BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
-------------------

NGUYỄN THỊ THU HOÀI

TIỂU THUYẾT MƯỜI NGƯỜI DA ĐEN NHỎ AGATHA CHRISTIE NHÌN TỪ ĐẶC TRƯNG
THỂ LOẠI VĂN HỌC TRINH THÁM
Chuyên ngành : Lý luận văn học
Mã số
: 60.22.01.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học: TS. TRẦN NGỌC HIẾU

HÀ NỘI – 2015
1


Lêi c¶m ¬n
Trước hết, tôi xin bày tỏ sự kính trọng và biết ơn sâu sắc đến TS. Trần Ngọc Hiếu
đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Tôi trân trọng cảm ơn các thầy, cô giáo khoa ngữ văn, trường Đại học Sư
phạm Hà Nội đã giảng dạy, tạo mọi điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu.
Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã khích lệ,
động viên giúp đỡ tôi vững bước trên con đường khoa học.
Hà Nội, tháng 10 năm 2015
Tác giả

Nguyễn Thị Thu Hoài


nhật trình, giá bán ba xu được bày bán tại các đô thi, có rất đông các độc giả- nên có
một cách gọi khác về thể loại truyện bấy giờ là truyện ba xu rẻ tiền.
Thế nhưng bỏ qua đánh giá không mấy xem trọng về văn học trinh thám, thể
loại truyện này vẫn có một sự phát triển rất mạnh mẽ. Ngay tại Mỹ, dù không mấy
xem trọng giá trị nghệ thuật nhưng đây lại là nơi có nhiều nhà viết truyện trinh
thám lừng danh nhất hiện nay, là nơi sản xuất và tiêu thụ truyện trinh thám với số
lượng khổng lồ. Hay tại Pháp năm 1945, anh em nhà Gallimard đã khai trương Tủ
sách đen chuyên in ấn và phát hành truyện trinh thám. Cho đến năm 1968 tủ sách
này đã in được 2500 đầu sách – một kỉ lục ấn tượng không chỉ riêng ở Pháp.
4


Nói những điều trên, người viết muốn đề cập đến mâu thuẫn giữa sự tồn tại và
sự định giá của thể loại trinh thám. Nghệ thuật hay phi nghệ thuật, là văn chương
hay sách giải trí ba xu... đó vẫn là những vấn đề đáng bàn cãi xung quanh sự tồn
tại, phát triển rực rỡ của thể loại trinh thám. Liệu rằng giá trị giải trí và nội dung
nhân văn của nghệ thuật có thể dung hợp trong thể loại vốn nghiêng về tính giải trí
này hay không? Văn học giải trí liệu có thuộc địa hạt của nghệ thuật?
Từ cuối thế kỉ XX, trước sự phát triển chóng mặt của công nghệ, của kĩ thuật
điện ảnh và gần đây là sự bùng nổ của game online, rõ ràng, truyện trinh thám đang
đứng trước sức cạnh tranh lớn. Những sự hấp dẫn vốn được xem là ưu thế riêng của
thế loại: tính li kì hấp dẫn, sự thử thách lí trí, tâm lí, sự hoạt động nhanh nhạy của
mọi giác quan .... hoàn toàn có thể được tạo nên từ những bộ phim kinh dị, phim
trinh thám, hay những loại game online thịnh hành. Thế thì một câu hỏi đặt ra buộc
các nhà văn phải giải mã được nó nếu muốn sáng tác của mình có chỗ đứng với độc
giả: giữa nhu cầu đổi mới của sáng tạo, nhu cầu của độc giả và những quy tắc có
tính truyền thống, nhà văn cần phải làm gì đề dung hòa tất cả những điều trên? Đây
là vấn đề mang tính sống còn đối với thể loại mà nhà văn không thể trốn tránh, phải
trực tiếp đối diện.
Trên thực tế sự tồn tại, phát triển và nở rộ của tiểu thuyết trinh thám đã cho

sách của Agathar Christie nhằm đáp ứng nhu cầu của độc giả.
Tuy vậy, dù có vị thế đặc biệt trong thể loại trinh thám nhưng ở Việt Nam,
chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về Agathar Christie, tên tuổi của
bà hầu như chỉ xuất hiện trong bài giới thiệu về sách, hoặc được điểm qua trong
những bài phê bình về truyện trinh thám. Chúng ta vẫn ca tụng tài năng của bà, giá
trị của những tiểu thuyết trinh thám được bà viết ra nhưng đâu là sự độc đáo, mới lạ
trong phong cách viết trinh thám của bà thì vẫn là một câu hỏi còn bỏ ngỏ, chưa có
công trình nghiên cứu nào đi sâu giải đáp điều đó.
Riêng về cuốn Mười người da đen nhỏ. Cuốn sách tên gốc And then there
were none, hay Ten little niggers tại Việt Nam đã được ba nhà xuất bản chọn dịch.
Tác phẩm lần đầu được chọn dịch bởi NXB Pháp lý năm 1988 (do Hà Huy Anh
dịch). Tiếp đến NXB Công an nhân dân xuất bản năm 1999 (do Nguyễn Thanh
6


Lan dịch) và đã có 2 lần tái bản (năm 2002 và 2006). Mới đây, năm 2014 NXB trẻ
đã tái bản lần thứ 3 tác phẩm này (do Nguyễn Việt Hà dịch). Các công trình giới
thiệu về sách hoặc về tác giả Agathar Christie đều có chung một nhận định, cho
rằng Mười người da đen nhỏ là không chỉ là một trong những kiệt tác của Agathar
Christie, hơn cả là một tác phẩm xuất sắc của thể loại văn học trinh thám mà nó còn
là một kiệt tác của văn chương nhân loại.
Vậy đâu là lí do khiến tiểu thuyết này vượt lên trên những giới hạn về mặt thể
loại để đạt đến tầm kiệt tác văn chương? Luận văn của chúng tôi hướng đến nhiệm
vụ thẩm định những giá trị nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm để trả lời cho câu
hỏi trên.
2. Lịch sử vấn đề
2.1 Truyện trinh thám và vấn đề phân loại truyện trinh thám
Tiểu thuyết trinh thám trong dòng văn học đại chúng hiện nay chiếm một số
lượng không nhỏ. Và lẽ dĩ nhiên, nó cũng trở thành đối tượng hướng đến của
nghiên cứu, phê bình văn học. Tuy vậy, được coi là đặt cơ sở lý thuyết cho thể loại

định: “Trinh thám là một thể loại của văn học duy lí” và có nguồn gốc từ trí tuệ, bởi
bí ẩn phải được khám phá bằng trí tuệ, bằng những cách thức của tư duy. Ông cũng
khẳng định, dù có sự vận động theo sự phát triển của văn học nhưng trong bản thân
truyện trinh thám vẫn luôn tồn tại những yếu tố vững bền làm nên đặc trưng, cấu
trúc thể loại.
Trong Tạp chí văn học số 6 năm 1981, nhà nghiên cứu Vũ Đức Phúc trong bài
viết Truyện trinh thám đã đánh khẳng định đặc trưng truyền thống của truyện trinh
thám: tính chất ngắn gọn, logic chặt chẽ, nhiều tình tiết hồi hộp, nhân vật thám tử
sáng suốt, thông minh.
Nguyễn Duy trong tiểu luận Bàn luận về tiểu thuyết trinh thám đã chỉ ra các
khía cạnh của tiểu thuyết trinh thám từ khái niệm đến đặc trưng, cũng như chặng
đường phát triển của nó. Bên cạnh đó, ông cũng đặt ra các yêu cầu bắt buộc đối với
thể loại.
Tác giả Nguyễn Chiến với bài viết Bản chất của tội ác và sự hình thành văn
học trinh thám trên Tạp chí văn học nước ngoài số 1 năm 2001 đã tổng kết những
thành tựu nổi bật và khẳng định những giá trị chân chính của tiểu thuyết trinh thám.
8


Ông đã chỉ ra tam giác nhân vật truyền thống: sát thủ- nạn nhân –“ thám tử truyện
trinh thám cổ điển miêu tả hoạt động của ba nhân vật này theo tuyến tính song ngày
nay tuyến tính này đã bị phá vỡ”.
Về sự phát triển của tiểu thuyết trinh thám hiện đại, nhà nghiên cứu Phùng
Văn Tửu đã nhận xét trong công trình Tiểu thuyết Pháp bên thềm thế kỉ XXI: có
những tiểu thuyết trinh thám mà chẳng có ai là nạn nhân hoặc không có ai là hung
thủ, hoặc chẳng có nhân vật nào là thám tử hay cảnh sát. Đó là những tác phẩm
vượt ra ngoài hình thức truyền thống.
Trong nghiên cứu về các tác giả, tác phẩm cụ thể của dòng văn học trinh thám,
các luận văn thạc sĩ trường Đại học Sư phạm Hà Nội: Motip trinh thám trong tiểu
thuyết Người Mĩ trầm lặng của Graham Green của Trần Thị Bích Ngọc( 2003);

từ trước những năm 80 khi nữ văn sĩ đã ở đỉnh cao của nghệ thuật truyện trinh
thám, khi mà thậm chí ngay cả ngày Noel, báo chí cũng đăng quảng cáo: một cuốn
Christie cho ngày Christmas....” Nhà nghiên cứu gọi thế kỉ XX là “triều đại” của
trinh thám Agatha Christie.
Tác giả Nguyễn Chiến trong bài viết Bản chất tội ác và sự hình thành văn học
trinh thám khi viết về lịch sử phát triển của thể loại trinh thám Anh, ông đã đưa ra
sự đánh giá khái quát và khá toàn diện về tiểu thuyết trinh thám của Agathar
Christie với tư cách là hiện tượng nổi bật nhất của văn học trinh thám Anh thế kỉ
XX. Nguyễn Chiến khẳng định: “hơn tám mươi cuốn sách trinh thám của bà đã
khiến bà trở nên tiểu thuyết gia trinh thám nổi tiếng nhất thế kỉ XX”. Bài viết đã chỉ
ra đặc trưng quan trọng tạo nên sự hấp dẫn riêng của tiểu thuyết Agatha: “chính nữ
tính đối lập với chết chóc, bạo tàn đã tạo ra sức hấp dẫn của tác phẩm. Tri giác của
người phụ nữ trong nhìn nhận và phân tích tội ác tạo nên một giọng điệu khác hẳn
các nhà văn nam giới”. Bằng một giọng điệu riêng, Agatha Christie đã xây dựng
nên được những hình tượng nhân vật thám tử cho đến bây giờ đã thành tượng đài
của thể loại văn học trinh thám như thám tử Hercule Poirot, bà Marple.
Về tiểu thuyết Mười người da đen nhỏ, những đánh giá cao thường xuyên
được đưa ra khi giới thiệu về tiểu thuyết, nhưng hiện tại chưa có công trình nghiên
cứu chuyên biệt về tác phẩm. Các tác giả khi nhận định về tiểu thuyết Mười người
da đen nhỏ đều khẳng định đây là một trong những kiệt tác của Agatha Christie.
10


Tác giả Nguyễn Chiến trong Bản chất của tội ác và sự hình thành văn học trinh
thám nhận định: “Có hai tác phẩm nổi trội lên hàng kiệt tác trong sáng tác của bà là
“Vụ giết hại Rogers Ackroyd” và “Mười người da đen nhỏ”.
3. Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu: từ việc đề xuất một cách phân loại dòng văn học trinh
thám, luận văn của chúng tôi hướng đến mục đích minh chứng tiểu thuyết Mười
người da đen nhỏ - Agatha Christie là một tiểu thuyết điển hình của dòng văn học

người da đen nhỏ với các tác phẩm khác cùng thể loại của nhà văn Agatha Christie
nhằm thấy được sự kết tinh trong giá trị của tác phẩm, đưa tác phẩm trở thành kiệt
tác văn học.
- Phương pháp phân tích văn bản: chúng tôi sử dụng phương pháp phân tích
văn bản dựa trên lí thuyết tự sự học để đi vào phân tích các phương diện của tiểu
thuyết Mười người da đen nhỏ nhằm mục đích vừa thấy được đặc trưng trong phong
cách trinh thám của Agatha Christie, vừa thấy được các giá trị đặc sắc riêng chỉ có
trong tác phẩm, những yếu tố đã tạo nên thành công cho tiểu thuyết này.
5. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung luận văn của chúng tôi
gồm 3 chương:
Chương 1: Thể loại văn học trinh thám và dòng trinh thám kinh dị
Chương 2: Nghệ thuật trinh thám của Agatha Christie trong tiểu thuyết Mười
người da đen nhỏ
Chương 3: Giá trị tư tưởng của tiểu thuyết Mười người da đen nhỏ - Agatha
Christie.

12


Chương 1:THỂ LOẠI VĂN HỌC TRINH THÁM
VÀ DÒNG TRINH THÁM KINH DỊ
1.1 Văn học trinh thám: vấn đề khái niệm và nguồn gốc
1.1.1 Khái niệm
Nhà văn viết truyện trinh thám, người đã đề ra Hai mươi quy tắc viết truyện
trinh thám – S.S.Van Dine là một trong những người đầu tiên định nghĩa về thể loại:
“truyện trinh thám là một loại trò chơi trí tuệ”. Ông nhấn mạnh đây là một trong
những thể loài đòi hỏi đặc biệt cao về tư duy lí trí nhất là trong việc tổ chức sự kiện.
Theo Nguyễn Chiến văn học trinh thám ra đời để phản ánh đề tài tội ác vốn
khuấy động tâm trí con người suốt bao thế kỷ nay. Truyện trinh thám mô tả những

cũng là bảo tàng về nhân vật hư cấu đầu tiên trên thế giới. Từ năm 1934, lần lượt ở
Mỹ, Anh, Đan Mạch, để thể hiện lòng yêu mến của mình với nhân vật thám tử, rất
nhiều hội người hâm mộ Sherlock Homles đã được thành lập. Tại Nga, tiểu thuyết
trinh thám được coi là thể loại cận văn học. Thể loại văn học này xuất hiện ở hầu hêt
các giai đoạn lịch sử, tuy nhiên với những tên gọi khác nhau. Chỉ riêng hai anh em
nhà Vayner, những nhà văn trinh thám nổi tiếng ở Nga, tác phẩm của họ đã được dịch
và xuất bản tại 40 nước trên thế giới, với hơn 30 triệu bản.
Ở Trung Quốc, trong một nền văn học tầm cỡ, thể loại này hẳn không thể vắng
bóng. Cuối thập kỉ 90, dưới sự tác động của văn học Âu – Mỹ, ở Trung Quốc xuất
hiện và phát triển một dòng văn học mang yếu tố hình sự, được gọi bằng một cái
tên: tiểu thuyết kinh tế - hình sự. Dòng văn học này phù hợp với sự phát triển của xã
hội Trung Quốc và lí tưởng thẩm mĩ trong giai đoạn đó, mặc dù về kĩ thuật viết còn
nhiều hạn chế.
Tại Việt Nam, cuối nhưng năm 1920-1930, tiểu thuyết trinh thám bắt đầu được
biết rộng rãi ở Việt Nam. Từ việc tiếp thu những tiểu thuyết trinh thám được dịch từ
tiếng Pháp, các nhà văn Việt Nam cũng đã có những thử nghiệm đầu tiên với thể
loại này. Từ cuối thập niên 1930 đến 1945, tiểu thuyết trinh thám Việt Nam đã có
những bươc nở rộ với nhiều tên tuổi lớn: Thế Lữ, Phạm Cao Củng, Lê Phong... Ý
thức về nguồn gốc phương Tây của thể loại, các nhà văn trinh thám Việt Nam đã
sáng tác với ý thức và nỗ lực bản địa hóa thể loại.
14


Điểm qua sự xuất hiện và quan niệm của các nền văn học lớn và văn học Việt
Nam chúng tôi muốn khẳng định rằng: dù với nhiều sự đánh giá khác nhau về giá
trị, nhưng văn học trinh thám vẫn luôn giữ một vai trò nhất định trong một nền văn
học. Sức hấp dẫn của nó khó có thể phủ nhận được. Điều này cũng cho thấy, vượt
lên trên sự sàng lọc của thời gian, sự cạnh tranh của các thể loại khác, văn học trinh
thám là một thể loại văn học luôn không ngừng vận động, biến đổi đảm bảo tính
linh hoạt, thích ứng với thị hiếu của những tầng lớp độc giả mới có học vấn hơn,

Tuy manh nha từ rất sớm nhưng phải đến thế kỉ XIX, văn học trinh thám mới
thực sự ra đời với tư cách là một thể loại văn học. Phần đông các ý kiến nghiên cứu
đều cho rằng tác phẩm đánh dấu cho sự ra đời của dòng văn học này là truyện ngắn
Vụ án đường Morgue- Edgar A. Poe. Với truyện ngắn này, Poe là người đầu tiên đã
lập ra mộ hình cốt truyện trinh thám cổ điển, đồng thời với chuỗi truyện ngắn trinh
thám sau đó, ông đã cho ra đời hình tượng nhân vật thám tử đầu tiên trong văn học
thế giới – thám tử lập dị và tài năng Auguste Dupin. Sau E.A. Poe là sự nở rộ của
một loạt các tên tuổi lớn, mà những hình mẫu thám tử của họ đã trở thành những
tượng đài trong văn học trinh thám: Conan Doyle với hình tượng thám tử Sherlock
Homels, Agatha Christie với hai hình tượng nhân vật nổi tiếng là thám tử Hercule
Poirot và bà Marple cùng các tên tuổi nổi tiếng khác Dorothy L. Sayers, Ngaio
Marsh, Margery Allingham, William Winlkie Collins... Từ giai đoạn này, các nhà
văn trinh thám, dù ít nhiều ảnh hưởng bởi E. A. Poe nhưng đều đã ghi dấu được sự
sáng tạo riêng của mình trong thể loại này.
1.2 Văn học trinh thám: vấn đề phân dòng
Vấn đề phân dòng văn học trinh thám đến nay vẫn chưa có một sự thống nhất
chung, trong các bài nghiên cứu, phê bình về thể loại, có thể thấy xuất hiện khá
nhiều các thuật ngữ khác nhau. Ở đây, chúng tôi đề xuất một số cách phân loại dòng
trinh thám dựa trên những căn cứ khác nhau.
1.2.1 Từ đề xuất của Todorov
Trong khi xem xét đến sự phân dòng trinh thám, chúng tôi căn cứ vào lí thuyết
của Todorov.Todorov thừa nhận hạn chế và khó khăn trong việc nghiên cứu văn
chương theo hướng nghiên cứu thể loại, nhưng đồng thời, ông khẳng định văn học

16


trinh thám thuộc lĩnh vực văn học quần chúng. Và bởi thể, việc xem xét các thể
trong dòng văn học này không hề khó khăn.
Todorov lấy quan điểm của các nhà chủ nghĩa hình thức Nga về tác phẩm văn

thể loại này khi xét hình thái chính của tiểu thuyết trinh thám.
Hình thái thứ ba ông đưa ra: tiểu thuyết phân vân hồi hộp. Đây được xem là
hình thái kết hợp đặc tính của hai hình thái trên. Nó giống tiểu thuyết ẩn ngữ ở chỗ
cũng có hai câu chuyện, nhưng lại không đơn giản hóa chuyện thứ hai thành chuyện
đi tìm sự thật đơn thuần. Từ đó, nó gây ra cho người đọc hứng thú không chỉ về cái
đã xảy ra mà cả về cái sẽ xảy đến. Các nhân vật chính không còn là người đứng
ngoài tội ác và khách quan kể chuyện nữa, từ đó Todorov chia thành hai loại phụ:
kiểu thứ nhất về người thám tử có thể bị tổn thương. Lấy nhân vật chính người thám
tử mất đi tính bất khả xâm phạm, anh ta buộc phải hòa nhập với thế giới của các
nhân vật khác và có khả năng thương tích. Kiểu thứ hai: truyện về người thám tử
khả nghi, nhân vật chính thường là kẻ tội phạm bị tình nghi và hắn buộc phải tìm
cách tìm ra tội phạm thật sự.
Lâu nay trong nghiên cứu về truyện trinh thám, những lý thuyết của Todorov
vẫn được sử dụng như những lý thuyết dẫn nhập về thể loại này. Tuy vậy, như chính
ông cũng khẳng định, bất cứ quy tắc của thể loại đều được cảm nhận như một sự gò
bó, sự phân chia hình thái văn học trinh thám theo đề tài và cốt truyện của ông cũng
thừa nhận nhiều điểm hạn chế:
Thứ nhất: sự xếp chồng đặc điểm của nhiều hình thái trong một tác phẩm khiến
cho nếu dựa vào yếu tố cốt truyện, ta thấy được ở một tác phẩm nhiều hình thái.
Thứ hai: nếu căn cứ vào đề tài và cốt truyện, sẽ là một khó khăn lớn trong việc
xếp loại hình thái cho các tiểu thuyết trinh thám hiện đại. Các hình thái mà Todorov
trình bày dường như nó tương ứng với các giai đoạn của sự phát triển. (Chính ông
cũng khẳng định các hình thái gần như phát triển nối tiếp, kế thừa và phát triển
thành tựu của hình thái trước đó). Trong khi tiểu thuyết hiện đại, đặt dưới sự cạnh
tranh của các hình thức giải trí khác cũng có khả năng đem đến cảm giác hồi hộp,
gay cấn, bất ngờ... nó ngày càng biến đổi linh hoạt: phong phú hơn trong đề tài, đa
dạng trong lối kể chuyện. Đề bóc tách từng lớp chuyện kể trong một tiểu thuyết và
xem đâu là câu chuyện quan trọng, hoặc tìm kiếm một tiểu thuyết mờ nhạt về tính
18


19


Một trong những tác giả trinh thám hình sự nổi bật trong vài năm gần đây, được
dịch và in khá nhiêu tác phẩm ở Việt Nam là nhà văn Lôi Mễ. Các tác phẩm đã được
xuất bản của Lôi Mễ đã trở thành hiện tượng “best seller”: Độc giả thứ 7, Chân dung
tâm lý tội phạm, Dòng chảy ngầm của tâm lý tội phạm, Trường giáo hóa tâm lý tội
phạm. Một trong những đặc điểm trong cốt truyện của Lôi Mễ đó là nhà văn thường
xây dựng nên những vụ án hình sự diễn ra như một chuỗi liên tiếp, tội ác trong truyện
của ông không phải là những hành động đơn lẻ mà mỗi vụ án diễn ra chỉ là một bước
trong kế hoạch tội ác kinh khủng đã được tính toán kĩ lưỡng. Nhà văn khi nói về sáng
tác của mình đã bày tỏ quan điểm: bất cứ một vụ án hình sự nào xảy ra cũng không
phải là một cá thể tồn tại độc lập mà sau nó là một câu chuyện muôn hình muôn vẻ.
Bằng phương thức chữ nghĩa, Lôi Mễ hiện thực hóa tham vọng đưa đến một cách
nhìn nhận mới hơn về hiện tượng xã hội xưa cũ là tội phạm.
Tiểu thuyết trinh thám hình sự tập trung vào hành động tội ác của con người,
chú trọng phân tích, mổ xẻ, lí giải những động cơ xã hội khác nhau đã thúc đẩy con
người đến tội ác. Nhìn chung, đây là dòng trinh thám mang tính xã hội cao khi
những những vấn đề của bất thường của xã hội đương đại trở thành đề tài của tiểu
thuyết và ngược lại, bằng tác phẩm của mình, các nhà văn trinh thám hình sự đã đưa
độc giả đến những nhận thức sâu sắc về mặt trái của xã hội mà họ đang sống.
Thứ hai: nếu nhà văn dồn trọng tâm câu chuyện vào cuộc điều tra, ta thấy xuất
hiện dòng trinh thám điều tra, trinh thám phản gián, điệp viên (tiểu thuyết Detective).
Trong dòng trinh thám này, nhân vật trung tâm được nhà văn tập trung khắc họa là
nhân vật thám tử và hành trình phá án của anh ta. Sức hấp dẫn của câu chuyện lúc này
đó là tiểu thuyết đưa người đọc tham gia vào quá trình phá án của nhân vật, được
chứng kiến hành trình của trí tuệ, kinh nghiệm cá nhân tìm kiếm ra sự thật.
Những chuyện của Conan Doyle về nhân vật thám tử Sherlock Holmes, những
tiểu thuyết về nhân vật thám tử Hercure Poirot, bà Marco của Agatha Christie, chuỗi
tiểu thuyết về nhân vật thanh tra Harry Hole của Jo Nesbo (Na Uy)... có thể xem là

luận của Holmes là minh chứng điển hình cho tư duy lí tính, tính khoa học trong
phá án được nhân vật này đặt lên hàng đầu. Hành trình phá án của ông luôn luôn
diễn ra theo trình tự: lặng lẽ thu lượm những manh mối là những chi tiết rất nhỏ từ
hiện trường, giữ kín suy luận của mình, chỉ khi chỉ ra tội phạm ông mới đưa ra
21


những lập luận. Có thể nói, say mê của độc giả dành cho tác phẩm của Conan Doyle
cũng chính là sự yêu thích dành cho nhân vật thám tử Sherlock Holmes và hành
trình phá án của ông.
Nữ văn sĩ Agatha Christie cũng là một trong những nhà văn thành công với
dòng trinh thám điều tra, đặc biệt là với các tác phẩm về thám tử Hercule Poirot.
Nhân vật thám tử Poirot được xây dựng như một sự đối thoại với hình tượng nhân
vật Sherlock Holmes trước đó. Poirot được xây dựng là một con người có cá tính và
ngoại hình độc đáo. Poirot có cái đầu hình quả trứng, ria mép rậm và cong. Ông là
người cực kỳ ngăn nắp, ưa sạch sẽ đến mức khó tin. Poirot ăn mặc bảnh bao, chải
chuốt, thích nghe nhạc Mozart và Bach và luôn giữ số dư tài khoản là 444 bảng, 4
shiling, 4 xu.
Đặc biệt, hành trình phá án khá khác lạ của Poirot được nhà văn tập trung
miêu tả đã trở thành điểm hấp dẫn trong chuỗi tiểu thuyết về nhân vật này. Về cơ
bản, Hercule Poirot sử dụng phương pháp logic thông thường, giống như các thám
tử vẫn hay làm. Tuy nhiên, ông đặc biệt phát triển khả năng dự đoán tâm lý tội
phạm, từ đó phá giải được những vụ án tưởng chừng bế tắc. Trong truyện, ông hay
đóng giả làm cha xưng tội, từ đó trau dồi khả năng thấu hiểu tâm lý người khác, hỗ
trợ cho công việc phá án. Yếu tố cảm tính được nhân vật sử dụng như là gợi dẫn đầu
tiên trên hành trình phá án.
Đến cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XIX, dòng trinh thám điều tra phát triển với
tiểu thuyết phản gián, tiểu thuyết điệp viên. Các nhân vật thám tử lúc này không còn
là những con người chuyên biệt làm công việc phá án mà có sự xuất hiện của tính
chính trị trong hành trình phá án của họ. Các nhân vật điệp viên, gián điệp tham gia

giữa yếu tố trinh thám và yếu tố tâm lí mà các nhà văn trinh thám tạo ra có thể được
lí giải từ quan điểm của tâm lí học hành vi và tâm lí học phân tâm. Các học thuyết
về tâm lí học đã chỉ ra rằng tội ác là kết quả của sự thiểu năng nhân cách, biểu hiện
cụ thể ở sự rối loạn, mất cân bằng trong tâm lí. Trên cơ sở lí thuyết này, các nhà văn
trinh thám tâm lí đưa tác phẩm của mình đi sâu vào những cội nguồn tâm lí bên
trong mỗi con người, thấy được những trạng thái tâm lí bất thường của con người.
Hơn bất cứ dòng trinh thám nào, trinh thám tâm lí tiệm cận rất gần đến bản chất đời
sống của con người hiện đại, khi mà bị đặt trước sự tác động của vô số áp lực trong
23


một xã hội hiện đại, vấn đề lớn mà con người đối diện chính là sự mất cân bằng,
lệch lạc trong tâm lí. Dưới áp lực của lối sống đô thị, những vấn đề về kinh tế, vấn
đề tâm lí đặc biệt nghiêm trọng mà con người hiện đại phải đối diện: cảm giác hoài
nghi, bất an thường trực, những rối loạn tâm lí do chấn thương tinh thần.
Trinh thám tâm lí không chú trọng vào việc tìm kiếm đáp án cho một tội ác,
một vụ án mà tập trung vào phân tích chuỗi tâm lí với những khúc ngoặt bất thường
của con người, và xem đó là nguyên nhân sâu xa cho tội ác. Một dẫn chứng cho
dòng trinh thám này là tiểu thuyết Cô gái mất tích (Gone girl)- Gillian Flynn. Sự
kiện trung tâm tạo nên toàn bộ sự phát triển cho câu chuyện là vụ án của gia đình
Nick và Amy. Người vợ đột ngột mất tích trong ngày kỉ niệm 5 năm ngày cưới.
Những chứng cứ rời rạc tại hiện trường không đủ để cảnh sát kết luận. Một cuộc
điều tra nhanh chóng được tiến hành và thu hút sự quan tâm của dư luận. Mọi nghi
ngờ đều dồn vào người chồng Nick Dunne và số đông đều cho rằng anh đã giết vợ.
Dù luôn khẳng định mình vô tội, lời khai của Nick có những sơ hở như thể anh
đang che giấu một bí mật nào đó. Nếu như yếu tố trinh thám biểu hiện ở sự việc một
tội ác bí ẩn đã diễn ra và có một cuộc điều tra đi tìm sự thật quanh vụ án đó thì nhà
văn đã sử dụng các yếu tố tâm lí, song song miêu tả quá trình phát triển tâm lí của
hai nhân vật ở thời điểm trước khi xảy ra vụ án, từ đó, dẫn dắt người đọc đến câu trả
lời cuối cùng về tội ác. Điều độc đáo của tiểu thuyết ở chỗ mọi dấu vết, bằng chứng

phúc của mẹ mình, ngay từ nhỏ, Amy đã mang áp lực tâm lí phải trở thành một
người hoàn hảo. Áp lực này dần biến thành khao khát luôn duy trì sự hoàn hảo ở
chính cô, từ đó hình thành nên tính cách khép kín và có phần giả tạo của Amy. Nhu
cầu về việc duy trì hình ảnh hoàn hảo về bản thân là một dạng tâm lí cực đoan, được
nhân vật giấu kín đồng thời quyết định đến mọi hành động của nhân vật: cô ta bịa ra
những lí do chia tay những mối tình trước đó của mình, đẩy sự bất thường, không
hoàn hảo sang những người yêu cũ; Amy chọn Nick khi anh ta đang ở đỉnh cao của
sự nghiệp, là một mảnh ghép hoàn hảo cho cuộc sống của cô ta; khi gia đình khó
khăn vì kinh tế, người chồng lười nhác và sa sút phong độ, Amy vẫn chọn thái độ
bình thản và bỏ qua sự bất thường của cuộc sống, đồng nghĩa với việc cô ta không
chấp nhận sự không hoàn hảo của bản thân; khi phát hiện chồng ngoại tình và đi
đến hai hành động tội ác: tạo nên hiện trường vụ mất tích để đẩy người chồng vào
25