PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN CẨM KHÊ
TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ HƯƠNG LUNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP BỒI DƯỠNG
HỌC SINH GIỎI PHẦN BÀI TẬP
DI TRUYỀN SINH HỌC 9

Người thực hiện: Nguyễn Thị Thúy Hòa
Đơn vị công tác: Trường THCS Hương Lung

Hương Lung, tháng 04 năm 2014

1


MỤC LỤC

STT

NỘI DUNG CÁC PHẦN CHÍNH CỦA SKKN

TRANG

1
2
7
8
9
10


14
14
17

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
THCS: Trung học cơ sở
SKKN: Sáng kiến kinh nghiệm
2


SGK: Sách giáo khoa
HS: Học sinh
TS: Tổng số
KT: Kiểm tra

A. ĐẶT VẤN ĐỀ.
Xã hội ngày càng phát triển, sự hội nhập giao lưu quốc tế ngày càng được mở
rộng, nền kinh tế tri thức đã và đang hình thành. Việt Nam đang trong giai đoạn
3


công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước. Để có thể hòa nhập cùng thế giới đòi hỏi
phải có nguồn nhân lực đủ tài và chất.
Nhằm tìm ra những con người có đủ yêu cầu trên thì việc phát hiện và bồi
dưỡng học sinh giỏi ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường là một việc làm cần
thiết. Hằng năm, thông qua các cuộc thi tuyển chọn học sinh giỏi các cấp của ngành
giáo dục, chúng ta chọn lựa ra các học sinh ưu tú để bồi dưỡng, phát triển khả năng
tư duy của các em.
Nói đến việc chọn lựa và bồi dưỡng học sinh giỏi nhất là học sinh giỏi môn
Sinh học 9 ở các trường THCS thuộc huyện Cẩm Khê, đặc biệt trường vùng sâu,

khi đó đề thi học sinh giỏi vòng tỉnh ở tỉnh Phú Thọ mỗi năm đều cho từ hai bài tập
di truyền trở lên, mà với số tiết bài tập quá ít như vậy thì việc dạy cho học sinh có
kĩ năng giải được các bài tập di truyền là một vấn đề rất khó khăn trong công tác
giảng dạy cũng như công tác bồi dưỡng học sinh giỏi.
Tiết bài tập trong chương trình Sinh học 9 quá ít trong khi đó lượng kiến
thức lí thuyết ở mỗi tiết học lại quá nặng, dẫn đến hầu hết giáo viên dạy môn Sinh
học lớp 9 không có thời gian để hướng dẫn học sinh giải bài tập ở cuối bài. Học
sinh không có khả năng phân tích và tổng hợp kiến thức, đây sẽ là trở ngại lớn
trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi phần bài tập di truyền.
Trong nội dung bồi dưỡng học sinh giỏi phần bài tập di truyền thì ở mỗi
chương đều phải bồi dưỡng phần kiến thức cần thiết để vận dụng giải bài tập và
phần bài tập áp dụng ở mức cơ bản và mức nâng cao, nhưng các kiến thức này
trong nội dung chương trình sách giáo khoa Sinh học lớp 9 không có đề cập đến
6


hoặc chỉ đề cập ở mức sơ lược, không chuyên sâu. Đây là một khó khăn lớn đối với
giáo viên có bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học 9, dẫn đến một số giáo viên bồi
dưỡng học sinh giỏi chỉ hướng dẫn học sinh giải phần bài tập di truyền với các
dạng bài tập ở mức cơ bản không dạy bài tập nâng cao.
Ngoài ra trong sách giáo khoa, ở cuối bài đều có câu hỏi và bài tập, trong đó
có những câu hỏi tự luận dạng củng cố kiến thức hoặc dạng nâng cao, học sinh có
thể vận dụng kiến thức bài học trả lời, nhưng có những câu hỏi bài tập thuộc dạng
trắc nghiệm khách quan mà thực chất đòi hỏi học sinh phải biết vận dụng kiến thức
toán học mới trả lời được. Vì vậy khi giảng dạy nếu giáo viên không tìm hiểu,
nghiên cứu thêm tài liệu tham khảo mà chỉ nghiên cứu sách giáo viên sẽ khó giải
thích cho học sinh hiểu bài tập một cách khoa học được.
Riêng về học sinh do kiến thức ở lớp 9 quá mới so với kiến thức ở các lớp
trước như những diễn biến của các quá trình Sinh học xảy ra trong tế bào: nguyên
phân, giảm phân, cơ chế tự nhân đôi của ADN, cơ chế tổng hợp ARN, tổng hợp

Khi dạy cần phải thông qua một số bài thí dụ cụ thể để khắc sâu cho học sinh đầy
đủ, cặn kẽ nội hàm và phương pháp vận dụng kiến thức đó. Được như vậy, khi gặp
những bài tập khác, mặc dù có những chi tiết cụ thể khác nhau nhưng học sinh vẫn
làm được vì chúng giống nhau ở điểm cốt lõi.
Có những loại bài liên quan đến rất nhiều loại kiến thức kĩ năng khác nhau,
học sinh muốn làm được cần phải biết chia bài đó thành nhiều câu nhỏ, trong mỗi
câu nhỏ dùng kiến thức kĩ năng nào. Nói cách khác, phải dạy một cách cơ bản,
vững chắc và hệ thống. Nếu dạy được học sinh đến trình độ đó thì từ yêu cầu và
điều kiện của bài ra, học sinh phải biết chia việc giải một bài tập khó ra nhiều công
đoạn dùng kiến thức, phương pháp nào. Dù cho bài tập có nhiều kiểu, nhưng cũng
không ra ngoài những kiến thức và phương pháp trong chương trình đã học.

8


Đảm bảo tính hệ thống của bộ môn, tránh sự nôn nóng, bỏ qua bước làm
chắc cơ bản. Tránh cho ngay bài tập khó, học sinh sẽ không không nhận ra và ghi
nhớ được kiến thức kỹ năng. Kết quả là không định hình được phương pháp từ đơn
giản đến phức tạp, càng học càng hoang mang dẫn đến chán nản.
Không nên coi những bài đơn lẻ không có quy luật chung là quan trọng mà
dạy trước những bài có nguyên tắc chung, kết quả là học sinh bị rối loạn, không
học được phương pháp tư duy theo kiểu đúng đắn khoa học và thông thường là:
mỗi sự việc có một nguyên tắc giải quyết, chỉ cần nắm vững một số nguyên tắc là
giải quyết được hầu hết các sự việc.
Nên dựa trên tinh thần hợp tác của học sinh.
Dạy bài tập di truyền có tính chọn lọc, có tính tập trung vào từng chương
nhất định, không dạy tràn lan, tuỳ tiện.
3.2.Một số phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi phần bài tập di truyền Sinh
học 9
3.2.1. Phương pháp thực hành giải bài toán Sinh học.

3.3.3. Phương pháp học sinh tự nghiên cứu
Quy trình thực hiện:
Bước 1: Học sinh tự tóm tắt các yêu cầu của đề bài.
Bước 2: Sử dụng những kiến thức đã biết để giải quyết các yêu cầu của đề
bài.
Bước 3: Trình bày kết quả.
3.3.4. Phương pháp làm việc theo nhóm
Quy trình thực hiện:
10


Bước 1: Giới thiệu dạng bài tập.
Bước 2: Chia nhóm, bầu nhóm trưởng.
Bước 3: Giao nhiệm vụ trong nhóm, quy định thời gian.
Bước 4: Các nhóm thảo luận giải quyết nhiệm vụ được giao.
Bước 5: Đại diện từng nhóm trình bày kết quả. Các nhóm khác quan sát, lắng
nghe, chất vấn bổ sung ý kiến.
Bước 6: Giáo viên tổng kết và nhận xét.
3.3.5. Phương pháp tranh luận
Quy trình thực hiện:
Bước 1: Giới thiệu yêu cầu của bài tập.
Bước 2: Chia nhóm, bầu nhóm trưởng.
Bước 3: Giao nhiệm vụ trong nhóm, quy định thời gian.
Bước 4: Các nhóm thảo luận giải quyết nhiệm vụ được giao.
Bước 5: Đại diện từng nhóm trình tranh luận về những vấn đề đặt ra trong bài
tập. Giáo viên đóng vai trò trọng tài, cố vấn.
Bước 6: Giáo viên hướng dẫn học sinh hoặc tự học sinh rút ra kết luận đúng
hay sai về những bài tập đó.
4. Hiệu quả của SKKN.
4.1. Phân tích định lượng kết quả điều tra.

THCS

Nhóm thực nghiệm

6

0

0

0

1

2

2

1

Hương Lung

Nhóm đối chứng

6

0

0


7

8

9

10

THCS

Nhóm thực nghiệm

6

0

0

0

1

2

2

1

Hương Lung



Nhóm thực

thực nghiệm

nghiệm
Nhóm đối chứng

Số HS đạt điểm

TS bài
KT

4

5

6

7

8

9

10

12

0

đối chứng và thực nghiệm.
Kết quả học sinh đạt điểm giỏi của các nhóm thực nghiệm hơn hẳn các
nhóm đối chứng. Qua số liệu này đã khẳng định sự chênh lệch khá lớn về kết quả
đạt được của cả đợt thực nghiệm.
Như vậy, học sinh ở các nhóm thực nghiệm đã tiếp thu kiến thức về phương
pháp giải bài tập di truyền hơn hẳn học sinh ở các nhóm đối chứng. Nói cách khác
tính hiệu quả của việc bồi dưỡng bài tập di truyền cho học sinh giỏi môn Sinh học 9
theo thiết kế, xây dựng và giảng dạy một cách hợp lí có thể giúp cho học sinh giỏi
có cách suy luận, phát huy tính tích cực, tư duy sáng tạo và nâng cao tỉ lệ học sinh
giỏi tốt hơn việc bồi dưỡng học sinh giỏi một cách bình thường.
4.2. Đánh giá hiệu quả của SKKN.
Sau khi tiến hành thực giảng các nhóm thực nghiệm chúng tôi nhận thấy rằng
việc ứng dụng một số biện pháp giải các bài tập di truyền mang lại hiệu quả khá
cao.
+ Học sinh tiếp thu phương pháp giải bài tập nhanh hơn.
+ Học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề của bài toán một
cách dễ dàng
13


+ Học sinh hoạt động tích cực hơn, những tiết bồi dưỡng trở nên sinh động.
+ Chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi được nâng lên rõ rệt. Mặc dù trường
tôi dạy ở vùng sâu, nghèo và chỉ có một lớp 9 . Học sinh tôi chọn để bồi dưỡng là
những học sinh có học lực giỏi và cả khá những với kinh nghiệm bồi dưỡng cùng
với phương pháp giải bài tập này đã đem lại kết quả như sau:
Năm học

2011-2012

Đạt học sinh giỏi cấp huyện


Đạt 9 giải (2 giải nhì, 3 giải

Đạt 6 giải (4 giải nhì, 1 giải

ba; 4 giải khuyến khích.)

ba; 1 giải khuyến khích.)

C. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ.
1.Kết luận.
Qua thời gian thực hiện tôi rút ra một số kết luận sau:
1) Việc áp dụng một số phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi phần bài tập
di truyền - Sinh học 9 đã giúp cho các em học sinh có khả năng suy luận và tìm ra
các kĩ năng, phương pháp giải các dạng bài tập di truyền.
2) Với những kinh nghiệm bồi dưỡng, những thay đổi của chương trình và
sách giáo khoa, các phương pháp tích cực được vận dụng đã hình thành cho học
sinh tư duy sáng tạo, nâng cao năng lực phát hiện và xử lí các vấn đề nảy sinh trong
14


các dạng bài tập, từ đó giúp cho học sinh biết vận dụng kiến thức để giải các bài tập
nâng cao dạng tổng hợp, củng như các bài tập trong đề thi học sinh giỏi.
3) Hiệu quả của việc thiết kế một số phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi
phần bài tập di truyền Sinh học lớp 9 sẽ tạo nên nguồn tư liệu tham khảo cho giáo
viên có bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học 9.
4) Giúp cho giáo viên có cơ sở để bồi dưỡng học sinh giỏi và góp phần nâng
cao chất lượng giảng dạy và nâng cao tỉ lệ học sinh giỏi cấp huyện, cấp tỉnh ở
trường THCS.
5) Giúp rèn luyện chuyên môn cho bản thân cũng như các bạn bè đồng nghiệp.

giáo viên nói riêng và chất lượng giáo dục của nhà trường nói chung.
Trên đây là những suy nghĩ của tôi, mà tôi đã áp dụng trong quá trình bồi
dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học 9 ở trường THCS Hương Lung trong thời gian
qua. Với biện pháp thực hiện như trên chắc hẳn còn nhiều thiếu sót. Vì vậy tôi rất
mong quý thầy cô cùng bạn bè đồng nghiệp nhiệt tình đóng góp ý kiến, để tôi chọn
được phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi phần bài tập di truyền một cách hữu
hiệu nhất nhằm nâng cao chất lượng mũi nhọn của bộ môn Sinh học 9.
Vì sự nghiệp giáo dục, vì thế hệ tương lai, tôi không ngừng trau dồi kiến
thức, học hỏi kinh nghiệm, phương pháp bồi dưỡng của quý thầy cô cùng bạn bè
đồng nghiệp nhằm nâng cao trình độ chuyên môn để hoàn thành công tác giảng dạy
của mình. Qua đây, tôi xin chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp chân thành
của quý thầy cô cùng bạn bè đồng nghiệp.

Hương Lung, ngày 28 tháng 04 năm
2014
16


Người viết SKKN
(Đã ký)

Nguyễn Thị Thuý Hoà

D.TÀI LIỆU THAM KHẢO.
1. Sách giáo khoa, sách giáo viên Sinh học 9- Nhà xuất bản giáo dục.
2. 126 bài tập di truyền Sinh học 9. Nhà xuất bản đại học Quốc gia Thành phố Hồ
Chí Minh.
3. Kiến thức cơ bản Sinh học 9- Nhà xuất bản đại học Sư phạm.
4. 108 câu hỏi và bài tập Sinh học 9- Nhà xuất bản Đà nẵng.
5. Cẩm nang ôn luyện Sinh học – Nhà xuất bản đại học Quốc gia Hà Nội.


Giám khảo 2

(Họ tên, chữ ký)

(Họ tên, chữ ký)

19


20