ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNGĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------
LÊ KHÁNH VÂN
NHỮNG YẾU TỐ VĂN HỌC DÂN GIAN
TRONG MỘT SỐ TRÒ RỐI NƯỚC CỔ TRUYỀN
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Văn học dân gian
Hà Nội-2015
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNGĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------
LÊ KHÁNH VÂN
NHỮNG YẾU TỐ VĂN HỌC DÂN GIAN
TRONG MỘT SỐ TRÒ RỐI NƯỚC CỔ TRUYỀN
Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Văn học dân gian
Mã số: 60 22 01 25
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Chí Quế
Hà Nội-2015
7
7. Giới thiệu cấu trúc luận văn
7
Phần 2: Nội dung chính
8
Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn
8
1.1. Cơ sở lí luận
8
1.1.1. Khái niệm và đặc trƣng văn học dân gian
8
1.1.2. Khái niệm và đặc trƣng của múa rối nƣớc
11
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Hoạt động của các đơn vị biểu diễn múa rối nƣớc
1.2.2. Thị hiếu của ngƣời xem
49
3.2. Hƣớng cách tân múa rối nƣớc cổ truyền
50
Kết luận
78
Tài liệu tham khảo
80
2
PHẦN 1: MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài:
Múa rối nƣớc là một bộ môn nghệ thuật diễn xƣớng dân gian đặc sắc
của dân tộc Việt Nam. Trong kho tàng nghệ thuật dân gian Việt Nam, múa
rối nƣớc là một trong những loại hình độc đáo nhất. Với sân khấu là mặt
nƣớc, diễn viên là các con rối, cộng với hiệu quả của ánh sáng và pháo hoa
đã tạo ra những màn biểu diễn hấp dẫn và vô cùng huyền ảo. Đây là bộ
môn nghệ thuật độc đáo và chỉ có ở Việt Nam.
Thông qua việc nghiên cứu các trò rối nƣớc cổ truyền, tôi nhận thấy
có một mối liên hệ sâu sắc và bền chặt giữa mối rối nƣớc và văn học dân
gian. Có những tích trò đã sử dụng những hình mẫu nhân vật, kịch bản
trong các câu chuyện cổ; lại có những tích trò mƣợn những lời ca dao chứa
chan tình cảm trong kho tàng ca dao, dân ca Việt Nam. Chính vì vậy, trong
Nội dung: Nghệ thuật múa rối nói chung và nghệ thuật múa rối nƣớc.
Nguồn gốc lịch sử và quá trình nghệ thuật múa rối nƣớc. Tiết mục và kỹ
thuật thể hiện múa rối nƣớc. Tính chất đặc điểm quan hệ của nghệ thuật
múa rối nƣớc với các bộ môn nghệ thuật khác
2.2. Lịch sử nghệ thuật múa rối Việt Nam, tác giả Nguyễn Huy
Hồng
-
Nhà xuất bản: Sân khấu, 2005
-
Nội dung: Giới thiệu về lịch sử nghệ thuật múa rối ở Việt Nam, nghệ
thuật múa rối cổ truyền dân tộc, nghệ thuật múa rối 1945-1995. Giới thiệu
từ vựng về nghệ thuật múa rối, các thuật ngữ múa rối
2.3. Nghệ thuật múa rối Việt Nam, tác giả Nguyễn Huy Hồng
-
Nhà xuất bản: Văn hoá, 1974
4
-
Nội dung: Đại cƣơng về nghệ thuật múa rối. Vài nét về lịch sử nghệ
thuật múa rối Việt Nam. Nhìn qua nghệ thuật múa rối truyền thống dân tộc.
Cơ sở rối truyền thống dân tộc.
Nhà xuất bản: Văn hoá Thông tin, 2003
-
Nội dung: Giới thiệu nghệ thuật múa rối Tày - Nùng; cách tổ chức và
tạo hình quân rối, mỹ thuật sân khấu, cách điều khiển con rối... và một số
trò rối Tày – Nùng
5
2.7. Rối nước = Water puppets, tác giả: Hữu Ngọc, Lady Borton
-
Nơi xuất bản: Thế giới, 2009
-
Nội dung: Tìm hiểu nghệ thuật múa rối nƣớc ở Việt Nam. Sự bắt
nguồn của rối nƣớc, âm nhạc, các nét trạm trổ của con rối truyền thống, tìm
hiểu về văn hoá Việt Nam múa rối nƣớc, vai trò của chú Tễu...
2.8. Luận án: Sự phục hồi của rối nước đồng bằng Bắc Bộ, tác
giả: Vũ Tú Quỳnh
Nội dung: Tổng quan về rối nƣớc vùng đồng bằng Bắc Bộ trƣớc đổi mới.
Trình bày những tác nhân căn bản dẫn đến sự phục hồi của rối nƣớc sau
đổi mới và những vấn đề đặt ra đối với rối nƣớc trong tình hình kinh tế,
văn hoá và xã hội hiện nay.
3. Mục đích nghiên cứu:
- Đây là một loại hình sân khấu dân gian mang tính chất đặc thù dân tộc.
-
Phƣơng pháp nghiên cứu chọn mẫu: trong những tích rối của các
phƣơng rối, tôi sẽ chọn ra một số trò cổ mang nhiều tính đặc trƣng của rối
nƣớc cổ truyền nhất để từ đó phân tích, so sánh.
6. Đóng góp của luận văn:
Luận văn nghiên cứu một số những yếu tố văn học dân gian trong
một số trò rối nƣớc cổ truyền góp phần quan trọng vào việc tìm hiểu giá trị
của di sản văn hóa độc đáo này.
Luận văn lý giải đƣợc một số vấn đề trong mối quan hệ giữa múa rối
nƣớc và văn học dân gian. Luận văn cũng tìm ra đƣợc những điểm tƣơng
đồng, khác biệt trong những truyện cổ dân gian với những trò cổ của múa
7
rối nƣớc. Để từ đó khẳng định vai trò nền tảng của văn học dân gian đối
với múa rối nƣớc nói riêng và các loại hình sân khấu dân gian khác nói
chung.
7. Giới thiệu cấu trúc luận văn:
Luận văn gồm 3 chƣơng:
Chƣơng 1: Cơ sở thực tiễn, cơ sở lý luận.
Chƣơng 2: Mối quan hệ của múa rối nƣớc và văn học dân gian qua một số
trò rối nƣớc cổ truyền.
Chƣơng 3: Múa rối nƣớc với những cách tân hiện đại.
8
PHẦN 2: NỘI DUNG CHÍNH
- Văn học dân gian gắn bó và phục vụ trực tiếp cho các sinh hoạt khác nhau
trong đời sống cộng đồng.
Sinh hoạt cộng đồng là những sinh hoạt chung của nhiều ngƣời nhƣ lao
động tập thể, vui chơi ca hát tập thể, hội hè... Trong những sinh hoạt này,
tác phẩm văn học dân gian thƣờng đóng vai trò phối hợp hoạt động, tạo
nhịp điệu cho hoạt động (những bài hò: hò chèo thuyền, hò đánh cá,..).
Không những thế, văn học dân gian còn gây không khí để kích thích hoạt
động, gợi cảm hứng cho ngƣời trong cuộc (ví dụ những câu chuyện cƣời
đƣợc kể trong lao động giúp tạo ra sự sảng khoái, giảm bớt sự mệt nhọc
trong công việc).
1.1.3. Hệ thống thể loại của văn học dân gian Việt Nam
Dựa vào những đặc điểm giống nhau cơ bản về nội dung và nghệ
thuật của các tác phẩm trong cùng một nhóm, có thể thấy văn học dân gian
Việt Nam gồm những thể loại chính nhƣ sau: thần thoại, sử thi dân gian,
truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện cƣời, truyện ngụ ngôn, tục ngữ, câu
đố, ca dao – dân ca, vè, truyện thơ, các thể loại sân khấu (chèo, tuồng, múa
rối, các trò diễn mang tích truyện).
10
1.1.4. Những giá trị cơ bản của văn học dân gian
- Văn học dân gian là kho trí thức vô cùng phong phú về đời sống của các
dân tộc (kho trí khôn của nhân dân về mọi lĩnh vực của đời sống tự nhiên,
xã hội, con ngƣời). Kho tri thức này phần lớn là những kinh nghiệm lâu đời
đƣợc nhân dân ta đúc kết từ thực tế. Vào trong các tác phẩm, nó đƣợc mã
hoá bằng những ngôn từ và hình tƣợng nghệ thuật tạo ra sức hấp dẫn ngƣời
đọc, ngƣời nghe, dễ phổ biến, dễ tiếp thu và có sức sống lâu bền cùng năm
tháng.
- Văn học dân gian ngợi ca, tôn vinh những giá trị tốt đẹp của con ngƣời.
Theo truyền thuyết thì lịch sử múa rối nƣớc ra đời từ thời xây dựng
thành Cổ La Kinh An Dƣơng Vƣơng năm 225 trƣớc công nguyên. Múa rối
nƣớc hình thành từ lâu đời, ra đời và tồn tại cùng với nền văn minh lúa
nƣớc ở đồng bằng sông Hồng từ các thời vua Hùng. Và cụ thể hơn múa rối
nƣớc ra đời năm 1221 thời vua Lý Nhân Tông, trên bia đá Sùng Thiện Diên
Linh đặt tại Chùa Long Đọi xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam.
Khi nói đến nghệ thuật múa rối trƣớc hết phải nói đến nghệ thuật tạo
hình. Nghệ thuật tạo hình đóng vai trò hết sức quan trọng bởi nếu không có
tạo hình con rối thì không có biểu diễn múa rối. Nhân vật rối mang tính
ƣớc lệ tƣợng trƣng, việc đầu tƣ sáng tạo không theo một khuôn mẫu nào,
mà phải dựa trên kịch bản. Tạo hình nhân vật đƣợc kết hợp hài hòa hai yếu
tố: nghệ thuật điêu khắc dân gian và nghệ thuật điêu khắc cung đình.
12
Nét độc đáo của quân rối là đƣợc làm từ gỗ sung và sơn ta để dễ điều
khiển dƣới nƣớc. Quân rối xƣa thƣờng khá nhỏ, xinh xắn, dễ điều khiển,
con rối hồn nhiên, sôi động phù hợp với hị hiếu của ngƣời dân hoạt bát và
ngộ nghĩnh. Hiện nay, vẫn dựa trên các nguyên mẫu dân gian nhƣng các
con rối đƣợc làm khá to, lắp ghép trong một thân hình, cao khoảng 30 - 40
cm. Làm quân rối tƣơng đối phức tạp, nếu không làm chuẩn sẽ không điều
khiển đƣợc hoặc diễn rất khó. Để có một con rối hoàn chỉnh, cần mất rất
nhiều công đoạn, đòi hỏi sự tỉ mẩn khéo léo của các nghệ nhân. Chất liệu
làm nên con rối phải là loại gỗ sung - loại gỗ dai, nhẹ và dẻo để con rối có
thể nổi trên mặt nƣớc và ngƣời điều khiển con rối dễ dàng biểu diễn. Các
bƣớc thực hiện: Nghiên cứu kịch bản; vẽ nhân vật; chọn loại gỗ thích hợp
(gỗ sung, gỗ mít..); đục con rối theo kích cỡ, hình dáng đã thống nhất theo
bản vẽ; phơi khô, làm nhẵn bề mặt con rối; hom sơn ta (loại sơn chống
thấm nƣớc giữ độ bền gỗ) để xốp đƣợc quấn nhiều lớp vải mỏng, phủ sơn
hòa tấu nhạc không lời mang tiń h biể u đa ̣t , phầ n hòa tấ u chỉ đánh theo
ngƣời hát . Nhƣng mỗi đoa ̣n diễn tấ u câu nha ̣c lƣu không ấ y mang la ̣i hiê ̣u
quả bất ngờ, tạo không khí trò diễn thậm chí cả buổi diễn. Dàn nhạc giữ vị
trí quan trọng buổi di ễn rối nƣớc trƣớc sân đình , nhƣ̃ng tiế ng trố ng thúc
dục, gọi mời ngƣời đến xem trò rối . Sau hồ i trố ng cái thúc dục hiệu lệnh ,
kèn sáo , trố ng con, mõ sênh tiền… hòa tấu rộn ràng gọi mời công chúng
đến xem trò diễn rối nƣớc. Chú Tễu bƣớc đi trong tiếng nhạc lời ca tƣng
bƣ̀ng do ̣n gio ̣ng giáo trò , âm nha ̣c ngắ t lă ̣ng mo ̣i ngƣời lắ ng nghe tƣ̀ng lời
chú Tễu cung chúc khán giả , dẫn ngƣời xem vào trò diễn . Chú Tễu nhƣ
ngƣời cầ m nhip̣ buổi diễn thì âm nha ̣c làm cầ u nố i tƣ̀ linh hồ n con rố i đế n
ngƣời xem, tƣ̀ng hành đô ̣ng diễn dẫn vào tổ ng thể trò rố i.
14
Bô ̣ gõ dàn nha ̣c trơ ̣ giúp đắ c lƣ̣c thành công các mảng trò
, nhƣ̃ng
đoa ̣n ngƣ̀ng nghỉ vắ ng lă ̣ng để ngƣời nghe rót tƣ̀ng lời nhân vâ ̣t , khi ồ n ào
vui tƣơi rô ̣n ràng không khí hô ̣i làng . Trố ng mõ , sênh, chiêng…ta ̣o nhip̣
phách gây không khí rộn ràng buổi diễn đầy phấn khích ấn tƣợng
. Dàn
nhạc chèo chuyển sang hòa tấu diễn rối nƣớc hiệu quả bất n gờ, dù hai hình
thƣ́c sân khấ u khác nhau nhƣng dàn nha ̣c la ̣i diễn chung mô ̣t làn điê ̣u bài
bản, đây đă ̣c điể m tiń h co rañ nô ̣i dung phong phú âm nha ̣c dân gian.
Rố i nƣớc Bắ c Bô ̣ phổ câ ̣p diễn với ca nha ̣c chèo
, ngay phƣờng rố i
cách nói có vần, có điệu của nghệ thuật sân khấu chèo. Tiếng trống “sấm
nở” của phƣờng Nam Chấn xƣa nay còn đƣợc nhiều ngƣời truyền tụng.
Với việc đƣa âm nhạc, nghệ thuật sân khấu chèo, tuồng vào trong biểu diễn
đã tạo cho múa rối nƣớc một diện mạo mới đáp ứng đƣợc nhu cầu thƣởng
thức nghệ thuật biểu diễn dân gian của khán giả.
Một trong những yếu tố quan trọng làm nên sự thành công cho các
tích trò, đó là kịch bản dàn dựng ở mỗi vở diễn. Nghệ thuật múa rối nƣớc
ra đời bắt nguồn từ những trò chơi dân gian, gắn với những ngƣời dân lao
động. Do điều kiện tự nhiên và công việc nhà nông, múa rối nƣớc đƣợc xây
đắp hình thành từ tâm tƣ tình cảm của ngƣời dân lao động, tái hiện cuộc
sống và ƣớc vọng của thời đại. Nội dung các tích trò cổ thƣờng ca ngợi tình
yêu quê hƣơng đất nƣớc, truyền thống tƣơng thân tƣơng ái, uống nƣớc nhớ
nguồn mang đầy ý nghĩa nhân văn sâu sắc đƣợc thể hiện qua các tích nhƣ:
Chọi trâu; Dệt vải trao con; Cáo bắt gà; Đánh cá; Câu ếch… Con rối là
những vật vô tri vô giác qua bàn tay khéo léo của con ngƣời tạo hóa đã làm
cho con rối cử động vô cùng linh hoạt nhƣ một con ngƣời. Lời loại trong
rối nƣớc truyền thống là các bài văn vần, biền ngẫu, không theo hình thức
quy củ. Hình tƣợng nêu lên thƣờng mƣợn từ các điển tích sử sách cổ xƣa.
Hiện nay, phƣờng còn khoảng 16 tích trò cổ truyền nhất và rất nhiều
tích trò hiện đại kể về những sự tích dân gian, cuộc sống hàng ngày của
ngƣời dân Việt. Nội dung các tích trò xoay quanh đề tài về sinh hoạt đời
16
thƣờng, lễ hội truyền thống, những câu chuyện mang tính thời sự cao: múa
rồng, đấu vật, chọi trâu, đi cấy bắn máy bay, chú Tễu kể chuyện biển
Đông…
Có thể nói, múa rối nƣớc là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc
đƣợc xem là báu vật của văn hóa dân tộc, là “linh hồn của đồng ruộng Việt
Nam”. Nghệ thuật múa rối nƣớc là một loại hình sinh hoạt văn hóa truyền
máy móc trong quân rối thì hầu nhƣ không thay đổi. Điều khác biệt lớn
nhất tại các phƣờng rối tƣ nhân này là kịch bản biểu diễn. Nhiều trò diễn
18
nhỏ lẻ, có nội dung rất mới đƣợc chính những chủ nhân của các phƣờng rối
này sáng tác ra. Có thể kể đến những trò diễn nhƣ: trò an toàn giao thông,
giáo dục vềcác vấn đề xã hội. Đây là những sáng tạo mang tính cá nhân.
Nội dung các trò thƣờng gắn liền với cuộc sống hiện đại hoặc những vấn
đề bức thiết của cuộc sống. Nhân vật trong các trò diễn mới cũng vô cùng
đặc biệt. Đó không còn là những anh tễu, cô tiên, ông câu ếch… nữa. Sự
sáng tạo không biên giới đã tạo nên những quân rối hoàn toàn mới nhƣ: xe
máy, ô tô… Du khách nƣớc ngoài khi đƣợc xem các trò rối nƣớc hiện đại
này thƣờng tỏ ra rất thích thú. Họ cảm thấy nội dung của các trò diễn dễn
hiểu và mang hơi thở của cuộc sống hiện đại. Bên cạnh việc đƣợc xem biểu
diễn múa rối nƣớc, khán giả còn đƣợc trực tiếp tham gia vào quá trình sản
xuất ra các quân rối. Họ còn đƣợc thử điều khiển các quân rối và thậm chí
có thể tham gia với vai trò nhƣ một diễn viên trong buổi biểu diễn.
Đây là một hƣớng phát triển mới đối với bộ môn nghệ thuật múa rối
nƣớc. Chính nhờ những phƣờng rối tƣ nhân mà bộ môn nghệ thuật dân
gian độc đáo này đến gần hơn với công chúng. Và những ngƣời thực sự
yêu thích múa rối nƣớc có cơ hội đƣợc trải nghiệm những khâu trong quá
trình tạo nên một vở diễn rối nƣớc hoàn chỉnh.
Có thể kể tới một nhân vật tiêu biểu cho phƣơng thức biểu diễn kể
trên đó chính là nghệ nhân Phan Thanh Liêm. Ông có một sân khấu rối
nƣớc mini ngay tạo tầng 4 ngôi nhà ở Khâm Thiên (Hà Nội). Địa điểm độc
đáo này đã thu hút rất nhiều ngƣời xem, đặc biệt là ngƣời nƣớc ngoài. Với
một bể nƣớc nhỏ hình bán nguyệt đƣợc quây bằng tôn, mái đình đỏ, nổi
trên mặt nƣớc là những mảng bèo. Khác với thủy đình ở những nhà hát
múa rối, thủy đình của hậu duệ đời thứ 7 trong gia đình làm múa rối ở Nam
Trên khắp cả nƣớc hiện nay có khoảng 23 nhà hát múa rối nƣớc đang
hoạt động. Nhƣ vậy có thể thấy rằng tại hầu hết các tỉnh thành đều có các
nhà hát múa rối chuyên nghiệp đang hoạt động.
Các nhà hát múa rối là các cơ quan chuyên nghiệp trong việc tổ chức
biểu diễn múa rối nƣớc. Chính vì vậy, tại đây có những phòng ban chuyên
trách với từng khâu sản xuất, biểu diễn. Trong mỗi nhà hát đều có, một ban
giám đốc chịu trách nhiệm chung về các hoạt động của nhà hát. Bên cạnh
đó, phòng nghệ thuật sẽ là nơi lƣu giữ những tƣ liệu của nhà hát, gìn giữ
những kịch bản cổ, sáng tác những kịch bản mới (giới thiệu về chức năng
phòng nghệ thuật). Phòng tạo hình: Làm việc tại phòng tạo hình là những
họa sĩ, nhà điêu khắc chuyên nghiệp. Họ là ngƣời sẽ thổi hồn vào những
khúc gỗ vô tri để từ đó những con rối linh hoạt, sống động đƣợc ra đời.
Cũng chính tại đây, con rối sẽ đƣợc lắp hệ thống máy và dây để có thể cử
động và diễn xuất nhƣ những diễn viên chuyên nghiệp. Nhƣng để con rối
có thể biểu diễn linh hoạt trong làn nƣớc kì ảo nhƣ có một phép lạ thì cần
tới dự khéo léo của những diễn viên. Nghề diễn viên múa rối nƣớc là nghề
diễn vất vả nhất bởi diễn viên phải ngâm mình trong nƣớc bất kể là mùa hè
hay đông,bất kể thời tiết nóng hay lạnh. Không chỉ có vậy, với sức cản của
nƣớc, những con rối dƣờng nhƣ nặng hơn, khó điều khiển hơn. Phải có cả
sức khỏe, sự khéo léo và tình yêu mãnh liệt với bộ môn nghệ thuật dân
gian này, ngƣời diễn viên múa rối mới có thể vƣợt qua đƣợc những khó
khăn trong nghề nghiệp. Ƣu điểm của các nhà hát chuyên nghiệp: các buổi
biểu diễn mang tính chuyên nghiệp, hệ thống lƣu giữ thông tin tốt vì vậy có
thể gìn giữ đƣợc giá trị của múa rối nƣớc truyền thống. Nhƣng cũng không
thể phủ nhận rằng, chính tính chuyên nghiệp và sự công nghiệp hóa,
thƣơng mại hóa ngành đã khiến các suất diễn múa rối nƣớc trở nên ngắn
21
điều kiện làm nghề và sống bằng nghề, đƣợc vinh danh nhờ nghề. Ấy cũng
là điều cần cho nghệ thuật rối nƣớc cổ truyền đƣợc bảo tồn và phát triển.
2. Thị hiếu của người xem
2.1. Thị hiếu của người Việt Nam
Hiện nay, với tình hình phát triển nhanh chóng và bùng nổ của các
loại hình giải trí, múa rối nƣớc dần lui về là một bộ môn “đặc sản” ít đƣợc
thƣởng thức tại Việt Nam. Ngƣời Việt thƣờng chọn những tụ điểm nhƣ rạp
chiếu phim, khu vui chơi thay vì các sân khấu nghệ thuật truyền thống. Các
gia đình hiện đại cũng thƣờng chọn cho con trẻ những khu vui chơi hiện
đại trong những dịp cuối tuần chứ không phải là sân khấu múa rối nƣớc.
Sân khấu múa rối nƣớc chỉ thực sự thu hút đƣợc khách xem trong nƣớc
trong những dịp lễ tết đặc biệt nhƣ: ngày trung thu, tết thiếu nhi 1/6 hay
những ngày hội làng.
Những nỗi niềm trăn trở luôn đâu đáu trong tim những ngƣời thực sự
yêu bộ môn nghệ thuật truyền thống này. Đằng sau tấm màn biểu diễn,
những diễn viên cũng luôn lo lắng cho tƣơng lai của múa rối nƣớc. Bởi
dƣờng nhƣ múa rối nƣớc đang thất thế ngay chính trên sân nhà. Lƣợng
khách tìm đến với múa rối nƣớc ngày càng đông nhƣng tiếc thay, đó hầu
hết là khách quốc tế. Trong những xuất diễn tại các nhà hát lớn, khán
phòng thƣờng kín chỗ nhƣng thật khó để tìm đƣợc một gƣơng mặt của
khách Việt Nam.
Nếu những phát triển của xã hội đã đẩy múa rối nƣớc xa khỏi thói
quen giải trí của ngƣời thành thị Việt Nam thì những ngƣời nghệ sĩ múa rối
lại đang nỗ lực ngày đêm để đƣa múa rối tiến lại gần hơn với công chúng
23
Copyright: Tài liệu đại học ©