ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
--------o0o---------

ĐỒNG THỊ HỒNG NHUNG

HOẠT ĐỘNG THANH TRA TRÊN CƠ SỞ RỦI RO CỦA NGÂN
HÀNG NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG
MẠI TẠI VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG

Hà Nội – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
--------o0o---------

ĐỒNG THỊ HỒNG NHUNG

HOẠT ĐỘNG THANH TRA TRÊN CƠ SỞ RỦI RO CỦA NGÂN
HÀNG NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG
MẠI TẠI VIỆT NAM
Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
Mã số: 60 34 02 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. NGUYỄN THỊ BẤT


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHƢ̃ VIẾT TẮT ....................................................................... i
DANH MỤC CÁC BẢNG ....................................................................................... ii
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ................................................................................. iii
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ ................................................................................. iv
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
1. Lời nói đầu : ............................................................................................................1
1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: ......................................................................4
1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:.......................................................................5
1.4. Phương pháp nghiên cứu:.....................................................................................5
2. Kết cấu của luận văn: ..............................................................................................6
CHƢƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ VẤN
ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA TRÊN CƠ SỞ RỦI RO CỦA
NHNN ĐỐI VỚI CÁC NHTM .................................................................................7
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ..........................................................................7
1.1.1. Các tài liệu nghiên cứu ......................................................................................7
1.1.2. Những thông lệ, tập quán tốt về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro ...........11
1.2. Rủi ro trong hoạt động của các NHTM ..............................................................13
1.2.1 Khái niệm rủi ro ...............................................................................................13
1.2.2 Các loại rủi ro trong hoạt động của Ngân hàng thương mại ............................13
1.2.3. Mức độ ảnh hưởng của rủi ro đến hoạt động của Ngân hàng thương mại ............15
1.2.4. Quản lý rủi ro của các NHTM ........................................................................17
1.2.4.2 Quy trình quản lý rủi ro .................................................................................19
1.3. Thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM ...............................20
1.3.1 Khái quát về hoạt động thanh tra của NHNN đối với các NHTM ...................20
1.3.2. Thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM ............................24




4.2 Giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả công tác thanh tra trên cơ sở rủi ro
của NHNN đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam ..................................99
4.2.1 Đổi mới mô hình bộ máy Thanh tra giám sát ngân hàng .................................99
4.2.2. Hoàn thiện khung pháp lý trong hoạt động ngân hàng và công tác thanh tra
trên cơ sở rủi ro. ........................................................................................................99
4.2.4.Phối hợp chặt chẽ giữa giám sát từ xa và thanh tra tại chỗ ............................102
4.2.5. Xây dựng hệ thống giám sát từ xa có khả năng cảnh báo sớm đối với các tổ
chức tín dụng có vấn đề và các rủi ro trong hoạt động Ngân hàng, bao gồm: ........104
4.2.6. Trang bị cơ sở vật chất, hệ thống công nghệ thông tin để đáp ứng yêu cầu
quản lý: ....................................................................................................................105
4.2.7. Quản lý hiệu quả sự phát triển của các sản phẩm tài chính mới ...................105
4.2.8. Cần xây dựng lộ trình, phương án cụ thể đưa phương pháp Thanh tra trên cơ
sở rủi ro vào thực hiện. ............................................................................................106
4.2.9. Nâng cao trình độ, đội ngũ cán bộ làm công tác thanh tra trên cơ sở rủi ro và
cán bộ quản lý rủi ro tại các NHTM .......................................................................106
4.3 Kiến nghị ...........................................................................................................112
4.3.1. Đối với Chính phủ .........................................................................................112
4.3.2 Đối với các NHTM ........................................................................................112
KẾT LUẬN ............................................................................................................115
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO


DANH MỤC CÁC CHƢ̃ VIẾT TẮT
STT

VIẾT TẮT

NGUYÊN VĂN

6

NT Basel

7

TTTT

Thanh tra tuân thủ

8

TTTCSRR

Thanh tra trên cơ sở rủi ro

9

Thông tư 09

Thông tư 09/2014/TT-NHNN ngày 18/3/2014

10

Thông tư 02

Thông tư 02/2013/TT-NHNN ngày 21/1/2013

11




DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
Hình 3.2. Diễn biến tỷ giá và dollar-index từ 1/2011 đến 5/2015 ......................63
Hình 3.3: Lãi suất huy động và cho vay giai đoạn 6/2012-6/2015 ...........................65
Hình 3.4. Tỷ lệ nợ xấu hệ thống ngân hàng giai đoạn 2011-6/2015 .........................69

iii


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ: 3.1. Tình hình lạm phát của Việt Nam qua các năm 2010-2015F..............61
Biểu đồ 3.2. Dư nợ tín dụng theo lĩnh vực giai đoạn 2011-T4/2014 ........................67
Biểu đồ 3.3: Dự phòng rủi ro hệ thống ngân hàng giai đoạn 2012-6/2015 ..............69

iv


MỞ ĐẦU
1. Lời nói đầu :
1.1. Về tính cấp thiết của đề tài :
Nâng cao năng lực thanh tra Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đối với các
Ngân hàng thương mại tại Việt Nam là một trong những yêu cầu cần thiết
trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế và kinh tế thị trường hiện nay để đảm
bảo duy trì một hệ thống ngân hàng an toàn, lành mạnh. Trải qua chặng
đường dài phát triển, Nhà nước đã không ngừng đổi mới tư duy và nhận thức
về hoạt động thanh tra ngân hàng, hoàn thiện hơn trên các phương diện về thể
chế, tác nghiệp và công nghệ để thích nghi với môi trường hoạt động của
ngành ngân hàng đang trong xu thế toàn cầu hóa. Những thành tựu đóng góp
của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước vào sự nghiệp đổi mới và phát triển an

quản lý ngân hàng. Mặc dù, các NHTM tại Việt Nam đang từng bước áp dụng
có hiệu quả các nguyên tắc, chuẩn mực quốc tế về an toàn trong hoạt động
ngân hàng theo Hiệp ước vốn Basel trong công tác quản trị rủi ro ngân hàng
nhưng bốn loại rủi ro trọng yếu là rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro thị
trường và rủi ro hoạt động, trong đó đặc biệt rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường
vẫn đang tác động mạnh đến sự bất ổn trong hoạt động của các NHTM tại Việt
Nam.
Nâng cao năng lực quản trị rủi ro là công việc sống còn của NHTM tại
Việt Nam trong môi trường cạnh tranh khốc liệt của cơ chế thị trường, của
quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ngành ngân hàng. Sự phát triển mạnh mẽ
của các NHTM cả về chiều rộng và bề sâu cũng đòi hỏi hoạt động quản lý nhà
nước của NHNN phải được đổi mới, theo đó, thanh tra trên cơ sở rủi ro đối
với các NHTM là bước đi tất yếu của NHNN.
Hoạt động ngân hàng luôn gắn liền với rủi ro và chấp nhận rủi ro, rủi ro
cao lợi nhuận cao, rủi ro thấp lợi nhuận thấp, thậm chí lợi nhuận thấp NHTM
2


vẫn có nguy cơ vấp phải rủi ro lớn do quản trị rủi ro kém. Thanh tra tuân thủ
không đánh giá được đầy đủ mức độ rủi ro, một đặc trưng gắn liền với hoạt
động của NHTM tại Việt Nam. Thanh tra trên cơ sở rủi ro đánh giá tốt hơn về
rủi ro thông qua việc tách bạch mức độ rủi ro và hệ thống quản trị rủi ro; tập
trung tốt hơn vào việc phát hiện sớm rủi ro mới xuất hiện tại từng NHTM
cũng như toàn hệ thống; sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn thông qua việc tập
trung vào các lĩnh vực chứa đựng rủi ro cao, thanh tra tại chỗ sẽ mất ít thời
gian hơn tại NHTM. Khi thực hiện thanh tra trên cơ sở rủi ro, Thanh tra
NHNN có khả năng đánh giá tốt hơn năng lực quản lý của NHTM, tính chất
phức tạp của hoạt động kinh doanh và những rủi ro mà NHTM gặp phải; tập
trung tối đa nguồn lực để giải quyết các lĩnh vực có rủi ro cao nhất, làm lành
mạnh hoá hoạt động của NHTM, góp phần ổn định hệ thống các NHTM tại

1.2.1 Mục đích:
- Về mặt lý thuyết : hệ thống hóa cơ sở lý luận về rủi ro và đi sâu vào nội
dung hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro.
- Về mặt thực tiễn:
+ Phân tích thực trạng của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của
NHNN đối với các NHTM tại Việt Nam. Những mặt đạt được, những mặt
còn hạn chế?
+ Đề xuất một số giải pháp, kiến nghị để hoàn thiện hoạt động thanh tra
trên cơ sở rủi ro đối với các NHTM tại Việt Nam, đảm bảo cho hệ thống ngân
hàng hoạt động an toàn và hiệu quả.
1.2.2 Nhiệm vụ:
+ Nghiên cứu lý luận cơ bản, khái quát về các loại rủi ro trong hoạt
động ngân hàng, trên cơ sở đó tập trung nghiên cứu lý luận cơ bản về hoạt
động thanh tra trên cơ sở rủi ro về mặt nội dung, quy trình, các nhân tố ảnh
hưởng.
+ Phân tích thực trạng của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của
NHNN đối với các NHTM tại Việt Nam.
4


+ Dự báo nguy cơ rủi ro trong hoạt động của NHTM. Đồng thời xây
dựng giải pháp, kiến nghị hoàn thiện hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của
NHNN đối với các NHTM.
1.3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là : Hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi
ro của Ngân hàng Nhà nước đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam.
Chủ thể thanh tra là: Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng (Cơ quan
TTGSNH) trực thuộc Ngân hàng Nhà nước; Đối tượng bị thanh tra là các
Ngân hàng thương mại tại Việt Nam
Phạm vi nghiên cứu: Do thời gian nghiên cứu có hạn nên học viên tập

Chương I: Tổng quan tình hình nghiên cứu và một số vấn đề cơ bản về hoạt
động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối với các NHTM.
Chương II: Phương pháp nghiên cứu luận văn.
Chương III: Thực trạng hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN đối
với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam
Chương IV: Giải pháp hoàn thiện hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của
NHNN đối với các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam

6


CHƢƠNG I
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA
TRÊN CƠ SỞ RỦI RO CỦA NHNN ĐỐI VỚI CÁC NHTM
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1. Các tài liệu nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu về hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro của NHNN
đối với các ngân hàng thương mại là một đề tài tuy không mới đối với các
nước trên thế giới nhưng lại tương đối mới mẻ ở Việt Nam. Nghiên cứu về
hoạt động thanh tra đã có nhiều, tuy nhiên phương pháp thanh tra trên cơ sở
rủi ro hiện nay mới chỉ áp dụng ở lĩnh vực ngân hàng do vậy mà những tài
liệu viết về đề tài này không chưa nhiều.
* Tài liệu nƣớc ngoài
- Tài liệu Thanh tra giám sát trên cơ sở rủi ro cách tiếp cận của
Canada thuộc dự án tăng cƣờng năng lực quản lý thanh tra giám sát
ngày 18/6/2014, chuyên gia Elex Ozkan biên soạn làm tài liệu giảng dạy
cho Cơ quan TTGSNH.
Tài liệu này đã nêu được các vấn đề trọng yếu sau:
+ Vai trò, nhiệm vụ của Cơ quan quản lý các tổ chức tài chính Canada

lƣu tại Đại học Luật đã nêu đƣợc những vấn đề sau:
+ Vấn đề lý luận và thực tiễn về cơ sở pháp luật của phương pháp thanh
tra, giám sát của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, tạo cơ sở cho việc
xác lập và thực hiện những quyền và nghĩa vụ cơ bản của Thanh tra Ngân
hàng Việt Nam trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thanh tra, giám sát chức
năng của Ngân hàng Nhà nước đối với các tổ chức tín dụng Việt Nam.
+ Đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho quá trình
chuyển đổi phương pháp thanh tra ngân hàng ở Việt Nam trong điều kiện hội
8


nhập quốc tế.
* Luận văn về đề tài Hoạt động thanh tra, giám sát của Ngân hàng
Nhà nƣớc Việt Nam và tác động đến ổn định hệ thống tài chính của
Nguyễn Thị Hà thực hiện năm 2011, lƣu tại Học viện tài chính đã nêu
đƣợc các vấn đề sau:
+ Vấn đề lý luận và thực tiễn về hoạt động thanh tra, giám sát của
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, phân tích đến những tác động của hoạt động
này đến an toàn, ổn định của hệ thống tài chính tại Việt Nam.
+ Tìm hiểu nguyên nhân của những hạn chế hoạt động thanh tra, giám
sát ngân hàng, từ đó đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động
thanh tra, giám sát của NHNN Việt Nam góp phần ổn định hệ thống tài chính.
* Đề tài: “Thanh tra, giám sát trên sơ sở rủi ro của Ngân hàng Nhà
nƣớc đối với các Tổ chức tín dụng tại Việt Nam " của Lê Thị Hoa, Học
viện ngân hàng, 2012 đã nêu đƣợc các vấn đề sau:
- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về hoạt động thanh tra, giám sát của
Ngân hàng trung ương đối với các tổ chức tín dụng.
- Phân tích, đánh gía thực trạng và hiệu quả hoạt động thanh tra, giám
sát của Ngân hàng nhà nước đối với các Tổ chức tín dụng tại Việt Nam.
- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động thanh

tra trên cơ sở rủi ro và vấn đề xây dựng một khung nghiệp vụ giám sát từ
xa trong hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng”.
Bài viết đã nêu ra được vấn đề: khung nghiệp vụ thuộc hoạt động giám
sát từ xa, khuôn khổ nghiệp vụ giám sát từ xa đặt trong mối liên hệ với thanh
tra tại chỗ.
* Nhận xét: Với những công trình khoa học đã nghiên cứu, nhiều vấn
đề lý luận và thực tiễn của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro đối với các
NHTM đã được luận giải và phân tích tùy theo mục đích, đối tượng và phạm
10


vi nghiên cứu của từng bài viết.
Đề tài về thanh tra trên cơ sở rủi ro chưa có nhiều nghiên cứu tại Việt
Nam, những nghiên cứu chưa đi sâu đi sát vào thực tế hoạt động của Cơ quan
TTGSNH, cách thức vận dụng để đưa kinh nghiệm thế giới áp dụng vào thực
tế của Việt Nam còn chưa tận dụng tốt. Do đó với luận văn này, học viên sẽ
đưa ra cái nhìn thực tế, thiết thực và khách quan hơn đối với thực trạng và giải
pháp hoàn thiện hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro đối với các Ngân hàng
thương mại tại Việt Nam.
1.1.2. Những thông lệ, tập quán tốt về hoạt động thanh tra trên cơ sở
rủi ro
* APRA (Ủy ban giám sát an toàn của Australia)
+ Sứ mệnh của hoạt động thanh tra trên cơ sở rủi ro là: Thiết lập và thực
thi những tiêu chuẩn và thông lệ an toàn.
+ Phương pháp thanh tra, giám sát: Dự báo được tương lai; cơ bản là trên
cơ sở rủi ro; mang tính tham vấn; thống nhất; phù hợp với thông lệ quốc tế tốt
nhất.
+ Đánh giá rủi ro: Xác xuất tác động của đổ vỡ (của từng TCTD cụ thể)
+ Quy trình cụ thể: Đầu vào (phân tích ngành/TCTD); đánh giá rủi ro; đầu
ra (hoạt động thanh tra giám sát)

số

Loại

Trọng

Rủi ro tín dụng

%

Mức đủ vốn (nội bộ)

Rủi ro thị trường

%

Chất lượng tài sản (bao gồm rủi %
ro tín dụng)

Rủi ro hoạt động

%

Quản lý rủi ro thanh khoản

%

Rủi ro thanh khoản

%

rủi ro. Đặc biệt hoạt động kinh doanh của Ngân hàng lại là một lĩnh vực kinh
doanh nhạy cảm càng không tránh được những rủi ro. Hơn thế nữa, rủi ro
luôn tiềm ẩn lớn gây ra những tổn thất xảy ra ngoài ý muốn và ảnh hưởng xấu
đến hoạt động kinh doanh của Ngân hàng. Theo thống kê, các loại rủi ro có
thể xảy ra trong hoạt động của NHTM bao gồm: Rủi ro tín dụng, rủi ro thị
trường, rủi ro hoạt động, rủi ro danh tiếng, rủi ro thanh khoản, rủi ro chiến
lược, rủi ro tuân thủ.
* Rủi ro Tín dụng
Rủi ro tín dụng là rủi ro tiềm ẩn đối với thu nhập hoặc vốn phát sinh
khi người vay hoặc đối tác không thực hiện đúng điều khoản của hợp đồng
hoặc không thực hiện đầy đủ như thỏa thuận tại điều khoản của hợp đồng.
Rủi ro tín dụng tồn tại trên cả nội bảng và ngoại bảng cân đối của
NHTM. Rõ ràng rủi ro tín dụng phát sinh từ các món cho vay nhưng còn có
các nguồn khác gây ra rủi ro tín dụng như: Tài trợ và chấp thuận thương mại;
Giao dịch liên ngân hàng; cam kết và bảo lãnh; các phái sinh lãi suất, ngoại
hối, tín dụng (kể cả hợp đồng hoán đổi, quyền chọn, các hợp đồng kỳ hạn lãi
suất, và các hợp đồng tài chính tương lai); nắm giữ trái phiếu và cổ phiếu; và
thực hiện giao dịch.
Rủi ro tín dụng là rủi ro chính của NHTM, vì vậy trưởng bộ phận tín
dụng cần phải xem xét cẩn thận tất cả những rủi ro liên quan đến các thực thể
13


trong nhóm liên quan hoặc gia đình, và mối quan hệ với các thực thể mà có
ảnh hưởng như thế nào đến khả năng trả nợ và năng lực tài chính. Trong các
trường hợp mà sự hỗ trợ không rõ ràng thì cần phải được phân tích và ghi
chép một cách thích hợp vào hồ sơ tín dụng.
* Rủi ro thị trường
Rủi ro thị trường là rủi ro tiềm ẩn xảy ra tại một NHTM khi có những
biến động về lãi suất, tỷ giá hay giá cả thị trường theo chiều hướng xấu gây