =0,3 mol

Theo PTHH tỷ lệ phản ứng giữa H2 và CuO là 1: 1.
Vậy CuO dư : 0,3 - 0,2 = 0,1 mol

. Số mol Cu được sinh ra là 0,2 mol

mCuO = 0,1 .80 = 8 g, mCu = 0,2.64 = 12,8 g
Vậy khối lượng chất rắn sau phản ứng là: 8 + 12,8 ; 20,8 g
Các bài tập tự giải
Bài 1: Nếu cho 16,25 g Zn tham gia phản ứng thì khối lượng HCl cần dùng là
bao nhiêu ?
A. 18,25 g

B. 18,1 g

C.

18,3 g

D. 15g

Bài 2: Cho m g hỗn hợp CuO và FeO tác dụng với H 2 tác dụng với H2 ở
nhiệt độ thích hợp. Hỏi nếu thu được 29,6g hỗn hợp 2 kim loại trong đó Fe
nhiều hơn Cu là 4 g thì cần dùng bao nhiêu lít H2 ở ĐKTC và khối lượng m là
bao nhiêu ?
16/22


Bài 3: Kẽm ôxit được điều chế bằng cách nung bụi kẽm với không khí trong

xg trong 100 g dung môi
x =
Bước 3: Tính x

Vậy ở 200 C độ tan của CuSO4 là 1,5 g

Bước 4: Trả lời
II.

0,075.100
= 1,5 g
5

Tính nồng độ C% của dd

Ví dụ: Hoà tan 0,3 g NaOH trong 7 g H2O . Tính C% của dd thu được ?
Nghiên cứu đề bài: Tính số g NaOH tan trong 100 g dung dịch suy ra C%
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải

Lời giải
md2 = mct + mdm = 0,3 + 7 = 7,3 g

Bước 1: Xác định khối lượng dd
Bước 2: Tính

khối lượng chất tan

trong 100 g dung dịch suy ra C%


Bước 3: Tính CM
IV.

1,6
= 0,01mol
160

Tính khối lượng chất tan trong dd

Ví dụ: Tính khối lượng muối ăn NaCl trong 5 tấn nước biển. Biết rằng nộng độ
muối ăn NaCl trong nước biển là 0,01% ?
Nghiên cứu đề bài: Biểu thức có liên quan C% =

m ct
.100
mdd

Hướng dẫn giải
Xác định lời giải

Lời giải

Bước 1: Viết côngthức tính C%

C% =

Bước 2: Rút mct
Bước 3: Thay các đại lượng và tính mct =
toán


Ví dụ Cần phải lấy bao nhiêu ml dd NaOH 1M để trong đó có chứa 4g NaOH ?
Hướng dẫn giải: Giải tương tự như phần IV và phần V.
VII. Bài toán pha trộn các dd có nồng độ khác nhau:
Loại bài toán này có cách giải nhanh gọn là áp dụng phương pháp đường chéo
Giọi m1 và C1 lần lượt là khối lượng và nồng độ C% dd của dd I
Gọi m2 và C2 lần lượt là khối lượng và nồng độ C% dd của dd II
Khi trộn dd I với dd II nếu không có phản ứng hoá học xảy ra thì ta có:
C1

/ C2 - C /
C

C2

/ C1 - C /

Khi đó có:

m1 / C 2 − C /
=
m 2 / C1 − C /

Ví dụ: Cần phải lấy bao nhiêu g dd NaCl nồng độ 20% vào 400 g dd NaCl
nồng độ 15% để được dd NaCl có nồng độ 16% ?
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải

Lời giải

Bước 1: Hướng dẫn học sinh lập sơ 20


19/22


Để chuyển đổi giữa C% và C M ( hay ngược lại) nhất thiết phải biết khối lượng
riêng D:

D=

mdd
Vdd

Ta có thể sử dụng công thức giữa hai nồng độ: CM = C%.

10 D
M

Ví dụ: Hoà tan 2,3 g Na kim loại vào 197,8 g H2O
a, Tính C% của dd thu được
b, Tính CM của dd thu được. Biết D = 1,08g/ml
Giải
a, Số mol Na đã dùng :
Phản ứng xảy ra:

2,3
= 0,1mol
23

2Na


Vdd = D = 1,08 ≈ 185ml
IX.

⇒ CM = 0,185 = 0,54M

Bài toán về pha trộn các dung dịch có CM khác nhau( chất tan
giống nhau)

Đối với dạng bài toán này ta có thể áp dụng sơ đồ đường chéo
V1 / C 2 − C /
=
V 2 / C1 − C /

Ví dụ: Cần dùng bao nhiêu ml dd H 2SO4 2,5 M và bao nhiêu ml dd H 2SO4 1M
để khi pha trộn chúng với nhau được 600ml H2SO4 1,5 M?
Giải
20/22


áp dụng sơ đồ đường chéo:
2,5

0,5
1,5

1

1

V1


0,1
V1
0,1
=
= 1 Hay V1 = V2 = 250ml
V 2 1 = 0,1

XI.

Bài toán độ tan

- Độ tan của 1 chất là số gam tối đa chất đó tan được trong 100 g nước để
được dd bão hoà ở nhiệt độ xác định .
- Khi nhiệt độ tăng độ tan của các chất thường tăng, nên nếu khi ta hạ nhiệt
độ dd xuống thì sẽ có một phần chất tan không tan được nữa, phần chất
tan này sẽ tách ra dưới dạng rắn.
21/22


Ví dụ: Cho biết 200C, độ tan của CaSO4 là 0,2 g và khối lượng riêng của dd
bão hoà là 1g/ml. Tính C% và CM của dd CaSO4 bão hoà ở nhiệt độ trên ?
Giải
Khối lượng dd là: 0,2 + 100 =100,2 g Vậy C % =
CM = C%.

0,2
m ct
.100 = 0,19%
.100 =

I.

Bài toán hiệu suất phản ứng
Bài toán tính khối lượng chất ban đầu hoặc khối lượng chất
tạo thành khi biết hiệu suất

Dạng bài toán này ta cần hướng dẫn học sinh giải bình thường như chưa biết
hiệu suất phản ứng. Sau đó bài toán yêu cầu:
- Tính khối lượng sản phẩm thì:
Khối lượng tính theo phương trình x H
Khối lượng sản phẩm =
22/22


100
Tính khối lượng chất tham gia thì:

-

Khối lượng tính theo phương trình x 100
Khối lượng chất tham gia =
H
Ví dụ: Nung 120 g CaCO3 lên đến 10000C . Tính khối lượng vôi sông thu
được, biết H = 80%.
Giải
t
PTHH: CaCO3 →
CaO + CO2
0


Cu + H2O
0

n CuO =

16
= 0,2 mol theo PTHH số mol Cu tạo thành là: 0,2 mol
80

mCu = 0,2.64 = 12,8 g

12

H = 12,8 ≈ 95c
23/22


Các bài tập tự giải
Bài 1: Nung 1 tấn đấ vôi ( chứa 90% CaCO3). sau phản nứn người ta thu được
0,4032 tấn CaO. Hiệu suất của phản ứng là:
A. 80%

B. 85%

C. 90%

D. 95%

Bài 2: Trộn 10 lít N2 với 40 lít H2 rồi nung nóng một thời gian ở điều kiện thích
hợp. Sau một thời gian đưa về điều kiện và áp suất ban đầu thấy thu được 48 lít


CTHH: CxHy

công thức tổng quát, tìm khối lượng

d CxHy/ H2 = 28 ⇒ MC x H y = 2.28 =56

mol của hợp chất

⇒ m1 =
24/22

m 2 400
=
= 100 gam
4
4


Bước 2: Tìm khối lượng của từng

mC =

nguyên tố; tìm số mol của C ; H

56.85,7
= 48
100

; mH =

a, Tính số gam mỗi kim loại đã dùng ?
b, Tính thể tích dd HCl cần dùng để hoà tan toàn bộ sản phảm trên, biết người
ta sử dụng dư 10% ?
Giải
PTHH: Mg + 2HCl → MgCl2 + H2
2Al + 6HCl → 2AlCl3 +3 H2
Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2
Gọi a,b,c là số mol lần lượt của Mg; Al; Zn
16,351

Theo các PTHH trên ta có: Số mol H2 là:( a + 3/2b + c) = 22,4 = 0,73mol
Ta có các phương trình về khối lượng của hỗn hợp:
24a + 27b + 65c = 19,46
24a = 27b
25/22