Phàn thù hai

VIÉT NAM TU 1858 DEN 1945
Nhà N g u y è n dùde t h à n h làp sau khi dà d à n à p p h o n g
t r à o kh(ii n g h ì a nòng d à n T à y Sem. làm ehu ea nu(ie. Càc vua
dàu nhà N g u y è n dà ra sue xày d ù n g . e u n g eò nèn t h ò n g t r i .
hjio ve (die dò p h o n g kièn d a n g k h u n g h o a n g . suy vong. T i o n g
h(Jn nùa t h è ky tòn tai dùdi trièu N g u \ è n , xà hòi X'ièt N a m
hall n h ù k h ò n g p h à t t r i è n . m à u t h u à n xà hòi n g à \ c^àng sàu
sàe. eu(*)e d à u t r a n h eua n h à n d a n c h ò n g trièu dinh n g a \ e a n g
h u n g nò m a n h me.
L()i d u n g su s u \ yèu eua n h a niuie jìhong kièn \'i('t N a m .
ihuC d à n P h a p xàm liioe nu()e t a . \'i(^e m à t micie kh(")nu jìhai
tàt \ è u . song t r i è u d i n h H u è p h a i chiù t r a e h n h i e m

trong

vi("'e làm suy \ è u nu()e t a . d à n t(ji vièe m à t micie.
IMìàn l a e h su \\ò{

N a m tu 1908 dèn 19 10 rat j^hoim p h u ,

no p h a n a n h eu(*)e d à u t r a n h a n h d ù n g . ben hi eua n h à n d a n
ta ehóng x à m

IUCH-

và dò ho e u a t h ù e d à n Phajì^dè bao ve dàt

nu'(ie và g i à n h dòe là|) tu' do. ( \ i ò e d à u t i ' a n h g i à n h duoe t h à n g
loi khi l);ing ('(')ng s a n \'ièl N a m . elo N g u \ è n Ai (^UIK - Ho
ng h o a .
Nói (kmi: k h o a t c i n h h c h su' n à v du(H^ IKH- d h'ip T à m dòng
l.niì (1 l
nén vàn hoà lau dòi, phong phù. m(it vùng dòng dàn. tài
nguyèn dòi dào. ('àe dàn toc ó khu vùe này tu làu dà là n h ù n g
qu(K' già dóc la[), dat dèn t r i n h dò vàn minh eao, ehù khòng
phài là noi dàn eù lae hàu ma thùc dàn phùOng Tày tu n h à n
"eò SÙ mènh dèn khai hoà" hc). Ngùck' lai su thòng tri eùa
thùe dàn f)hù(mg Tà\- dà là trò ngai lòn eho su phàt trièn
hó\) (\xìy luàt eiia nhàn dàn khu vùe này.
Ve màt tu nhièn. nhin vào bàn dò. hoe sinh nhàn thày
rang. nàm ó eàe dói khi hàu nong nèn Dòng và Dòng Nam
chàu A n(nig, mUa nhiòu, rat t h u à n ha (ho eày eòi phàt
Ilàu hot (à(* nvidc trong khu vUe dòn tròng liia là eày
thUe (dìi'nh hòn c:\nh c'
Nhu v a \ . dc'iì CUÒI t h e k\ XIX. cac nude Don^' và Dòn^
Nam .\ d.i làn hic
Th(*ì g i a n d a n h ( h o m u e n à y k h ò n g n h i è u non v\òc gi(ii
thièu càe nucie D ò n g và Dòng N a m .\ ehi n è u sO lù(k\ N è n
d à n h thoi g i a n dò t r i n h bav ky hon ve \'i(;t N a m . vi d a y là
\

r

y

r

p h à n kièn t h ù e c^uan t r o n g . hoc s i n h càn n à m v ù n g .
2. V e " C u ò c k h à n g c h i è n c ù a n h à n d à n V i è t N a m (ó'
Dà N à n g rói ( i i a D i n h ) e h ó n g t h u c d à n P h à p x à m luoc".
gi;io vièn su d u n g càe b a n do s a u :
- B à n d o 'Thiéh

trur^ng

Già

Dinh"

(1860-1861).

Hi thàt bai t r è n ehièn tiucing Da Nàng. tb.iniz 1^ 18.")9 hèn
quàn Phà|> - T à \ Han Nha phai iiit p h à n I

clnt'an

hà\

duiH*

thuàt

thanh

\);\\

lait \;"\\ d u n u nìiU lìv* lh(")ni:

L:;*ÌP

\)on

C h i Wx"*,} hàm dA\

^ ì . v u k h i va h i o n u i h u C n h a m
hai m n i,i\

va t a \

ihòn

( na


\ .i\

duoc ( im

i h i o c cat

Dmh o

m.n khac. nha!

cu.i c l n i i ì i : . '

IÌ*>

ncn

^iii

ll'>n m i . i . . \ i o i \ r n T i i Thutìii^

(hcli c h u

k h ' i i m c h u d'Mm t i c n coni^»

( h c h U'-n H i M i i n ,M i r . i n (hanh l o n n io \ a \

phm

mcnh

n hàv k i c n

hac. k h o n u c h o (^hunu i h n i h t'Hìi: ì a " .

S a u d o u i a o vitMì m i ò u l a

\c

\ a tiiòne

màt ( i;nì ( i i a D i n h . Tht^) clìiòn t h u à t lai. ò n ^ huy

(tonu hic l u d i m

m II

c^uo

i s n n . \ i i : i oi;ii . n i \ r i

vic(

«ai i n

(hinu

t h u \r\

dòn

hot.

tuan licu.

tha»"* m a

Ia|)

tu\cn

(ài(H nani

tì*an^ vao T i u n ^

d . i n T h a p l a .-ile d(»n q u a n \a(» m a t t i à n ( i i a D m h . "

t h ù tu. c h a n g h.in so 1 là Ha Dièm. scV 2 là Tàn
Phiioc. X) ;; la Chi) Ciao. .^(") 1 la D m h Tu'cUig (Mv Tho)...^ t inh
1\ cua cac t m h ducic kv hieu b a n g mc)l ch.im den.
D'' lii'ii
de chàn dùcJng tièn còng eùa giàc. Nghìa quàn ngày dèm luyèn
tàp, m u a s à m vù khi', ti'ch t r ù lùcJng t h ù c , c h u à n bi chièn
dau làu d a i . Dùói su ehi h u y eùa Trù(Jng D i n h . n h ù n g
hoat dóng cùa n g h ì a q u à n làm eho Phàj) rat lo n g a i ,
nhièu vi tri' c h i è m (l(')ng ó mièn Dóng bi t à n eòng. n h i è u
phào t h u y è n di lai t r è n song hi d;inh ehim. nhièu dù(jng
giao t h ó n g hi eàt d ù t .
De dòi [)h() v(à tinh hinh. (diùng phai xin thèm vi("'n binh.
rói meli cuòc tàn cóng h'in vào eàn eù Còo Cóng (2-lH(ì.'^). Nghìa
quàn a n h d ù n g (diièn dàu suòt 'ò ngày Iièn. rói rùt kh(')i eàn
eù de bao toàn lue lù(Jng. Trù(ing Dinh ( ù n g nghìa quàn ra
sue xày d ù n g càn cu mói ó vùng Tàn Phù(k\ ven song Soài
Rap, dia thè rat hièm yèu. Vi co ta\ sai dàn dùòng. ngày
20-8-18(U, giàc P h à p lot vào eàn eù. TrU(mg Duih (àing nghìa
quàn chièn dàu vó cùng a n h dùng. Hi t i ù n g dan. gay xù(

cu(")c kh(ti i m h ì a c u a N^UNÒn T i a i n i : TrUc - ngifdi

a n h h u n i : noni! d-in \(ii c h i c n con;^ X h à t T a o ( 10 I 2-1 S(Ì1 ), co
c a n cu c h i n h o 11. UÌ ( ' h o i m (Ha T K M Ì ) . d a vU(M h i ò n . dò ho,
ihx\]) n h ' t n m tifii (h»M d o n KKMI ( l i a n i : *'ua dich (('> IS(>7).
X ^ o a i ra con c(» ('U(")c kh()i n u h ì a L o n ^ T Ì I ( M \ T h o ) nani
I STO c u a \ L ! U \ eli 11 un 11 u:in.
(^ua t r m h h a \ t h o o h a n do. m a o VK'IÌ hu(fnj^ d . m hoc sinh
n h a n \* t. | )honu t i a o ch.iu (kèt h()p vdi su d u n g b a n dò).*

-^ Nam 1S7.'». I(ii duni: viòc t i i ò u (tinh Huò yòu (\àu nhà
càm ip*^'*'^ IMì;ip ph.ìi nuuoi ra K;ic dò uiai (juyòt "vu Duy
r u \ " . t h u c (hin Thap (ha tilc toc (li (hn niò (han (juàn ì'a (iành
chh'ìtì hac Kv hin t hu nh.it
S;in^ n ^ a \ 9-1 1 IST.'V ( l a c n i ò (^òi tòi hàu thi^ \d\ Tòng d(V
Ha Noi la NVuyòn T n IMìif(<nu (h>i ph;n nòp t h a n h Ih cii
tuvòt. m(< s;in^ n^^ì\ 1^0-1 1-1S7M. (ohaiiò ra h'uìh nò siin^ dành
chiòm t h a n h Ha Nói. N ^ u \ ò n T Ì I PhU(- 25-1. RÌVK^ gùi tói
19Ò


h à u thii che Tòng dòi- Ha Nói la H o à n g Dièu. dói iKip thành.
H a n t r a Idi t h u (^hUa h è t . y dà ra lènh nò s ù n g d à n h thành.
(^uan q u à n ta kièn quyèt e h ó n g lai. CIKH' e h i è n d à u d a n g dièn
ra àe lièt thi bóng n h i è n k h o thu(V d a n t r o n g t h à n h b(V chày
lam eho q u a n q u à n H o à n g Dièu d a o d()ng. h à n g ngù rói loan.
T h ù a ed do. q u à n P h a p dot n h à p e h i è m t h à n h . Dai quàn tan
rà. H o à n g Dièu e h a y vào h à n h e u n g . t h à o di bièu gùi trièu
dinh rói d ù n g k h a n lua t u à n tièt t r o n g vudn Vò Mièu (dUcJi
( h à n (\)t Co ngay nay) nèu eao t i n h t h à n yèn nU(Tk-. mot King
,^óng ehèt vdi t h a n h .
Sau khi ehitMii xong t h à n h Ha Nói (làn t h ù hai), (juàn
P h a p ìììH rong d a n h ehièni n h i è u tinh t h à n h v ù n g dóng bang.
(b'U t h a n l ì Nani D m h ibi duiii: lai. Ti'inie do. vào t h a n ^ 31 S8"'. IMì.ip (I.I clìitMii v u n g Ilio t h a n l l ó n u C a i và (^u.ing Y('n
d a n u bi tu ban .\nli (Ioni ngo. H a n h (l()ng n g a n g ngiàie cua
lvi\i

\(')1.

\);\r t r o l u e . t u n()i t h a n h

v.i hi tluniiiL: ì:il

dav'

l l l e p (111 d o i . K i v i e p h ; u Ini

1 M.",-] s s : ! . R i v i e c h i h i i \ d o a n ( p i a n kho-iiiL'

Klii (h'ii C a u

h()p \()i q u ; i n
(Imh

keo ve u\

hoaii)^'. bei

l v i \ i c d.i p h a i Ix'i

M» n.iiu \ c i ii(<(c,( iac iii.> .l.i |,| ^.n-f eh,'-! pdi


Hàn dò này khòng n h ù n g diidc su dung khi trinh bay mue:
"ThUe dàn P h à p d à n h chièm Ha N(')i và càc tinh dóng bang
làn thù n h à t " ma con dùng de t r ì n h bay "Nhàn dàn mièn Bàc


'^i'-
iliint

tìluu

Di

hi > i h,i\

tiin\i

stf \^i
gang, dàu q u à n k h a n den. màc ào tho nhU t h u ò n g dàn. nhiing
sU kién trì, t i n h t ì n h k h à n g khài và long qua càm thi khóng
thè cho dàu nói.
Sau khi kinh t h à n h Huè lot vào tay giàe Phàp, óng dà
cùng Tón T h à t T h u y è t vUót diidng triiòng ra càn eù Tàn Sd
ó mién tày (^uàng Trj de tình ( h u y è n k h à n g ehièn làu dai.
Vào ngày l.'^T-lHHó, vua Hàm Nghi ha Chièu Càn viidng. kèu
gt)i toàn dàn giùp vua d à n h P h à p {\ó\ kèu goi do Tón Thàt
Thuyèt thào). HifcJng ùng Chièu Càn vU()ng. k h à p nià tu
Trung tói Bàc, dàu dàu cùng day lèn phong trào khói nghìa
chòng Phàp. Phong t r à o Càn vUdng bùng nò.
Nhàn t h à y dia t h è T à n Sd chat h(^p. càe dièu kic^n dò duy
trì eu(X' chièn dàu bi h a n che. dich lai truy kieh dèn tàn n(U.
thàng 10-1885. Tón T h à t Thuyèt phài dUa vua Hàm Nghi rdi
khòi càn eù T à n Sd, chay ra .sdn phòng l*hù Cia (HU(mg Khè
- Ha Tình), diia vào r ù n g nùi hai tinh Quàng Binh. Ha Tình.
xàv diing can cxi k h à n g chièn làu dai.
It làu sau, giàc dò bièt. cho q u à n lùng sue tdi n(n vua
lành. Dàu t h à n g 11-1888. thiic dàn Phàji mua ehu()e dii(3c
Triidng Q u a n g Ngqc (mot ngiiòi hàu càn cùa Hàm Nghi). Y
dà dàn diidng cho P h à p dot n h à p càn eù, bàt song vua Hàm
Nghi. Triióc lùc bi b à t . Hàm Nghi diia giidm cho tèn Ngpc và
bào "Mày cu gièt ta di con hdn là bàt ta giao cho bon P h à p "
Triióc khi khài cùa vi vua tré tuoi yèu micie, tèn Ngc)c eùi
dàu xàu ho. B(ui Phàf> ra sue du dò. mua ehu(ie nhiing nhà
vua hièn ngantr cii tuvèt moi cam dò eùa eiàc. Cuòi (ìmtz.
chùnsr dà dàv vua Hàm Nghi sang .Angièri (thuóc dia eua
){\\



^iiìa mot bièn nU(ic mcnh monu. di lai phai d u n ^ t h u y è n nan.
Yyon bau do. vonu n^oai cunir (^n\i d a o tu N m h P)inh den T h a n i i Hoa licp do |;i con di/cJng
(lì in lì (il vao b;i la IIL:. bon t TOOL' la ruonu hia d\Uk kv hièu


giòng nhxi càc n h à n h lua; sau eùng là luy tre day dàc hao
quanh ha làng My Khè. Thit(Jng Tho. Màu Thinh dxióc ky
hiéu h à n g nhiing dUòng gap khue; khu ngàp nxióc dxióc ky
hièu hàng n h ù n g gaeh ngang; eàe eòng sxi ehièn dàu dxióc thè
hièn hàng n h ù n g t a m giàe màu den; làng xcim ditc)e ky hi('U
bang n h ù n g vèt màu den (Xem ehù thieh hàn dò trong sàeh
giào khoa)Nèu dùng ngoài nhin vào eàn eù Ha Dinh. ngifòi ta ehi
thày mot r à n g tre xanh um tùm soi hóng xuóng dóng nUde.
Nhifng sau r à n g ivv dò. eàn eù Ba Dinh eòn dxiik- hao hoe hdi
m(}t t h à n h dàt kièn eò. Trèn màt t h à n h xèp hàng ngàn sot
rdm tr()n hùn. eòi nhùng kh(^ ho lam lò chàu mai và vi tri (juan
sàt. Phi'a hèn ngoài ehàn t h à n h là hào sàu. co eàm ehóng tre.
Ben trong t h à n h . eàe eòng sU và hàm ehièn dàu eùng dxi(k- ho
tri' rat Idi hai. Cà ha dòn hinh dèu eó giao thóng hào dàn ra
càe eòng su (diièn dàu và làm diióng tièp tè (^ho nghTa quàn
(\\eh xày d ù n g eàn eù Ba Dinh dàm hào eho nghìa (juàn
^

V

f

r

'i