BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

ĐỒNG THỊ BAY

SỬ DỤNG TƯ LIỆU GỐC VỀ NHÂN VẬT TRONG DẠY HỌC
LỊCH SỬ VIỆT NAM (TỪ THẾ KỈ X ĐẾN ĐẦU THẾ KỈ XX)
Ở TRƯỜNG THPT - CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN

Chuyên ngành: LL&PP Dạy học Lịch sử
Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Văn Ninh

Hà Nội - 2015


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến thầy giáo
TS. Nguyễn Văn Ninh - người đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành Luận
văn tốt nghiệp này.
Đồng thời, tôi xin chân thành cảm ơn thầy cô Tổ Lý luận vầ Phương
pháp Dạy học Lịch sử, Khoa Lịch sử , Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội đã
dìu dắt, hướng dẫn, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học
tập hoàn thành Luận văn.
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Thư Viện Quốc gia, Trung tâm lưu trữ
Quốc gia I, Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Phòng Tư liệu Khoa
Lịch sử, Các giáo viên, HS các trường thực nghiệm, điều tra thực tế ở Hà
Nội, Lạng Sơn, Bắc Giang, Bắc Kạn, Quảng Ninh ... đã giúp đỡ tận tình

SGK
THPT
TTGDTX

Nghĩa
Bài học lịch sử
Dạy học lịch sử
Giáo viên
Học sinh
Nhà xuất bản
Sách giáo khoa
Trung học phổ thông
Trung tâm Giáo dục thường xuyên


MỤC LỤC
Địa bàn....................................................................................................................................39
Trường.....................................................................................................................................39
Số lượng điều tra.....................................................................................................................39
HS............................................................................................................................................39
GV............................................................................................................................................39
Hà Nội......................................................................................................................................39
THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam...........................................................................................39
33............................................................................................................................................39
3..............................................................................................................................................39
Trường THPT Nguyễn Siêu.......................................................................................................39
30............................................................................................................................................39
3..............................................................................................................................................39
PT Dân lập Hermann Gmeiner.................................................................................................39
60............................................................................................................................................39

0..............................................................................................................................................39
3..............................................................................................................................................39
THPT Vân Nham – Hữu Lũng....................................................................................................39
35............................................................................................................................................39
3..............................................................................................................................................39
THPT Tràng Định – Tràng Định.................................................................................................39
70............................................................................................................................................39
3..............................................................................................................................................39
TTGDTX Bắc Sơn – Bắc Sơn......................................................................................................39


0..............................................................................................................................................39
2..............................................................................................................................................39
TTGDTX Tràng Định – Tràng Định.............................................................................................39
35............................................................................................................................................39
2..............................................................................................................................................39
Quảng Ninh..............................................................................................................................39
THPT Chuyên Hạ Long – TP Hạ Long........................................................................................39
38............................................................................................................................................39
4..............................................................................................................................................39
Tổng số....................................................................................................................................39
478..........................................................................................................................................39
45............................................................................................................................................39
(Bài hát Nguyễn Trãi Ngô Nguyễn Trần / Tâm Thơ)..........................................................................88


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trong thời đại ngày nay, sự phát triển như vũ bão của khoa học trở thành
một trong những cơ hội và thách thức đặt ra cho tất cả các quốc gia. Việt Nam đang

Với phương pháp DHLS hiện nay còn mang tính “áp đặt” theo “lời vàng ý ngọc”
của GV, nặng về những con số, sự kiện, thời gian… đã làm mất đi sự hứng thú đối
với HS, làm cho HS từ không thích đến “chán” và “bài trừ” bộ môn là một điều dễ
hiểu. Vấn đề đặt ra là phải giải bài toán làm thế nào để bộ môn lịch sử thể hiện đúng
chức năng và ưu thế của mình? Làm thế nào để “hấp dẫn HS” vào từng BHLS?
Đặc trưng của tri thức Lịch sử là những tri thức mang tính quá khứ, không
lặp lại, không thể tri giác một cách trực tiếp. Nhiệm vụ đầu tiên và tiên quyết của
môn lịch sử ở trường phổ thông là khôi phục bức tranh quá khứ một cách sinh động,
chân thực đúng như nó đã diễn ra cho HS. Đây là một nhiệm vụ khó khăn của giáo
dục lịch sử. Vì những tri thức lịch sử là những tri thức về quá khứ, đã diễn ra trước
đó, thậm chí có nhiều sự kiện, hiện tượng đã quá xa với hiện tại, để khôi phục nó đã
là một việc làm vô cùng khó khăn đối với khoa học lịch sử mà ở đây là khôi phục
lại bức tranh quá khứ đối với các em HS. Nhiệm vụ đặt ra cho giáo dục lịch sử là
làm thế nào để HS tiếp nhận lịch sử một cách dễ dàng, gần gũi và toàn diện?
Tri thức lịch sử là tất cả những gì của quá khứ đã quá khứ đã qua. Lịch sử là
lịch sử xã hội loài người, gắn với những con người cụ thể, việc làm cụ thể trong
từng giai đoạn, thời kì lịch sử. Do đó, dạy học lịch sử không thể không dạy – học về
nhân vật lịch sử. Dạy học lịch sử với những nhân vật, con người cụ thể chính là một
trong những nội dung gần gũi, dễ “ăn sâu” vào trí óc và tính cảm của HS nhất trong
hệ thống các tri thức lịch sử. Bởi đó chính là những tấm gương sinh động, chân thực
nhất đối với HS. Trong khi đó, cơ sở để khôi phục bức tranh quá khứ một cách chân
xác nhất chính là nguồn tư liệu gốc. Đây là bằng chứng xác thực nhất của lịch sử để
lại. Sử dụng tư liệu gốc về nhân vật trong DHLS là việc GV hướng dẫn, tổ chức cho
HS tự khôi phục hình ảnh nhân vật, sự kiện quá khứ theo con đường của các nhà
khoa học lịch sử. HS trở thành những “nhà khoa học nhí”, nhưng không phải theo
hình thức “thử - sai” mà là theo con đường nhanh nhất mà khoa học lịch sử đã đi.
Biện pháp DHLS trên vừa đáp ứng được đặc trưng của bộ môn lịch sử, vừa phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, sẽ là một trong những hướng đi đáp ứng
được yêu cầu đặt ra của đổi mới phương pháp DHLS ở trường phổ thông hiện nay.
2

nguồn tư liệu về lịch sử ở Liên Xô” cũng đề cập đến nguyên tắc phân loại các
nguồn tư liệu. Trên cơ sở những phương pháp và những hình thức phản ánh hiện

3


thực, tổng thể những nguồn tư liệu lịch sử, tác giả chia các tư liệu lịch sử thành các
nhóm hoặc loại hình rất riêng biệt: Vật chất, viết, tượng hình và nói. Đây là cơ sở để
chúng tôi tiến hành xác định và phân loại tư liệu gốc. Cũng trong một chuyên khảo
xuất bản năm 1910, Lappa Đanhiepxki đã coi “tư liệu lịch sử là đối tượng của nhận
thức, tư liệu lịch sử là sự phản ánh quá trình phát triển tâm lí con người, đồng thời
nêu lên cấu trúc của tư liệu, khả năng trừu tượng hóa khi nghiên cứu các nguồn sử
liệu [Dẫn theo 30; 202].
Bài viết “primary and secondary sources”

1

của trường Concordia

University Texas lại tiến hành phân loại tài liệu lịch sử thành các cấp. Trong đó chỉ
ra tư liệu gốc chính là các nguồn tin sơ cấp – tư liệu đầu tiên (cấp 1), các tài liệu sau
ghi chép lại, in lại là nguồn thông tin thứ cấp (cấp 2, 3...)
Ở Việt Nam, các nhà sử học Việt Nam cũng đã đề cập tới vấn đề sử liệu, tư
liệu trong các công trình nghiên cứu lịch sử:
Cuốn sách “Sử học Việt Nam trên đường phát triển” (1981) của Viện Sử
học, Nxb Khoa học xã hội đã công bố các nghiên cứu về thành tựu của nền sử học
nước ta. Tác giả Chương Thâu trong bài viết “Về công tác sưu tầm và công bố các
nguồn sử liệu” đã khái quát những thành tựu đạt được trong công tác sử liệu của sử
liệu thành văn đối với sử liệu học và khoa học lịch sử, từ đó tác giả khẳng định giá
trị không thể thiếu của các nguồn sử liệu, trong đó có nguồn tư liệu gốc trong

viết cả một chương về Sử liệu học trong cuốn “Phương Pháp luận sử học” (Phan
Ngọc Liên chủ biên, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, 2011, sau khi giới thiệu sự ra
đời của sử học, PGS đã đưa ra khái niệm về tư liệu lịch sử, xác định các quy luật
hình thành và phản ánh của tư liệu, phân loại các nguồn tư liệu, tác giả cũng đề
xuất trong công tác sưu tầm, phân loại và chọn lọc tư liệu cần có sự xác minh và
phê phán tư liệu. Đây là tài liệu rất quan trọng để chúng tôi rút ra đặc trưng của
nguồn tư liệu gốc và vận dụng vào đề tài.
Cuốn sách “Văn kiện Đảng trong dạy – học lịch sử” (2006) của tác giả Đỗ
Hồng Thái và Bùi Thị Thu Hà lại mở ra một hướng mới trong việc xác định tư liệu
gốc cho chúng tôi, đó là văn kiện Đảng, Nhà Nước. Các tác giả đã nhấn mạnh:
“Văn kiện lịch sử được coi như là tài liệu gốc, đó là những tư liệu chuẩn xác, góp
phần vào việc xây dựng những biện pháp sư phạm có hiệu quả trong dạy học bộ
môn” [60, 5]. Như vậy, tài liệu văn kiện Đảng được coi là nguồn tư liệu gốc, là một
nguồn cung cấp tri thức lịch sử, là cơ sở quan trọng để HS hiểu các sự kiện, nhân
vật, hiện tượng lịch sử, góp phần rèn luyện kĩ năng hoạt động độc lập, phát triển tư
duy cho HS. chúng tôi nhận thức, văn kiện Nhà nước trong mỗi thời kì lịch sử sẽ có
những hình thức khác nhau. Trong thời kì hiện nay là văn kiện Đảng, Nhà Nước,
5


còn trong thời kì phong kiến các văn kiện lịch sử Nhà nước chính lại các chiếu chỉ
dụ của triều đình, của vua…đó là một nguồn tư liệu gốc có giá trị lớn có thể sử
dụng trong DHLS.
Ngoài ra, vấn đề sử liệu và phân loại sử liệu cũng được nêu trong các bài viết
trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử: Bài viết của Nguyễn Văn Thâm – Phan Đại Doãn
“Mấy vấn đề sử liệu học lịch sử Việt Nam” của tác giả (Số 5/1984); “Về vấn đề
phân loại các nguồn sử liệu của lịch sử Việt Nam (Số 6/1985); “Các nguồn sử liệu
và nhận thức lịch sử” (Số 5/1991)…
- Thứ hai, tài liệu về sử dụng tư liệu gốc và tư liệu gốc về nhân vật trong
DHLS

các nhà hoạt động lịch sử lại có một ý nghĩa giáo dục và giáo dưỡng to lớn, dẫn dắt
HS đến quan điểm Mác xít về lịch sử” [71; 15]. “GV phải dẫn dắt HS tới việc đánh
giá đúng đắn vai trò của những sự kiện lịch sử, những nhà hoạt động lịch sử xuất
chúng (nhân vật lịch sử tiêu biểu)” [71; 145]. Tác giả cũng đưa ra những biện pháp
để nêu vai trò của quần chúng nhân dân và đánh giá vai trò của các nhân vật lịch sử.
Tuy nhiên, tác giả chưa đề cập một cách hệ thống việc sử dụng tư liệu gốc về nhân
vật trong DHLS, mới chỉ dừng ở gợi ý các phương pháp DHLS.
N.G. Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?”(1978) đã đề
cập đến những vấn đề quan trọng của dạy học bộ môn đó là “giờ học lịch sử”, coi
đó là một trong những phương thức quan trọng nhằm nâng cao chất lượng bộ môn
theo hướng đổi mới lý luận DHLS ở Xô Viết. Theo tác giả, những yêu cầu quan
trọng nhất của một bài học lịch sử là: “Vận dụng nguồn tri thức, những hình thức
hoạt động nội khóa phù hợp với mục đích của giờ học và nguyên tắc dạy học; bản
thân mục đích này phải tính đến việc vận dụng các nguồn tài liệu muôn hình muôn
vẻ và các hình thức hoạt động nội khóa đa dạng trong toàn bộ hệ thống giờ học…
Trang bị cho giờ học tất cả những phương tiện dạy học cần thiết; sử dụng tài liệu
trực quan như là nguồn nhận thức, sử dụng những phương tiện kỹ thuật...”[15; 7].
Với yêu cầu đó, tác giả đã khẳng định muốn giờ học lịch sử đạt hiệu quả cao đòi hỏi
GV phải biết khai thác, sử dụng các nguồn sử liệu khác nhau trong nhiều hình thức
thức dạy học khác nhau của bài nội khóa, trong đó có vấn đề sử dụng đồ dùng trực
quan và tư liệu lịch sử. Như vậy, vấn đề trên sẽ có giá trị lý luận rất lớn cho đề tài
luận văn trong việc khai thác và sử dụng tư liệu gốc về nhân vật vào trong DHLS.

7


Năm 2011, Nxb Giáo dục Việt Nam đã tiến hành giới thiệu Bộ sách 6 tập về
“Đổi mới phương pháp dạy học” của tổ chức Association for Supervision and
Curriculum Development (ASCD) Hoa Kỳ. Bộ sách bao gồm các cuốn Nghệ thuật
và khoa học dạy học – tác giả Robert J. Marzano; Những phẩm chất của người giáo

(1987) đã trình bày nhiều vấn đề có tính lý luận của dạy học nói chung. Trong đó,
nguyên tắc về sự thống nhất giữa tính khoa học và tính giáo dục, sự thống nhất biện
chứng giữa tính trực quan và tính khái quát trong quá trình dạy học. Đây là những
nguyên tắc cơ bản để chúng tôi vận dụng khi sử dụng các nguồn tư liệu gốc trong
DHLS nhằm nâng cao chất lượng bài học, tăng sự hứng thú cho HS trong học tập
lịch sử.
Tác giả Thái Duy Tuyên trong “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi
mới” (2010) đã nêu lên yêu cầu tất yếu phải đổi mới phương pháp dạy học, kế thừa
và phát huy những giá trị truyền thống kết hợp với lí luận dạy học tiên tiến để từng
bước nâng cao chất lượng dạy học. Tác giả chỉ ra cho ta thấy tầm quan trọng của
đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học nhằm giúp HS lĩnh hội được kiến
thức của môn học, giúp HS hiểu sâu và nhớ lâu kiến thức bài học.
Giáo trình “Giáo dục học” tập 1 (2014) của tác giả Bùi Thị Tuyết Oanh
được biên soạn trên cơ sở kế thừa, tiếp nối các công trình nghiên cứu trước đó, đồng
thời cập nhật những biến đổi của đời sống xã hội với xu thế phát triển của giáo dục
thế giới nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo GV trong giai đoạn hiện
nay. Những vấn đề này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hoàn thành luận văn,
giúp chúng tôi vận dụng những hướng đổi mới trong phương pháp, hình thức tổ
chức dạy học, phương tiện dạy học để đề xuất những hình thức tổ chức dạy học và
biện pháp sư phạm phù hợp với đề tài nghiên cứu.
Các nhà giáo dục trong nước đều đề cao và khẳng định việc đổi mới phương
pháp có ý nghĩa quyết định đến chất lượng dạy học. Trong đó, nhấn mạnh đến sự đa
dạng trong hình thức tổ chức và biện pháp sư phạm để phủ hợp với mục tiêu giáo
dục của nước ta hiện nay – đào tạo ra những con người phát triển toàn diện, phục vụ
sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế. Những điều
đó định hướng cho tác giả luận văn thấy được sự cần thiết của đổi mới phương pháp
dạy học, tích cực, chủ động, sáng tạo hơn nữa trong việc vận dụng các phương pháp
dạy học tích cực trong DHLS, nhất việc sử dụng tư liệu gốc về nhân vật trong dạy
học cho phù hợp với yêu cầu và xu thế mới của thời đại.
9

sử” (Tập I, II; NXB ĐHSP Hà Nội, 2002) do GS. TS. Phan Ngọc Liên (chủ biên),
tái bản và có sửa chữa năm 2009 đã hoàn chỉnh hơn vấn đề sử dụng sách giáo khoa,
10


tài liệu tham khảo về các nhân vật và phát huy tính tích cực của HS trong DHLS.
Các tác giả đã lưu ý tới khai thác và sử dụng tư liệu gốc trong DHLS là điều hết sức
cần thiết. Do đặc trưng của việc học tập lịch sử, các loại tài liệu tham khảo, học tập
khác (ngoài SGK) góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá
khứ. Các loại tài liệu này là căn cứ khoa học, bằng chứng về tính chính xác, tính cụ
thể, phong phú của các sự kiện lịch sử mà HS cần thu nhận; nó giúp các em khắc
phục “hiện đại hóa” lịch sử hoặc hư cấu sai sự thật. Các tác giả dành Chương X của
cuốn sách tập trung vào vấn đề “các con đường, biện pháp sư phạm để thực hiện hệ
thống phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông”, trong đó, việc sử dụng các
tài liệu khi dạy học là một trong những nội dung quan trọng. Các tác giả đã phân
loại tài liệu lịch sử thành văn thành nhiều loại, trong đó nhấn mạnh “Tài liệu lịch sử
gốc bao gồm các văn kiện, tài liệu có liên quan trực tiếp đến sự kiện, ra đời vào
thời điểm xảy ra các sự kiện, như các văn tự cổ, các điều ước, hiệp ước, tuyên
ngôn...Loại tài liệu này dùng để dẫn chứng, minh họa cho các sự kiện đang trình
bày” [28; 66]. Cùng với đó, các tác giả cũng đề ra một biện pháp sử dụng các tài
liệu trong DHLS như: dùng để cụ thể hóa các hiện tượng, sự kiện lịch sử đang học;
để giải thích một sự kiện lịch sử; để chứng minh cho một luận điểm khoa học; sử
dụng trong ôn tập, kiểm tra, bài tập, hoạt động ngoại khóa.
Tiếp tục trong việc đổi mới phương pháp dạy học, Giáo sư Nguyễn Thị Côi
trước khi đề xuất những biện pháp nâng cao hiệu quả BHLS đã đưa ra yêu cầu đối
với việc đánh giá sự kiện, hiện tượng lịch sử, phải đảm bảo những nguyên tắc của
phương pháp luận sử học trong cuốn “Các con đường nâng cao hiệu quả DHLS ở
trường phổ thông” (2006). Theo chúng tôi, cơ sở để khôi phục, nhận xét, đánh giá
đó chính là tư liệu gốc. Việc sử dụng tư liệu gốc (về nhân vật) vào DHLS góp phần
nâng cao hiệu quả BHLS ở trường phổ thông. Qua những biện pháp tác giả đề xuất,

tích nội dung, lựa chọn những phần chính xác, phù hợp với trình độ và yêu cầu học
tập của HS” [18; 84].
Ngoài ra, còn có các bài viết trên các Tạp chí về vấn đề sử dụng tài liệu tham
khảo hoặc dạy học về nhân vật lịch sử như: Hoàng Đình Chiến với “Việc sử dụng
tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay”, Tạp chí
Nghiên cứu Lịch sử số 3/1992; GS. Phan Ngọc Liên – Nguyễn Thị Côi với “Những
vấn đề trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu
lịch sử số 4/1991; Th.s. Nguyễn Văn Đằng (Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội) với
12


“Phương pháp kể chuyện lịch sử trong dạy học lịch sử ở THCS”, Tạp chí Nghiên
cứu Giáo dục, tháng 5/2000, đã nêu lên ý nghĩa của kể chuyện trong dạy học lịch sử
lịch sử, những yêu cầu, phương pháp kể chuyện lịch sử; “Tạo biểu tượng các anh
hùng dân tộc trong dạy học lịch sử Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, số
6/1994; Võ Xuân Đàn – Đặng Văn Hồ với “Tạo biểu tượng các anh hùng dân tộc
trong dạy học lịch sử Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, số 6/1994, đưa ra
những nguyên tắc chung về giảng dạy, học tập các nhân vật lịch sử, cách tạo biểu
tượng về các nhân vật lịch sử; “Muốn đánh giá một số nhân vật lịch sử”, Tập san
Nghiên cứu Lịch sử, số 23/1961: Muốn đánh giá nhân vật lịch sử phải đặt nhân vật
đấy trong hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ ... Qua các bài viết trên, mỗi tác giải đều đi
sâu vào một vấn đề khác nhau của phương pháp dạy học lịch sử, song đều khẳng
định vai trò quan trọng của sử dụng tài liệu tham khảo trong việc nâng cao chất
lượng DHLS và việc dạy học nhân vật lịch sử.
Bên cạnh đó có các luận án Tiến sĩ, luận văn Thạc sĩ, khóa luận Tốt nghiệp
của sinh viên cũng đề cập tới vấn đề sử dụng tài liệu lịch sử, tư liệu gốc trong
DHLS như: Luận án Tiến sĩ Nguyễn Văn Phong với luận án “Dạy học các nhân vật
lịch sử trong chương trình lịch sử Việt Nam 1858 – 1930 ở trường THPT” (2006);
“Sử dụng nguồn sử liệu địa phương trong DHLS Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975 ở
trường THPT tỉnh Đồng Tháp” của Phạm Xuân Vũ; Luận văn thạc sĩ “Sử dụng tài

Ngoài các bộ sử dưới các triều đại phong kiến Việt Nam, chúng ta còn có thể
khai thác các tư liệu gốc trong các bộ sử của Trung Quốc: Minh thực lục, Thanh
Thực lục, An Nam Chí Lược (Lê Tắc một người đầu hàng quân Nguyên Viết về An
Nam); các ghi chép của Thực dân Pháp về những nhân vật Việt Nam…
Điểm lưu ý các bộ sử được viết dưới thời phong kiến, chịu sự chi phối của
quan điểm phong kiến, từng đối tượng được phản ánh, do đó khi xem xét độ chân
thật của nội dung lịch sử phản ánh cần có sự phê phán tư liệu. Việc sử dụng trong
DHLS, GV cần chú ý giúp HS phê phán tư liệu.
Hệ thống các tư liệu gốc về nhân vật lịch sử trong giai đoạn thế kỉ X đến đầu
thế kỉ XX còn có hệ thống các văn bia, các sắc phong, chỉ dụ, gia phả… các văn bản
được các nhà nghiên cứu dịch lại tại các điểm di tích lưu giữ các tư liệu…
Hai là, các tập tư liệu phục vụ cho giảng dạy lịch sử do tập thể các thầy cô khoa
Lịch sử trường Đại học Sư phạm Hà Nội sưu tầm, tuyển chọn và dịch. Tập sách “Tư
liệu lịch sử” các lớp từ lớp 6 đến lớp 12 do Nxb Giáo dục Việt Nam xuất bản…

14


Các tập sách trên là một nguồn tư liệu phong phú phục vụ cho DHLS phần
Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XX. Tuy nhiên, các các cuốn sách này
chỉ mang tính chất cung cấp tư liệu, trong đó có một số tư liệu gốc, nhưng chưa
được đầy đủ và chưa có định hướng khai thác các tư liệu đó. Đây là nguồn tư liệu
quý giá, phục vụ đắc lực cho công tác sưu tầm, khai thác và sử dụng cho luận văn.
Nhìn chung, các bài viết, công trình nghiên cứu trên đều khẳng định vai trò
của tài liệu, tư liệu, đặc biệt là tư liệu lịch sử gốc, hoặc về nhân vật lịch sử và các
biện pháp sư phạm phát huy tính tích cực, học tập của HS trong DHLS… Thông
qua đó cũng cho thấy tính cấp thiết của việc sử dụng tư liệu lịch sử gốc trong
DHLS. Các tác giả đều khẳng định tư liệu lịch sử gốc là nguồn thông tin quan trọng
giúp bài giảng thêm phong phú, HS có biểu tượng cụ thể, có hứng thú học tập và có
tác dụng giáo dục, phát triển rất lớn. Trong các tác phẩm, bài viết trên, các tác giả

- Tìm hiểu cơ sở lý luận có liên quan đến vấn đề sử dụng tư liệu gốc và tư
liệu gốc về nhân vật theo hướng phát huy tính tích cực học tập của HS, phát triển
năng lực cho HS.
- Khảo sát, điều tra thực trạng việc sử dụng tư liệu gốc và việc sử dụng tư
liệu lịch sử gốc về nhân vật trong DHLS phần Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến đầu
thế kỉ XX ở trường THPT
- Tìm hiểu chương trình, cấu trúc SGK lịch sử THPT (chương trình chuẩn
của Việt Nam)
- Sưu tầm tư liệu gốc về nhân vật nội dung lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến
đầu thế kỉ XX THPT – Chương trình chuẩn.
- Thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả của những biện pháp sư phạm
đề ra. Trên cơ sở đó rút ra kết luận liên quan đến đến đề tài.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Phương pháp luận
Cơ sở phương pháp luận là: Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ
Chí Minh và đường lối của Đảng ta về giáo dục - đào tạo.
Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu các tài liệu giáo dục học, các tài liệu lịch sử liên quan đến tư liệu
gốc về nhân vật lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến đầu thế kỉ XX (938 – 1918).
- Điều tra thực tiễn và quan sát: thông qua phương pháp quan sát, điều tra,
thăm dò GV và HS nhằm khảo sát, đánh giá thực trạng.
- Thực nghiệm sư phạm: Sau đó, kiểm tra, đánh giá chất lượng dạy học.
16


6. Giả thiết khoa học
Nếu lựa chọn và khai thác tốt các tư liệu gốc về tiểu sử nhân vật để DHLS
Việt Nam từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XX ở trường THPT - Chương trình chuẩn và đề
ra biện pháp sử dụng thích hợp sẽ góp phần phát triển năng lực và huy tính tích cực
của HS, góp phần nâng cao hiệu quả BHLS và chất lượng của bộ môn.

NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TƯ LIỆU GỐC VỀ
NHÂN VẬT TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT
1.1. Cơ sở lí luận của việc sử dụng tư liệu gốc về nhân vật trong DHLS ở
trường THPT
1.1.1. Một số quan niệm
1.1.1.1. Về tư liệu gốc
Trong nghiên cứu và học tập lịch sử tài liệu, tư liệu và tư liệu gốc đóng vai
trò quan trọng làm nên các công trình nghiên cứu lịch sử và sự tồn tại của Khoa học
Lịch sử. Những khái niệm tài liệu, tư liệu, tư liệu gốc thường xuyên được nhắc đến
nhưng hay bị nhầm lẫn với nhau. Bởi tài liệu bao gồm cả tư liệu, trong tư liệu lại có
tư liệu gốc. Mặt khác, bản thân các nhà nghiên cứu vấn chưa đưa ra một định nghĩa
thống nhất. Xét về mặt nghiên cứu, tài liệu, tư liệu, tư liệu gốc có những giá trị và
độ tin cậy khác nhau. Việc phân biệt các khái niệm đó sẽ góp phần xác định được
tính khách quan của sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử được phản ánh trong các
công trình nghiên cứu lịch sử.
Theo từ điển tiếng Việt: “Tài liệu là văn bản giúp cho tìm hiểu một vấn đề gì:
tài liệu học tập, tài liệu tham khảo; tư liệu là tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu”
[73; 884]. Cách định nghĩa trên tài liệu được hiểu là tất cả các văn bản thành văn, còn
tư liệu là các văn bản phục vụ cho việc nghiên cứu. xét từ góc độ của khoa học Lịch
sử cách định nghĩa trên bó hẹp tài liệu trong một loại tài liệu thành văn mà bỏ qua các
loại tài liệu khác như tài liệu hiện vật và các loại tài liệu trực quan, tài liệu dân gian.
Ở đây, chúng ta cần nhìn nhận tài liệu ở một phạm vi rộng hơn. Tài liệu lịch sử là tất
cả các sách, báo, các công trình nghiên cứu, các hiện vật về lịch sử quá khứ của xã
hội loài người để phục vụ cho công tác học tập và nghiên cứu lịch sử.
Trong tài liệu lịch sử bao gồm cả tư liệu lịch sử. Tư liệu lịch sử có vai trò đặc
biệt quan trọng, nó là “tế bào” cấu tạo nên sự tồn tại của Khoa học lịch sử và các
công trình nghiên cứu Lịch sử. Tư liệu lịch sử chứa đựng các sự kiện tư liệu giúp
chúng ta nhận thức lịch sử một cách chính xác, khách quan và toàn diện hiện thực

(Phan Ngọc Liên chủ biên), Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội (2003) đã đi đến thống
nhất “tư liệu lịch sử là những di tích của quá khứ, xuất hiện như sản phẩm của
quan hệ xã hội nhất định, mang trong mình nó những dấu vết của quan hệ ấy, phản
2

ttps://www.concordia.edu/sitefiles/w3/Library/Primary%20versus%20Secondary%20Sources.pdf

19