VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÒ XUÂN DỪA

TANG MA CỦA NGƯỜI THÁI: QUY TRÌNH NGHI LỄ
ĐỂ TẠO CUỘC SỐNG MỚI CHO NGƯỜI CHẾT
(TRƯỜNG HỢP NGƯỜI THÁI PHÙ YÊN, SƠN LA)

Chuyên ngành: Văn Hóa Dân Gian
Mã số

: 62 22 01 30

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. TS. HOÀNG CẦM
2. PGS.TS. NGUYỄN THỊ PHƯƠNG CHÂM

HÀ NỘI, 2016


LỜI CAM ĐOAN
Hoàn thành luận án tiến sĩ với đề tài: “Tang ma Thái: Quy trình nghi
lễ để tạo cuộc sống mới cho người chết (trường hợp người Thái Phù Yên,
Sơn La)”, tôi xin cam đoan rằng: luận án này là kết quả nghiên cứu của cá
nhân tôi. Trong luận án tôi có kế thừa sử dụng lại những luận điểm, luận cứ
và dẫn trích nghiên cứu của những người đi trước tôi đều ghi xuất xứ và tên
tác giả đã đưa ra luận điểm, luận cứ đó.
Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ
LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU ................................................................. 07
1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu ..................................................................... 07
1.2. Cơ sở lý luận .................................................................................................. 25
1.3. Tổng quan địa bàn nghiên cứu ...................................................................... 27
Tiểu kết chương 1 ........................................................................................................ 38
Chương 2: QUY TRÌNH CHUẨN BỊ TRONG TANG MA THÁI ........................ 39
2.1. Vũ trụ quan Thái và quan niệm về cái chết ................................................... 39
2.2. Các nghi thức khi người mới chết ................................................................. 43
2.3. Các bước chuẩn bị cho cúng ma .................................................................... 52
Tiểu kết chương 2 ........................................................................................................ 66
Chương 3: QUY TRÌNH THỰC HÀNH NGHI LỄ CÚNG MA ............................ 68
3.1. Quy trình tổ chức các nghi lễ cúng ma .......................................................... 68
3.2. Nghi lễ đưa ma ............................................................................................. 78
3.3. Các nghi lễ sau khi đưa ma ............................................................................ 84
Tiểu kết chương 3 ........................................................................................................ 88
Chương 4: VAI TRÒ VÀ CHỨC NĂNG CỦA CÁC THỰC HÀNH NGHI LỄ
TRONG VIỆC TẠO CUỘC SỐNG MỚI CHO NGƯỜI CHẾT ........................... 90
4.1. Vai trò, chức năng của người thực hành nghi lễ............................................ 90
4.2.Vai trò, chức năng của các bài mo ................................................................. 98
4.3. Chức năng của các biểu tượng nghi lễ........................................................... 126
Tiểu kết chương 4 ........................................................................................................ 143
KẾT LUẬN .................................................................................................................. 145
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ.......................................................... 149
TÀI LIỆU THAM KHẢO. ......................................................................................... 150
PHỤ LỤC ..................................................................................................................... 160


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BTVHDT:


GD:

Giáo dục

KHXH:

Khoa học xã hội

Tc; NSDG:

Tạp chí;Nguồn sáng dân gian

Nxb:

Nhà xuất bản

PCT.:

Phó Chủ tịch

PGS.:

Phó Giáo sư

LATS.

Luận án Tiến sỹ

LVThS.


VHH:

Văn hóa học

VHDT:

Văn hóa dân tộc

VHDG:

Văn hóa dân gian

VNDG:

Văn nghệ dân gian

VHTT, VH-TT:

Văn hóa Thông tin


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Từ cuối những năm 80 của thế kỷ trước, việc nghiên cứu người Thái ngày
càng được giới khoa học hết sức quan tâm. Tất cả các quốc gia có tộc người trong
hệ ngôn ngữ Thái như Trung Quốc, Thái Lan,...đều tổ chức Thái học (Thai Studies).
Thậm chí, cả những nước không có tộc người nói ngôn ngữ Thái như Hà Lan, Đức,
Australia,... cũng có trung tâm nghiên cứu Thái học; việc nghiên cứu người Thái
không chỉ là vấn đề riêng ở Việt Nam mà đã trở thành vấn đề mang tầm quốc tế.

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ cung cấp những cứ liệu khoa học cho các
nhà quản lý văn hoá tại địa phương trong việc hoạch định chính sách liên quan đến
văn hoá phi vật thể nói chung và tang ma nói riêng.
Mặt khác, là người dân tộc Thái của quê hương Phù Yên, việc nghiên cứu
tang ma của dân tộc mình không những giúp tác giả hiểu rõ truyền thống lịch sử,
văn hóa tín ngưỡng của cha ông xưa mà còn góp phần giữ gìn, bảo tồn và phát huy
vốn văn hóa của các dân tộc.
-Nhiệm

vụ nghiên cứu: sưu tầm tài liệu, tư liệu thành văn, nghiên cứu trường

hợp, khảo sát điền dã, tổng hợp và so sánh, hoàn thành bản thảo thực địa hữu ích về
đời sống văn hóa tín ngưỡng trong tang ma của người Thái Phù Yên
3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
-Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu quy trình nghi lễ trong tang ma của
người Thái Phù Yên (chủ yếu là các đám tang tổ chức cho người chết bình thường,
chết già, đã có tuổi); xem xét các thực hành nghi lễ diễn ra trước, trong và sau đám
tang; làm cơ sở để phân tích ý nghĩa của các thực hành nghi lễ và các biểu tượng
nghi lễ trong quy trình tổ chức đám tang.
-Phạm vi nghiên cứu của luận án là tập trung nghiên cứu về tang ma của
cộng đồng người Thái Phù Yên (Sơn La), chủ yếu tập trung nghiên cứu các đám
tang được người Thái tổ chức cho người chết bình thường, chết già.
-Tác giả tập trung nghiên cứu ở cộng đồng người Thái ở huyện Phù Yên. Địa
điểm điền dã chính của tác giả để nghiên cứu đám tang là ở các bản thuộc các xã
Quang Huy, Huy Bắc, Tường Phù, Tường Thượng, Tường Tiến, Huy Tường và thị
trấn Phù Yên. Các đợt điền dã diễn ra đan xen trong các vùng chủ yếu là từ năm

2



3


đám tang của người Thái. Đồng thời với việc quan sát, tôi tranh thủ ghi chép, ghi
âm, ghi hình nhiều đám tang của người Thái ở các xã bản của huyện Phù Yên.
Trong quá trình điền dã tác giả luận án cũng tổ chức các buổi thảo luận nhóm
để có được những nhận định khách quan về tang ma, bản chất của nghi lễ, nội dung
các bài mo, ý nghĩa biểu tượng, sự ảnh hưởng văn hóa giữa các dân tộc cùng địa
bàn và sự biến đổi trong tang ma Thái ở Phù Yên. Từ năm 2009 đến nay tôi đã quan
sát tham dự gần 30 đám tang, trong đó có trên một nửa số đám tang được tôi quan
sát trọn vẹn từ khi diễn ra đến khi kết thúc. Chúng tôi còn phỏng vấn hồi cố những
ông mo Thái, người cao tuổi để tìm hiểu về tang ma truyền thống, những thực hành
văn hóa có thể đã mất trong tang lễ hiện nay. Khi phỏng vấn, chúng tôi đã cố gắng
so sánh và kiểm tra lại thông tin từ những người cung cấp tư liệu đã được chọn, so
sánh với các tư liệu từ quan sát trực tiếp, từ lắng nghe và dịch các bài mo. Chúng tôi
phỏng vấn các đối tượng nêu trên nhằm mục đích lấy tư liệu đảm bảo chính xác,
trung thực và khách quan hơn so với phỏng vấn các đối tượng còn trẻ, ít hiểu biết về
tang ma truyền thống.
Trong những năm qua, tôi đã có quá trình nghiên cứu thực địa liên tục trong
cộng đồng người Thái ở huyện Phù Yên; được tiếp xúc với nhiều người thuộc các
lứa tuổi, nghề nghiệp khác nhau, nhất là tiếp xúc với các thầy mo, thầy cúng. Do
chịu khó hỏi thăm, đi lại và có sẵn các mỗi quan hệ từ trước nên tôi sớm có quan hệ
gần gũi với các thầy mo và gia đình trong các bản mường của người Thái. Đó là
điều kiện thuận lợi giúp tôi tìm hiểu lấy thông tin tư liệu. Lúc thì tôi chủ động đến
thăm các ông tại nhà, khi thì tranh thủ gặp các ông trong các đám lễ nhất là lễ tang
để phỏng vấn, cũng có lúc tôi phải trao đổi bằng điện thoại để xác nhận lại thông
tin...Những thầy mo ma (mọ phị) nổi tiếng trong huyện Phù Yên mà tôi quen biết,
đó là ông Hà Văn Lai (bản Phai Làng, Huy Bắc), Hoàng Văn Ành (bản Mo Nghè,
Quang Huy), Hoàng Văn Dường (bản Bùa Chung, Tường Phù), Lò Văn Chướng
(bản Chăn,Tường Thượng), Hà Văn E (bản Tầm Ốc, Tường Hạ) v.v...

trò và chức năng văn hóa của các thực hành nghi lễ, các bài mo và biểu tượng nghi
lễ trong tang ma là để tạo dựng cuộc sống mới cho người chết, tạo ra tâm lý yên tâm
tin tưởng để người sống tiếp tục xây dựng cuộc sống cá nhân, gia đình và xã hội

5


mỗi ngày một tốt hơn. Góp phần khẳng định rằng những thực hành nghi lễ trong
đám tang không đơn thuần là lễ chôn cất, có sự nuối tiếc thương đau do mất người
thân của người sống mà còn thể hiện niềm tin tưởng rằng người thân của họ không
chết mà chuyển sang sống ở một thế giới khác.
- Kết quả nghiên cứu của luận án còn góp phần khẳng định vai trò và chức
năng văn hóa trong tang ma tộc người, sẽ là một đóng góp nhỏ vào nghiên cứu Thái
học, cung cấp một nghiên cứu trường hợp vào tranh luận trong ngành nghiên cứu
văn hóa và nhân học về vai trò và chức năng của đám tang; làm cơ sở cho việc
hoạch định các chính sách quản lý văn hóa - xã hội phù hợp với đời sống mới trong
quá trình hiện đại hóa và hội nhập; góp phần xây dựng đời sống mới ngày càng văn
minh hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.
6. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được bố
cục thành 04 chương:
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và địa bàn
nghiên cứu
Chương 2. Quy trình chuẩn bị trong tang ma Thái
Chương 3. Quy trình thực hành nghi lễ cúng ma
Chương 4. Vai trò và chức năng của các thực hành nghi lễ trong việc tạo
cuộc sống mới cho người chết.

6



7


phong tục cổ truyền (Thọ Mai Gia Lễ) có nguồn gốc ảnh hưởng từ nền văn hóa Hán
cần được nhận thức đúng giá trị của nghi lễ để bảo tồn và phát huy. Đáng chú ý là
ấn phẩm Tục tang ma do Phạm Minh Thảo tuyển soạn và phiên dịch đã miêu tả
quan niệm về kiếp sau trong Thuyết vật linh và linh hồn của A.B.Tylor, cho rằng:
Hầu như tất cả các tộc người, các tôn giáo, các dân tộc trên thế giới đều quan niệm
có linh hồn; đặc biệt người ta còn quan niệm kiếp sau mới là đáng kể; người Việt
Nam cũng có quan niệm “sống gửi thác vê” (sống chỉ có tính chất tạm bợ, gửi thân
thân tạm thời, chết mới là vĩnh viễn). Từ đó, tác giả tóm tắt các hình thức mai táng
và tổ chức tang ma của các dân tộc ở Việt Nam và trên thế giới. Tác giả luận án coi
đó là những tài liệu quý để vận dụng Thuyết vật linh và linh hồn của A.B.Tylor và
tín ngưỡng vạn vật hữu linh của các tộc người khi xem xét luận án.
Ngoài nhóm tác phẩm của các tác giả nói trên còn có nhiều tác giả quan tâm
đến tang ma các tộc người khác ở Việt Nam như: Người Mường ở Hòa Bình do tác
giả Trần Từ biên soạn [135], Mo Đường lên trời, Nhạc lễ của người Mường và
người Thái Phù Yên do tác giả Đinh Văn Ân biên soạn [8], [9], Tang lễ cổ truyền
của người Mường do tác giả Bùi Huy Vọng biên soạn [143], Nghi lễ trong chu kỳ
đời người của người Mường ở Hòa Bình do tác giả Nguyễn Thị Song Hà biên soạn
[46], Việc tang lễ cổ truyền của người Tày, do tác giả Hoàng Tuấn Nam biên soạn
[77]... Các tác giả đã trình bày quan niệm và hệ thống nghi thức nghi lễ, ứng xử
trước trong và sau đám tang của một số dân tộc ở vùng Tây Bắc và Việt Bắc. Đó là
những tư liệu quý giúp cho tác giả luận án soi xét, đối chiếu với nguồn tư liệu thực
tế về tang ma Thái trong quá trình nghiên cứu.
Các bài viết về lĩnh vực tang ma các tộc người ở Việt Nam, đăng trên tạp chí
chuyên ngành, cũng giúp ích ít nhiều cho nghiên cứu của chúng tôi, như: “Về nghi
thức tang ma của người Việt ở làng Xuân Tảo xã Xuân Đỉnh-Từ Liêm” của tác giả
Lê Cẩm Ly (2003), Tc VHDG, số 6/2003, [67, tr. 57-62]; “Tang lễ của người Chăm

phương khác, nhất là về tang ma. Tuy nhiên, kết quả những nghiên cứu của các học
giả người Pháp đã, đang và sẽ giúp ích nhiều cho việc tìm hiểu, nghiên cứu người
Thái ở Bắc Trung Bộ.
Từ sau năm 1945, nhất là từ sau năm 1954, miền Bắc được hoàn toàn giải
phóng việc nghiên cứu các dân tộc ít người, trong đó có người Thái của các nhà

9


khoa học và các nhà hoạch định chính sách ngày càng có tính hệ thống và toàn diện
hơn. Trong đó phải kể đến những cuốn như: Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam của
Lã Văn Lô và tập thể tác giả xuất bản năm 1959 [59], Quắm tố mướn (Kể chuyện
bản mường) của tác giả Cầm Trọng và Cầm Quynh (xuất bản năm 1960) [127], Sơ
lược các nhóm Tày-Nùng-Thái ở Việt Nam và Đại cương về nhóm ngôn ngữ TàyThái ở Việt Nam của các tác giả Lã Văn Lô, Đặng Nghiêm Vạn cùng xuất bản năm
1968 [60], [61], Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Bắc) xuất bản năm
1978 của tập thể tác giả Viện Dân tộc học [87],...Nhìn chung các ấn phẩm mới chỉ
dừng lại ở việc khái quát về văn hóa các dân tộc trong đó có dân tộc Thái, chưa có
tác phẩm nào đề cập đến nghi lễ tang ma.
Bên cạnh những công trình có tính hệ thống và toàn diện trên, trong thập
niên 60, 70 của thế kỷ XX còn xuất hiện những ấn phẩm chuyên khảo về tộc người
Thái của các nhà Dân tộc học. Đó là những cuốn như: Tư liệu về lịch sử và xã hội
dân tộc Thái xuất bản năm 1977 của nhóm tác giả Đặng Nghiêm Vạn, Cầm Trọng...
[136]; Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam xuất bản năm 1978 của tác giả Cầm Trọng
[128]; Tục ngữ Thái xuất bản năm 1978 của nhóm tác giả Hà Văn Năm, Cầm
Thương, Lò Văn Sỹ [78],... Những ấn phẩm nêu trên của các nhà Dân tộc học đã
khái quát lịch sử, xã hội dân tộc Thái, người Thái ở Tây Bắc và tục ngữ Thái. Đáng
lưu ý là tác giả Cầm Trọng trong Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam [128, tr.378-400]
đã dành 22 trang đề cập đến tôn giáo tín ngưỡng của người Thái Tây Bắc, bao gồm
các loại “Phi khuôn” (linh hồn), “Phi hướn” (ma nhà), “Phi bản” (ma bản), “Phi
mướng” (ma mường), khái niệm về “Mường phạ”(cõi trời) và tín ngưỡng về phi

“Giáo dục truyền thống của người Thái ở Việt Nam qua một số nghi lễ và phương
ngôn, tục ngữ” của Anh Vũ [144], “Góp thêm một số tư liệu về quan hệ giữa người
Thái và người Mường ở Việt Nam” của Hoàng Lương [66]...
Các luận văn tốt nghiệp của các học viên thuộc bộ môn Dân tộc học, Văn
hóa học, Văn hóa dân gian như: “Tục ngữ Thái Việt Nam: vần, nhịp và hệ thống
hình ảnh” của tác giả Lò Thị Hồng Nhung [91], “Số phận của người phụ nữ Thái
qua một số truyện thơ tiêu biểu của người Thái Tây Bắc” của tác giả Hoàng Thị
Hương Loan [58], “Trang phục trong dân ca Thái Tây Bắc Việt Nam” của tác giả
Nguyễn Thị Hồng Phúc [96],...
1.1.3. Các nghiên cứu về tang ma và các thực hành tín ngưỡng Thái khác
Trong thập niên 1980, 1990 của thế kỷ trước, bên cạnh các nghiên cứu
chung về người Thái còn có các nghiên cứu về tang ma và các thực hành tín ngưỡng
khác như: Tìm hiểu văn hóa cổ truyền người Thái Mai Châu của tập thể tác giả
Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Hữu Thức, Hà Sủm,... xuất bản năm 1987 [137], Hôn
nhân và gia đình các dân tộc Tày, Nùng và Thái ở Việt Nam của Đỗ Thúy Bình xuất

12


bản năm 1994 [14], Mo Khuôn của Vương Trung [132] và Luật tục Thái ở Việt Nam
(tập quán pháp) của Ngô Đức Thịnh và Cầm Trọng, cùng xuất bản năm 1999 [117],
Văn hóa Thái ở Việt Nam của tác giả Cầm Trọng và Phan Hữu Dật xuất bản năm
1995 [129],...
Về lĩnh vực tang ma, tác giả Hà Sủm cùng các cộng sự đã công bố cuốn Tìm
hiểu văn hóa cổ truyền người Thái Mai Châu [137, tr.90-101], bên cạnh việc đề cập
đến nhiều mặt trong đời sống văn hóa cổ truyền của người Thái Mai Châu, trong đó
các tác giả đã dành 12 trang miêu tả chi tiết tang lễ và tục làm hiếu cổ truyền diễn ra
trong tám ngày. Trong tang lễ, tác giả đề cập đến quy trình nghi lễ tám bước, gồm:
Lễ tắm xác, liệm, nhập quan, tạ ơn công cha mẹ, lễ chính, lễ đưa tang, lễ đưa cơm
lần cuối cùng và lễ rửa nhà. Trong tục làm hiếu tám ngày, ngay sau khi đưa ma (làm

quán pháp) [117, tr.809-1093], tác giả Ngô Đức Thịnh và Cầm Trọng đã đề cập khá
chi tiết về Tục tang ma Thái Đen cổ2, khi đặt bản dịch song hành với bản chữ Thái
mô tả tiến trình tổ chức tang ma trong 5 ngày đêm, với nhiều thủ tục nghi lễ phức
tạp được rải ra trong các ngày với vai trò quan trọng của rể gốc trong việc dẫn hồn
ma (ông mo chỉ đóng vai người mách bảo). Cùng viết về tang ma, hai tác giả còn
dẫn toàn bộ nội dung bài khóc điếu phúng và tiễn đưa vong linh của người Thái
Trắng Phong Thổ về mặt văn bản do tác giả Cầm Trọng sưu tầm ở Mường So
(Phong Thổ) từ nguyên bản được chép bằng bút lông trên giấy dướng. Trong tang
ma của người Thái Trắng ở phía Bắc cũng như ở phía Nam miền Tây Bắc đều
không có tục làm rể gốc đóng vai trò như Một, Mo để diễn xướng bài dẫn dắt linh
hồn người chết về cõi hư vô như phong tục người Thái Đen. Vương Trung3 trong
công trình Mo khuôn sưu tầm các bài mo tiễn hồn của người Thái Đen Mường Muổi
Thuận Châu cũng có những nội dung tương tự.
2

Tác giả Ngô Đức Thịnh và Cầm Trọng đã kế thừa bản chép tay của ông Liêm Phính ở

Mường Sại xã Chiềng Muôn từ tháng 6/1961 với nhan đề Lệ tục tang ma Thái Đen (Hịt
khong téng pang heo-Tay Đăm).
3

Vương Trung (Lường Vương Trung, 1938-2014), dân tộc Thái, huyện Thuận Châu (Sơn

La); là Hội viên Hội Nhà văn, Hội văn học-nghệ thuật các dân tộc thiểu số và Hội văn nghệ
dân gian của Việt Nam. Ông là nhà thơ nhà nghiên cứu văn hóa Thái nổi tiếng với các tác
phẩm sưu tầm, nghiên cứu và dịch thơ cổ như Mo Khuôn, Tay pú xấc, Chương Han; sáng
tác truyện thơ Ing Éng, tập thơ Sóng Nậm Rốm, tiểu tuyết Mối tình Mường Sinh...

14


15


quy trình nghi lễ có tác dụng gì trong việc người sống tạo dựng một ”đời sống mới”
cho người chết, đồng thời củng cố lại tinh thần tâm lý cho người sống.
Cũng vào thời gian này, sự ra đời của Chương trình Thái học Việt Nam
thuộc Trung tâm hợp tác nghiên cứu Việt Nam của Trường Đại học tổng hợp Hà
Nội (nay thuộc Viện Việt Nam học của trường ĐHKHXH & NV, ĐHQG Hà Nội)
đã góp phần đáng kể thúc đẩy việc nghiên cứu Thái học ở Việt Nam [22]-[23]. Theo
tổng kết của nhà nghiên cứu Cầm Trọng: “chỉ trong lần hội thảo thứ nhất (tổ chức
vào ngày 25-26/11/1991) đã có 34 báo cáo khoa học của 30 tác giả” đến lần hội
thảo thứ 2 “có 58 bài báo cáo khoa học của 62 tác giả ở Hà Nội và nhiều địa
phương khác nhau” [22, tr.21-22]. Các báo cáo trong Hội thảo đã đề cập đến nhiều
lĩnh vực khoa học khác nhau. Sau mỗi lần Hội thảo, các bài viết được sắp xếp thành
tập kỷ yếu có giá trị và được xuất bản rộng rãi thu hút sự quan tâm của nhiều nhà
khoa học. Viết về tập quán tín ngưỡng đáng chú ý là các báo cáo “Vài nét về người
Thái Quỳ Châu, Nghệ An” của Lường Chiến Thắng [22, tr.332], “Một số phong tục
chính của người Thái Sơn La” của Hoàng Nó [22, tr.529],“Đôi nét về tín ngưỡng
dân gian Thái” của Lê Ngọc Thắng [22, tr.604], “Đề cương về tang lễ” của Cầm
Ngoan [22, tr. 615]. Điểm chung là các tác giả đã khái quát về đời sống tín ngưỡng
phong tục, về cuộc sống, cái chết và các “phi” của người Thái dẫn đến việc họ có
các tập quán ứng xử khác nhau giữa các nhóm Thái địa phương, mà lễ tang là một
tập quán quan trọng. Tuy nhiên chưa có báo cáo nào khảo tả đầy đủ quy trình tổ
chức tang ma và luận giải vai trò, chức năng ý nghĩa của lễ tang, sự biến đổi, việc
tạo dựng cuộc sống mới cho người chết.
Từ những năm đầu của thế kỷ XXI cho đến nay đã có hàng loạt các công
trình mới liên quan đến tang ma của người Thái được ra đời như: Lời tang lễ dân
tộc Thái của tác giả Hoàng Trần Nghịch xuất bản năm 2000 [84]; cùng xuất bản
năm 2005 có Những lời cúng tế của dân tộc Thái của tác giả Hoàng Trần Nghịch
[85], Những hiểu biết về người Thái ở Việt Nam của tác giả Cầm Trọng [128],

với “hồn và mường ma”, diễn ra không gian thiêng, trang nghiêm, nhiều mảng màu,
4

Người Thái quan niệm, con người sống phải có 2 phần: thể xác và hồn. Mỗi người có 80

hồn, 30 hồn ở phía trước, 50 hồn ở phía sau (Xạm xíp khuân măng na, ha xíp khuân măng
đăng). Tác giả Hoàng Trần Nghịch đã liệt kê rõ ràng 80 hồn này ứng với các bộ phận trong
cơ thể người.

17


âm thanh; khẳng định tác dụng nuôi dưỡng các giá trị văn hóa, nghệ thuật dân gian
của dân tộc của mo lễ tang; khẳng định Mo lên trời là một pho sử thi tiêu biểu trong
Ặm Ệt, một niềm tự hào lớn, với những bài học về tri thức, lịch sử, đạo đức đối với
đời sống hôm nay. Tác giả luận án tán thành với những nhận định có cơ sở của tác
giả Lường Song Toàn song tiếc là tác giả chưa có sự so sánh với các nhóm Thái địa
phương, chưa đề cập đến chức năng của đám tang một cách rõ ràng.
Tác giả Cầm Trọng trong cuốn Những hiểu biết về người Thái ở Việt Nam
[130, tr.378-400] dành 23 trang trong chương VI “Một số nét cơ bản về văn hóa phi
vật thể” trở lại khái quát về tôn giáo tín ngưỡng của người Thái Việt Nam, làm rõ
thêm về đường sống, đường chết, đường thần linh và cõi Trời-Mường Phạ; cuốn
Người Thái của tác giả Chu Thái Sơn-Cầm Trọng [99] một lần nữa bên cạnh việc
giới thiệu khái quát về đời sống kinh tế, văn hóa xã hội người Thái Việt Nam có ảnh
minh họa, còn dành 20 trang tiếp tục đề cập đến quy trình tổ chức lễ tang của nhóm
Thái Đen làm rõ thêm những khảo tả về đám tang cổ người Thái Đen trong cuốn
“Luật tục Thái ở Việt Nam” của tác giả Ngô Đức Thịnh-Cầm Trọng xuất bản năm
1999 và dành 10 trang tiếp tục khác quát về tín ngưỡng các phi và làm phong phú
thêm vũ trụ quan ba tầng mường5 của người Thái qua cuốn Huyền Thoại Mường
Then [131]. Tuy không đề cập trực tiếp đến chức năng của lễ tang nhưng đó là

nhau giữa các nhóm Thái Việt Nam. Tuy nhiên, trong tang lễ của nhóm Thái trắng
vùng Điện Biên và Lai Châu có nhiều nét khác với tang lễ của người Thái trắng
vùng Phù Yên, Bắc Yên, Mộc Châu và vùng miền núi Nghệ An6 từ nội dung quy
trình tổ chức, các thủ tục nghi lễ có xướng bài ca lễ ngắn dài do con trai trưởng nhại
lời của ông mo, đến hình thức trang trí các đồ vật và cách thức sử dụng, nghi thức
mở tang, đưa tang, dựng cây cờ (cọ cao), cách đưa cơm sau khi chôn cất...Đặc điểm
dễ nhận biết nhất trong đám tang của người Thái trắng vùng Điện Biên, Lai Châu là
việc trang trí rất đẹp các vật dụng như ô to (cúp luông), ô nhỏ (cúp nọi) cùng với
cây cao với ý nghĩa che bản che mường và che mộ. Điều này cũng khác với cách
trang trí“cờ phướn”(co heo)7 của nhóm Thái Đen vùng Mai Sơn, Mường La, Sông
Mã, Thuận Châu của tỉnh Sơn La.
Cùng với sách, trong giai đoạn còn có một số bài viết về tang ma Thái, đáng
chú ý là: “Sự biến đổi trong tang lễ của người Thái ở Tây Bắc (qua nghiên cứu
trường hợp ở Quỳnh Nhai, Sơn La)” của Lê Hồng Lý [68], tác giả đã thành công
6

So sánh với công bố của tác giả Quán Vi Miên trong cuốn: Tang lễ của người Thái Nghệ

An sẽ đề cập sau.
7

Co heo là tên gọi chung cho cây cờ ma, ngoài ra còn có các tên gọi chao phạ, cao, tung

19


trong việc khảo sát sự biến đổi trong tang lễ của người Thái ở vùng Tây Bắc qua
một đám tang của người Thái Trắng (bà La Thị Thích) ở Quỳnh Nhai (Sơn La), một
quy trình tổ chức lễ tang tỉ mỉ diễn ra trong 3 ngày không đầy đủ và một đêm trọn
vẹn làm cơ sở để có những nhận định đúng đắn về những biến đổi trong tang lễ của