LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên em xin cảm ơn TS.Nguyễn Thị Nhàn, Trường Đại học
sư phạm Hà Nội 2 đã trực tiếp hướng dẫn và chỉ bảo tận tình cho em để hoàn
thành khóa luận này.
Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy giáo, cô giáo trong khoa
Giáo dục tiểu học, Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 - những người đã tạo
điều kiện và giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Cuối cùng, em xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình và bạn bè đã
giúp đỡ và động viên em rất nhiều trong quá trình học tập để em hoàn thành
khóa luận này!
Em chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy cô và các bạn!
Xuân Hòa, ngày tháng 5 năm 2014
Người thực hiện
Đàm Thị Ánh Trinh

1


LỜI CAM ĐOAN
Em xin khẳng định: Đề tài "Giá trị nội dung và nghệ thuật tập thơ
Những người bạn nhỏ của Phạm Hổ" là của riêng em, không trùng lặp với bất
kỳ tác giả nào khác. Nếu sai, em xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.
Xuân Hòa, ngày tháng 5 năm 2014
Người thực hiện
Đàm Thị Ánh Trinh

2


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU...........................................................................................................5

3.2. Các biện pháp nghệ thuật tu từ.............................................................26
3.2.1. Biện pháp nhân hóa......................................................................28
3.2.2. So sánh.........................................................................................33
3.4 Hình thức mô phỏng âm thanh, nhịp điệu độc đáo................................38
KẾT LUẬN.....................................................................................................42
TÀI LIỆU THAM KHẢO ..............................................................................43

4


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Phạm Hổ là một cây bút viết cho thiếu nhi rất thành công. Thơ văn của
ông giàu trí tưởng tượng, vui tươi, ngộ nghĩnh, dễ đọc, dễ nhớ hợp với tâm lý
trẻ thơ. Ông cung cấp cho thiếu nhi nhiều chuyện rất thật mà cũng lạ vô cùng
của thiên nhiên, của đời sống và sinh hoạt hàng ngày.
Phạm Hổ là nhà thơ được sự mến mộ của nhiều thế hệ thiếu nhi Việt
Nam. Trong sự nghiệp văn chương, ông đã viết 25 tập thơ, 35 tập truyện, 20
kịch bản sân khấu và hoạt hình. Tác giả cũng đạt được nhiều giải thưởng danh
giá của Hội văn học Việt Nam. Những sáng tác của ông thể hiện niềm say mê,
tâm huyết trong đó phải kể tới Chú bò tìm bạn, Những người bạn im lặng,
Bạn trong vườn …và một tập thơ đáng yêu không thể không nói tới là Những
người bạn nhỏ. Mỗi bài thơ hóm hỉnh, đáng yêu, sảng khoái riêng nhưng
không kém phần sâu sắc và ý nghĩa.
Những sáng tác của Phạm Hổ nói chung, tập thơ Những người bạn nhỏ
nói riêng cũng thu hút giới nghiên cứu và những người mến mộ xưa nay. Tuy
vậy, để khảo sát cụ thể và sâu sắc hơn, đầy đặn hơn tập thơ đáng yêu này vẫn
còn là việc hữu ích và cần thiết.
Là giáo viên mầm non trong tương lai, việc tìm hiểu vẻ đẹp của tác
phẩm văn chương sẽ giúp ích cho bản thân tôi rất nhiều khi trau dồi kiến thức,

nhà văn lâu nay đã đóng góp cho văn học chúng ta khá nhiều truyện và thơ
cho người lớn cũng như cho trẻ em. Những chủ đề tác giả hay khai thác
thường xoay quanh những sự vật, những tình cảm bình thường trong sinh hoạt
bình thường của chúng ta" ( Những người bạn nhỏ, Một tập thơ đáng yêu Tạp chí văn học số 6-1964)
- Nhà thơ Định Hải thì cho rằng: “Thơ Phạm Hổ nặng về khai thác
những khía cạnh tình cảm của nhi đồng. Thơ anh uyển chuyển, giàu nhạc
điệu, gần gũi với đồng dao. Bạn đọc thường nhắc tới những bài thơ như Xe
chữa cháy, Bắp cải xanh, Chú bò tìm bạn” ( Báo văn nghệ số 468, 29.9.1972)
- Theo Vũ Duy Thông thì : "Một cách tự nhiên thơ Phạm Hổ thiên về
bạn đọc nhỏ tuổi từ 5-8 tuổi. Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các em ấn tượng đầu
6


tiên anh để lại là : Đây là con người yêu trẻ tới mức đắm đuối, không bao giờ
no chán, một con người luôn khao khát tìm đến trẻ, để hiểu và yêu chúng
hơn"( "Con đường đến với trẻ thơ " trong Bàn về văn học thiếu nhi 1983) .
- Khóa luận tốt nghiệp của Lý Thị Ngọc (2008) với đề tài "Nghệ thuật
Những người bạn nhỏ của Phạm Hổ". Ở công trình này, chủ yếu khai thác giá
trị nghệ thuật của tập thơ Những người bạn nhỏ; khóa luận đưa ra một số hình
thức tổ chức và phương pháp giảng dạy thơ Phạm Hổ trong nhà trường Tiểu
học. Khóa luận này chỉ nghiêng về phương diện nghệ thuật mà chưa đề cập
trực tiếp tới giá trị nội dung của tập thơ.
Nhìn chung từ những năm 60 cho tới nay đã có khá nhiều lời nhận xét
và phê bình về nội dung và nghệ thuật thơ của Phạm Hổ, nhưng chưa có công
trình nào khai thác sâu về nội dung và nghệ thuật của tập thơ Những người
bạn nhỏ của ông. Dựa trên những thành tựu đã có của giới nghiên cứu, tiếp
thu những ý kiến đó, chúng tôi tiếp tục tìm hiểu cụ thể hơn, sâu sắc hơn về giá
trị nội dung và nghệ thuật tập thơ Những người bạn nhỏ.
3. Mục đích nghiên cứu
Khai thác nội dung và nghệ thuật tập thơ Những người bạn nhỏ của

4.2. Phạm vi nghiên cứu
Giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật tập thơ Những người bạn nhỏ của
Phạm Hổ.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu những kiến thức chung liên quan tới thơ ca.
- Tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Phạm Hổ.
- Giá trị nội dung tập thơ Những người bạn nhỏ.
- Giá trị nghệ thuật: hình ảnh thơ, biện pháp nghệ thuật, tình huống đối thoại
trong thơ, mô phỏng âm thanh, nhịp điệu trong tập thơ Những người bạn nhỏ.
6. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp thống kê.
- Phương pháp nghiên cứu tác phẩm theo thể loại.
- Kết hợp các thao tác khoa học như: phân tích, bình giảng...

8


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
PHẠM HỔ VÀ THƠ VIẾT CHO THIẾU NHI
1.1. Cuộc đời và tiểu sử
Nhà thơ Phạm Hổ có bút danh là Hồ Huy. Ông sinh ngày 28/11/1926
tại xã An Nhơn, huyện An Nhơn, Bình Định. Thủa nhỏ Phạm Hổ đi học ở
trường làng. Sau đó, ông học tiểu học ở Tam Kỳ, Huế rồi theo học trường
Quốc học ở Quy Nhơn. Năm 1943, ông thi đỗ Thành (tức trung học cơ sở),
chưa kịp thi tú tài thì cách mạng tháng 8 thành công, ông đi theo cách mạng
rồi hoạt động văn nghệ từ đó. Ông làm công tác thông tin tuyên truyền tại thị
xã Nguyễn Huệ (Quy Nhơn), sau đó làm thư ký thường trực của ở chi hội Văn
hóa cứu quốc Bình Định do nhà thơ Trần Mai Ninh làm chi hội trưởng.
Năm 1947, ông làm biên tập viên báo “Tin tức Bình Định” rồi được cử

thể loại nào, người đọc cũng nhận ra "chất thơ" trong tác phẩm của Phạm Hổ.
Tính từ tập thơ đầu tiên Em tre (1949) đến năm 1993, Phạm Hổ đã có
11 tập thơ, 9 tập truyện, 4 vở kịch viết cho các em. Ngoài ra, ông có 8 tập thơ,
văn cho người lớn.
Trong những năm kháng chiến chống Pháp, Phạm Hổ hoạt động văn
nghệ ở liên khu V. Ông in tập Em vẽ Bác Hồ (1948) và Lúa non (1952). Hai
tập thơ này bắt đầu bộc lộ thiên hướng viết cho thiếu nhi của ông.
Với hơn 60 năm chuyên tâm sáng tác, ông cho ra đời 25 tập thơ trong
đó chủ yếu dành cho thiếu nhi. Những tập thơ tiêu biểu và được trao giải
thưởng văn học gồm:
- Tập thơ Chú bò tìm bạn giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi
năm 1957-1958.
- Chú vịt bông (thơ) giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi năm
1967-1968.
- Những người bạn im lặng (thơ) giải chính thức về thơ viết cho thiếu nhi
của hội đồng văn học thiếu nhi , Hội nhà văn Việt Nam (1986).
- Giải thưởng cuộc thi sáng tác kịch cho thiếu nhi do Hội nghệ sĩ sân
khấu tổ chức với vở kịch Nàng tiên nhỏ thành Ốc (1986).
Viết cho các em, ngòi bút của Phạm Hổ khá linh hoạt với những cách
chuyển đổi từ góc nhìn đến giọng điệu, lúc là giọng điệu trẻ thơ nói với nhau,

10


lúc là giọng các cháu trò chuyện với thế giới thiên nhiên và cũng có lúc là
giọng của một người ông, một người cha, người anh ôn tồn, nhân hậu… Thế
giới trẻ thơ trong sáng tác của Phạm Hổ khá phong phú, vừa gần gũi với
những trò chơi, sinh hoạt học hành, lại vừa dẫn dắt suy tưởng làm tâm hồn
các em bay bổng hơn.


vật trong thơ ông là một thế giới cực kỳ sinh động. Tác giả luôn tạo ra nụ cười

12


dí dỏm, tạo nên chất hài hước, tươi tắn cho cuộc sống, tạo nên cái duyên
riêng.
Bài thơ thể hiện thành công câu chuyện tình bạn trong thế giới loài vật,
phải kể tới bài thơ Rong và Cá. Từ bức họa của một họa sĩ Trung Quốc mà
nhà thơ Phạm Hổ đã diễn tả bằng bức tranh nghệ thuật ngôn từ, đem lại cho
trẻ thơ Việt Nam món quà xinh xắn đậm màu sắc dân tộc. Nhân vật Rong và
Cá là hai nhân vật đáng yêu. Họ trở thành diễn viên đem đến một màn vũ kịch
đẹp. Cái đẹp từ màu sắc trang điểm: Cô rong xanh, đuôi cá xanh, hồng; cái
đẹp bởi dáng vẻ mềm mại và nhẹ nhàng của cô Rong. Cái đáng yêu của" đàn
cá nhỏ" quanh cô Rong cùng điệu múa như các vũ công đẹp làm sao? Họ uốn
lượn và quấn quýt bên nhau, cái đẹp hài hòa, yên bình và nhẹ nhàng. Cô Rong
và đàn cá nhỏ hẳn rất quý mến nhau mới có sự kết hợp tuyệt vời đến thế:
“Có cô rong xanh
Đẹp như tơ nhuộm
Giữa hồ nước trong
Nhẹ nhàng uốn lượn
Một đàn cá nhỏ
Đuôi xanh, đuôi hồng
Quanh cô rong đẹp
Múa làm văn công”
Bài thơ Thỏ dùng máy nói nói về một chú thỏ đa nghi và ngốc nghếch,
nghe máy điện thoại mà chú cứ đòi nhìn thấy người ở đầu dây bên kia thì chú
ta mới tin tưởng đó là bạn mình. Đấy là sự lém lỉnh của chú thỏ. Tình cảm
bạn bè thân thiết ở đây toát lên từ sự vui đùa, đôi bạn xưng hô với nhau cũng
thật gần gũi "tớ" và "cậu","Thỏ" và "Mèo":

Làm vịt phì cười
Vịt khuyên một hồi:
Ngỗng ơi! Học! Học!”
( Ngỗng và Vịt)
Bài thơ Gấu đen nói tới chuyện chụp hình. Gấu trắng chụp hình Gấu
đen. Khi nhận ảnh Gấu đen kêu mình mất chân, lại còn bé tí chẳng giống
mình tí nào. Gấu đen đâu biết rằng, chụp ảnh thì chỉ chụp được hình ảnh ở
phía trước và thu nhỏ lại, ta chỉ được chiếc ảnh nhỏ tí mà thôi:
“Gấu đen chụp ảnh
Gửi tặng bạn thân
Gấu trắng thợ giỏi
"Tách"cái , chụp xong
Lúc nhận ảnh xem
Gấu đen trợn mắt:
- Sao mình bé choắt
Lại cụt cả chân!
14


Chụp chẳng nên thân
Này đây trả cậu! ”
Vậy là ở bài thơ này, các bạn nhỏ sẽ thấy vui vẻ về sự ngây ngô của
Gấu đen. Tình bạn càng gắn bó hơn khi giải quyết được nhưng hiểu lầm đáng
yêu đó.
2.1.2. Tình bạn trong thế giới cỏ cây, hoa lá phong phú và đa dạng
Ngoài những bạn nhỏ là các con vật, xung quanh chúng ta còn có các
bạn nhỏ đến từ thiên nhiên cỏ, cây, hoa, lá. Phạm Hổ từng quan niệm, thiên
nhiên không thể thiếu trong thơ ca của ông, vì nó gắn liền với các em thiếu
nhi. Các em đọc thơ ông như được du hành trong thế giới loài cây, khám phá
biết bao điều thú vị, lạ lùng mà thiên nhiên ban tặng cho các em. Các loài cây,

em nhỏ có giấc ngủ an lành:
“Bắp cải xanh
Xanh mát mắt
Lá cải sắp
Sắp vòng tròn
Búp cải non
Nằm ngủ giữa”
Không thể không nhắc tới bài thơ Tre. Bài thơ chỉ có bốn câu nhưng lại
chứa đựng một ý nghĩa to lớn mà tác giả đã gửi gắm vào đó. Một bức tranh
buổi trưa đơn sơ, giản dị nhưng có cái gì thật bất ngờ lâu nay ta không nhận
ra: Đó là lũy tre và bóng mát của nó. Có ai biết rằng, lũy tre đó luôn cho tất cả
những bóng mát mà nó chở che. Vậy lúc nào nó có biết mệt vì cứ cho đi mãi
như vậy. Phạm Hổ "nhân hóa" cái hiện tượng này y như người vậy. Chỉ có
điều lạ là tre mệt mà "Bóng vẫn ngủ ngoan" Tre không bao giờ ngừng nghỉ để
cho muôn loài bóng mát. Tình bạn là ở sự hy sinh và cho đi không toan tính.
Chúng ta gặp rất nhiều lần cái buổi trưa này trong kí ức. Buổi trưa thân yêu có
mặt trên tất cả các miền quê của đất nước. Đó là cảnh thân yêu của tuổi thơ
mà những người trưởng thành hôm nay tái hiện giúp các em:
“Tre cho bóng giỡn
Trên lưng bò vàng
Bây giờ tre mệt
Bóng vẫn ngủ ngoan”
Tình bạn giữa Hoa và Bướm cũng thế! Bạn Bướm suốt ngày quanh
quẩn bên bạn Hoa. Lúc nào bạn Hoa cũng ngẩng đầu để đón những tia nắng
mai một cách tự nhiên. Bạn Bướm có đôi cánh mà suốt ngày bay lượn thướt
tha như có làn gió thổi làm bạn có thể bay được. Tất cả đều là do sự hòa
quyện của thiên nhiên, hòa hợp tất cả các sự vật với nhau:
16



thích cho các bạn nhỏ biết quá trình cây lớn lên từ đâu? Đó chính là nhờ hạt
na đã được Sáo thả gieo và mầm sống nảy lên từ đó. Nhà thơ thật khéo léo
17


mượn lời thơ để giúp các em hình tượng hóa và ngầm hiểu những thắc mắc
mà người lớn cho là hiển nhiên. Câu chuyện về Sáo ăn na có thể tóm tắt như
sau: Sáo mổ quả na để ăn và hạt đã rơi xuống đất. Tới năm sau, Sáo quay lại
nơi đó. Có cây na mà chính nhờ sáo gieo hạt ngày náo nay cây đã mọc lên và
tươi tốt. Sáo lại tiếp tục đậu trên cành na do chính sáo trồng mà sáo không
hay biết:
“Sáo mổ na ăn
Thả rơi mấy hạt
Năm sau bay qua
Khóm na lên tốt
Rồi na ra quả
Sáo đậu cành rung
Sáo đâu có biết
Chính na sáo trồng”.
Trong bài thơ Lúa và gió lại là cuộc hỏi đáp giữa cua mẹ và cua con.
Câu hỏi ngộ nghĩnh của cua con hỏi cua mẹ đã khiến cho bạn nhỏ rất thích
thú: Dưới cảnh trăng đêm, tiếng các cây lúa rì rào làm nên những bài hát đồng
quê. Đó là nhờ các cơn gió nhẹ nhàng đưa các cây lúa va chạm vào nhau nên
tạo ra tiếng động. Các cây lúa đã tạo ra những bài ca tuyệt vời. Tuy vậy, khi
trời lặng gió, cây lúa sẽ đứng im, bài hát cũng sẽ ngừng. Hiện tượng này được
nhà thơ giải thích rất hay qua đối thoại của cua mẹ và cua con :
"- Cô lúa đang hát
Sao bỗng lặng im
Đôi mắt lim dim
Mẹ cua liền đáp

tác giả khai thác thường xoay quanh những sự việc, những tình cảm bình
thường trong sinh hoạt, cuộc sống hàng ngày. Ông có tâm hồn khá tinh tế, sẵn
sàng đón nhận một ý nghĩa, một sự kiện, một trường hợp hay một hình ảnh
nào đó dù rất nhỏ, rồi chuyển thành ý thơ thành bài thơ, từ mẩu chuyện thành
truyện ngắn.
Với chủ đề tình bạn trong Những người bạn nhỏ, Phạm Hổ đã xây dựng
nên nhân vật khá phong phú. Những nhân vật ấy là người bạn từ thế giới loài
vật, thế giới cỏ cây, hoa lá. Tất cả đều được hình tượng hóa trong những vần
thơ một cách sinh động, gần gũi và nên thơ.
Thế giới tự nhiên chứa đựng những điều bí ẩn, bất ngờ và khó giải
thích cho các em nhỏ, nhưng với ngôn ngữ thơ Phạm Hổ thì nó lại được giải
thích một cách vừa giản dị vừa gây sự thích thú để các em nhận biết dễ hơn,

19


đúng với tính cách của bạn nhỏ. Các em sẽ yêu thích cách lý giải đó. Làm
được như vậy Phạm Hổ xứng danh là nhà thơ của thiếu nhi.

20


CHƯƠNG 3
NHỮNG NGƯỜI BẠN NHỎ
NHÌN TỪ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT
Kế thừa, tiếp thu kết quả nghiên cứu của những tác giả đi trước.
Chương này, khóa luận của chúng tôi tiếp tục tìm hiểu phương diện nghệ
thuật tiêu biểu của tập thơ một cách cụ thể, đầy đặn, sâu sắc hơn. Dựa vào đặc
trưng thể loại thơ, chúng tôi đi sâu khảo sát các yếu tố nghệ thuật sau: Hình
ảnh thơ; một số biện pháp tu từ (so sánh, nhân hóa); hình thức hỏi đáp, hình

những loài vật.
Môt số bài thơ tái hiện lại những hình ảnh quen thuộc, gần gũi, có thể
kể đến như Chơi ú tim, Ngủ rồi , Xe chữa cháy...
Bài thơ Chơi ú tim nói về hai con vật được nuôi trong gia đình. Đó là
con Chó và Mèo. Thường thì hai con vật nay không kết bạn với nhau. Dân
gian vẫn nói về chúng thế. Vậy mà nhà thơ Phạm Hổ lại "hòa giải" cho chúng
chơi cùng với nhau một trò chơi dân gian mà bọn trẻ cũng hay chơi : trò trốn
tìm. Cả bài thơ hiện ra những hình ảnh của trò chơi thú vị này: Cái "đảo mắt"
tinh quái của mèo săn tìm chú chó đang ẩn nấp; cái đuôi của chú lộ ra "chỗ
khe tủ"; hình ảnh chú mèo rón rén, nhẹ nhàng rồi bất ngờ "chộp" thật nhanh
chú chó..., tất cả hiện ra như một cuộc chơi thú vị của con trẻ ngày nào. Đặc
biệt, hình ảnh kẻ thua cuộc bị bắt chộp "nhe răng ra cười" rồi nói một câu
gượng gạo chống chế rất đáng yêu của chú chó cún:
"Rủ nhau chơi ú tim
Giờ đến phiên chó trốn
Mèo đảo mắt tim quanh
Chó nấp đâu giỏi thật
Bỗng kìa chỗ khe tủ
Chó để lộ cái đuôi
Rón rén mèo đến nơi
Òa! Chộp ngay lưng bạn
Chó vẫn thú vị lắm
Cứ nhe răng ra cười
Không! Mình trốn giỏi thật
Lỗi chỉ tại cái đuôi!"
22


Trong bài thơ Ngủ rồi, hình ảnh "Cả đàn gà nhao nhao" là sự nhân hóa
tài tình của tác giả nhưng cũng là hình ảnh có thật. Hình ảnh đàn gà con nằm

Tôi chạy như bay
Hét vang đường phố
Nhà nào bốc lửa
23


Tôi dập liền tay
Ai gọi chữa cháy
Có ngay! Có ngay!"
( Xe chữa cháy)
3.1.2 Hình ảnh xinh xắn, đẹp đẽ
Phạm Hổ là một nhà thơ luôn lấy thơ để hướng con người tới cái đẹp,
luôn chia sẻ những cảm xúc hình ảnh đẹp mà ông từng trân trọng. Thơ Phạm
Hổ sống mãi trong lòng mọi người. Thơ giúp con người tìm tới những ước
mơ và khát vọng.
Các em nhỏ tiếp xúc với thế giới xung quanh bằng các giác quan. Các
em lắng nghe và quan sát trực quan để ghi nhận và hiểu được cuộc sống. Thế
giới của các em luôn phong phú và đầy ắp những bất ngờ. Tâm hồn các em
luôn khao khát hướng tới thế giới muôn màu sắc.
Trong Những người bạn nhỏ, ta bắt gặp nhiều hình ảnh nhỏ nhắn, xinh
xắn và đáng yêu. Điển hình là củ cà rốt (Củ cà rốt) và chiếc bắp cải xanh
(Bắp cải xanh), bông hoa hồng và giọt sương (Bướm em hỏi chị)... Bằng ngòi
bút tài tình, nhà thơ đã miêu tả những cà rốt nhỏ nhỏ xinh xinh. Sự xinh xắn
của nó thuộc về màu sắc đẹp hài hòa bên cạnh nhau: lá xanh, củ đỏ; sự xinh
xắn thuộc về một dáng hình đội ngũ: lớn nhỏ bên nhau và chúng đội đất để
nhảy lên thật sống động. Bài thơ hiện hữu những hình ảnh như thế khiến các
em nhỏ thấy thích thú và hào hứng:
" Lá xanh
Củ đỏ
Lớn nhỏ