ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----------------------------

CHU THỊ YỂNG

TÍN NGƢỠNG THÀNH HOÀNG VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
(QUA NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP LÀNG ỐC NHIÊU,
XÃ ĐỒNG THAN, HUYỆN YÊN MỸ, TỈNH HƢNG YÊN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Tôn giáo học

Hà Nội - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA TRIẾT HỌC

CHU THỊ YỂNG

TÍN NGƢỠNG THÀNH HOÀNG VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
(QUA NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP LÀNG ỐC NHIÊU,
XÃ ĐỒNG THAN, HUYỆN YÊN MỸ, TỈNH HƢNG YÊN)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Tôn giáo học
Mã số: 60 22 03 09

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Lê Tâm Đắc


Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, tháng 10 năm 2014
Tác giả luận văn

Chu Thị Yểng


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .................................................................................................................................. 1
NỘI DUNG .............................................................................................................................. 9
Chƣơng 1 .TÍN NGƢỠNG THÀNH HOÀNG VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU LÀNG ỐC NHIÊU ............................................. 9
1.1. Những vấn đề lý luận liên quan đến tín ngƣỡng Thành hoàng ngƣời Việt
vùng Đồng bằng Bắc Bộ ....................................................................................9
1.1.1. Một số khái niệm cơ bản .....................................................................9
1.1.2. Lịch sử hình thành và đặc điểm tín ngưỡng Thành hoàng người Việt
vùng Đồng bằng Bắc Bộ .............................. Error! Bookmark not defined.
1.2. Khái quát về làng Ốc Nhiêu ...................... Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Vị trí địa lý, tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội làng Ốc Nhiêu .. Error!
Bookmark not defined.
1.2.2. Tình hình tín ngưỡng, tôn giáo làng Ốc Nhiêu Error! Bookmark not
defined.
Chƣơng 2 . THỰC TRẠNG TÍN NGƢỠNG THÀNH HOÀNG LÀNG ỐC
NHIÊU .................................................................. Error! Bookmark not defined.
2.1. Các vị Thành hoàng làng Ốc Nhiêu .......... Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Thần tích các vị Thành hoàng làng Ốc Nhiêu Error! Bookmark not
defined.
2.1.2. Thần sắc các vị Thành hoàng làng Ốc Nhiêu Error! Bookmark not
defined.
2.2. Cơ sở thờ tự của tín ngƣỡng Thành hoàng làng Ốc Nhiêu ............. Error!


not defined.
3.2.1. Xu hướng phục hồi và phát triển tín ngưỡng Thành hoàng cả chiều
rộng lẫn chiều sâu, đồng thời bổ sung thêm những yếu tố mới .......... Error!
Bookmark not defined.
3.2.2. Xu hướng nghi lễ ngày càng đơn giản, nhu cầu tâm linh ngày càng
tăng ............................................................... Error! Bookmark not defined.
3.2.3. Xu hướng xuất hiện một số biểu hiện mê tín và thương mai hóa hoạt
động tín ngưỡng ........................................... Error! Bookmark not defined.
3.2.4. Xu hướng thờ cúng nhiều dạng thần linh trong một không gian tín
ngưỡng .......................................................... Error! Bookmark not defined.
3.3. Một số vấn đề đặt ra liên quan đến tín ngƣỡng Thành hoàng làng Ốc
Nhiêu hiện nay .................................................. Error! Bookmark not defined.
3.3.1. Vấn đề tổ chức và quản lý các hoạt động tín ngưỡng ................ Error!
Bookmark not defined.
3.3.2. Vấn đề trùng tu, tôn tạo di tích ........... Error! Bookmark not defined.
3.3.3. Vấn đề bảo vệ và quản lý di tích ......... Error! Bookmark not defined.
3.4. Một số khuyến nghị và giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực, hạn chế
mặt tiêu cực của tín ngƣỡng Thành hoàng làng Ốc Nhiêu Error! Bookmark
not defined.


3.4.1. Về vấn đề tổ chức và quản lý các sinh hoạt tín ngưỡng ............ Error!
Bookmark not defined.
3.4.2. Về vấn đề trùng tu và tôn tạo di tích ... Error! Bookmark not defined.
3.4.3. Về vấn đề bảo vệ và quản lý di tích ..... Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN .......................................................................... Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................................. 12
PHỤ LỤC................................................................................................................ 1


tâm. Đó là vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, trong đó
có tôn giáo truyền thống được Đảng và Nhà nước đặt ra theo tinh thần Nghị
quyết Trung ương 6, khóa VIII.
Tỉnh Hưng Yên nằm ở trung tâm khu vực Đồng bằng Bắc Bộ, là một địa
phương có bề dày văn hóa với văn hiến thị thành cổ. Các thế kỷ XVI - XVII,
Phố Hiến từng là thương cảng lớn nhất của Đàng Ngoài, được mệnh danh là
"Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến". Những năm gần đây, tỉnh Hưng Yên
là một địa phương phát triển mạnh mẽ về công nghiệp và dịch vụ, cũng là một
“điểm vàng du lịch tâm linh” với 1.210 di tích lịch sử, trong đó có 159 di tích
và cụm di tích được xếp hạng cấp quốc gia (đứng thứ ba trong cả nước về số
1


lượng di tích được xếp hạng quốc gia). Hầu hết các làng xã ở tỉnh Hưng Yên
đều có cơ sở thờ tự của các loại hình thờ cúng truyền thống như đình, đền,
miếu cùng với các lễ hội truyền thống diễn ra hằng năm. Vì thế, vấn đề
nghiên cứu, bảo tồn những giá trị văn hóa tâm linh ấy rõ ràng có tính cấp thiết
về khoa học và thực tiễn.
Làng Ốc Nhiêu, xã Đồng Than, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên (từ đây
xin được viết tắt là làng Ốc Nhiêu) là một địa phương có đời sống tôn giáo
truyền thống phong phú. Bên cạnh thần linh của Phật giáo, Nho giáo, Đạo
giáo, người dân làng Ốc Nhiêu còn thờ thần linh của nhiều hình thức tín
ngưỡng, tôn giáo truyền thống của người Việt vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Các
vị thần Thành hoàng làng Ốc Nhiêu khá đặc trưng cho tín ngưỡng Thành
hoàng người Việt vùng Đồng bằng Bắc Bộ: Cao Sơn và Quý Minh (tiêu biểu
cho hệ sơn thần), Linh Lang (tiêu biểu cho hệ thủy thần) - đều thuộc nhóm
nhiên thần, Trần Hưng Đạo (tiêu biểu cho hệ nhân thần). Tín ngưỡng Thành
hoàng đã bám rễ và phát triển sâu bền trong cộng đồng làng Ốc Nhiêu. Vì thế,
cơ sở thờ tự của loại hình thờ cúng này như đình, đền được xây dựng khá kiên
cố. Tuy nhiên, hiện nay, nhu cầu tôn giáo của dân làng Ốc Nhiêu ngày càng

sâu rộng hiện nay.
- Luận văn Thạc sĩ Tôn giáo học Tín ngưỡng dân gian trên địa bàn
huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh hiện nay của Nguyễn Thị Thái, Học viện
Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, 2011, đã nghiên cứu khá toàn
diện về thực trạng và dự báo xu hướng phát triển của các loại hình thờ cúng
truyền thống trong dân chúng, trong đó có tín ngưỡng Thành hoàng, ở huyện
Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh.
- Bài viết “Sự hỗn dung giữa Phập giáo với tín ngưỡng thủy thần qua
nghiên cứu chùa Yên Phú” của Lê Tâm Đắc, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu
Tôn giáo, số 3/2013, đã khảo sát một trường hợp cụ thể (chùa Yên Phú, xã
Liên Ninh, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội) và đưa ra một vài phát hiện
khá thú vị về sự hỗn dung giữa Phật giáo với tín ngưỡng thủy thần/ cũng là tín
ngưỡng Thành hoàng làng Yên Phú.

3


Thứ hai, nhóm công trình nghiên cứu trực tiếp tín ngưỡng Thành
hoàng Việt Nam
- Cuốn Lễ hội cổ truyền, do Lê Trung Vũ chủ biên, Nxb. Khoa học xã
hội, 1992, giới thiệu về lễ hội cổ truyền của người Việt ở nhiều vùng miền
trong cả nước, nhất là khu vực Đồng bằng Bắc Bộ, trong đó chủ yếu là lễ hội
liên quan đến tín ngưỡng Thành hoàng.
- Công trình Tín ngưỡng Thành hoàng Việt Nam của Nguyễn Duy Hinh,
Nxb. Khoa học xã hội, 1996, đề cập một cách khá toàn diện tín ngưỡng Thành
hoàng Việt Nam: từ khái niệm, lịch sử hình thành và các hình thức thờ cúng,
các vị thần, điện thờ đến bản kê khai thần tích, thần phả, sắc phong của các
triều đại phong kiến Việt Nam.
- Cuốn Mỹ thuật đình làng Đồng bằng Bắc Bộ của Nguyễn Văn Cương,
Nxb. Văn hóa Thông tin, 2006, đề cập đến nhiều vấn đề về đình làng vùng

ngày 6/72006), hoặc bài “Văn hóa làng Duyên Linh, xã Đông Ninh, huyện
Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên” của Phạm Hữu Du đăng trên Tạp chí Nghiên
cứu Văn hóa (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội), số 3.
Gần đây, Đào Thị Kim Cúc, một cán bộ của Ban Quản lý Di tích tỉnh
Hưng Yên, đã lập hồ sơ Lý lịch di tích đình Ốc Nhiêu, xã Đồng Than, Huyện
Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên, để công nhận đình làng Ốc Nhiêu là di tích lịch sử
văn hóa cấp tỉnh. Hồ sơ này đề cập khái quát đến sự hình thành đình làng Ốc
Nhiêu, cũng như giới thiệu về thần tích các vị thần Thành hoàng làng Ốc
Nhiêu. Tuy nhiên, do mục đích của văn bản này là khảo sát để công nhận đình
làng Ốc Nhiêu là di tích lịch sử văn hóa, nên những thông tin liên quan đến
tín ngưỡng Thành hoàng làng Ốc Nhiêu trong hồ sơ chủ yếu dừng lại ở mức
độ mô tả. Vì thế, việc lý giải sâu sắc nguồn gốc và bản chất của các vấn đề
liên quan đến tín ngưỡng Thành hoàng làng Ốc Nhiêu là chưa có. Đặc biệt,
văn bản này chưa so sánh được sự giống nhau và khác nhau giữa tín ngưỡng
Thành hoàng làng Ốc Nhiêu với tín ngưỡng Thành hoàng người Việt vùng
Đồng bằng Bắc Bộ, cũng như chưa làm rõ được tín ngưỡng Thành hoàng làng
Ốc Nhiêu là một trường hợp điển hình của tín ngưỡng Thành hoàng Đồng
bằng Bắc Bộ.

5


Như vậy, có thể khẳng định, cho đến nay chưa có một công trình nào
nghiên cứu về tín ngưỡng Thành hoàng làng Ốc Nhiêu một cách khoa học,
toàn diện, đặc biệt dưới góc độ Tôn giáo học. Đây là khó khăn, nhưng cũng là
động lực thôi thúc tác giả bổ sung thêm nhiều nguồn tài liệu để hoàn thành
luận văn của mình.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu tín ngưỡng Thành hoàng Đồng bằng Bắc Bộ, trên cơ sở khảo

nghệ thuật của đình làng Ốc Nhiêu, cũng như những hiện vật còn lưu lại tại
cơ sở thờ tự này.
- Phương pháp Nhân học và Xã hội học: được sử dụng để thu nhận thông
tin (thông qua phỏng vấn cán bộ địa phương và dân làng Ốc Nhiêu) về nhiều
phương diện cơ bản trực tiếp và gián tiếp liên quan đến lịch sử và hiện trạng
tín ngưỡng Thành hoàng làng Ốc Nhiêu.
- Phương pháp Văn hóa học: được sử dụng để xem xét tín ngưỡng Thành
hoàng làng Ốc Nhiêu dưới góc độ là một trong những thành tố của văn hóa
truyền thống Việt Nam.
- Phương pháp Tâm lý học: được sử dụng để nghiên cứu tâm lý người tổ
chức và tham dự lễ hội truyền thống làng Ốc Nhiêu.
5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu
Tín ngưỡng Thành hoàng làng Ốc Nhiêu (trong sự so sánh với tín
ngưỡng Thành hoàng người Việt vùng Đồng bằng Bắc Bộ).
5.2. Phạm vi nghiên cứu
Không gian nghiên cứu: làng Ốc Nhiêu, xã Đồng Than, huyện Yên Mỹ,
tỉnh Hưng Yên. Thời gian nghiên cứu: tín ngưỡng Thành hoàng làng Ốc
Nhiêu trong các thời kỳ lịch sử, nhất là trong giai đoạn hiện nay.

7


6. Đóng góp của luận văn
Đây là công trình đầu tiên tìm hiểu toàn diện về tín ngưỡng Thành
hoàng làng Ốc Nhiêu như một trường hợp cụ thể và điển hình của loại hình
tín ngưỡng này ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ dưới góc độ Tôn giáo học.
7. Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận văn
7.1. Ý nghĩa lý luận
Lần đầu tiên tín ngưỡng Thành hoàng làng Ốc Nhiêu được nghiên cứu

tính nội sinh của ý thức, tồn tại không lệ thuộc vào hiện thực khách quan.
Theo quan điểm của các nhà xã hội học tôn giáo, tiêu biểu như E.
Durkheim ở tác phẩm “Những hình thức sơ đẳng của đời sống tôn giáo: Hệ
thống tôtem ở châu Úc, Paris 1979, trang 50”, ông viết: “Các hiện tượng tôn
giáo một cách rất tự nhiên, được xếp vào hai phạm trù căn bản: các tín
ngưỡng và các nghi lễ. Tín ngưỡng là những trạng thái ý kiến, chúng thể hiện
thành những biểu tượng; Các nghi lễ là những phương thức hành động nhất
định. Giữa hai loại sự kiện đó, có cả một sự khác nhau tách tư duy khỏi sự
vận động”.
Từ góc độ dân tộc học, W. Schmidt trong tác phẩm: “Tôn giáo và đời
sống hiện đại (1997), tập I, thông tin khoa học chuyên đề, Hà Nội, trang 30”,
ông cho rằng, tín ngưỡng là hình thức tôn giáo sơ khai (urreligion) tiền tôn
giáo, là niềm tin vào một vị chúa vĩ đại, vĩnh hằng, toàn bí, nhân từ và sáng

9


tạo đang ngự ở trên trời. Tín ngưỡng là một hiện tượng phổ biến có ở giai
đoạn khởi đầu của mọi tộc người.
Tiếp cận từ góc độ phân tâm học, theo S. Freud trong tác phẩm: “Tôn
giáo và đời sống hiện đại (1997), tập I, thông tin khoa học chuyên đề, Hà
Nội, trang 36”, có viết: tín ngưỡng là sản phẩm vô thức, là sự thăng hoa, là
niềm hân hoan của người nguyên thủy trong tục ăn thịt vật tổ, bữa tiệc vật tổ
Nhìn chung, theo quan điểm duy tâm, tín ngưỡng là một hiện tượng thần bí,
siêu thực, chỉ có thể cảm nhận, tin tưởng chứ không lý giải được, hoặc chỉ là
hiện tượng tự nhiên mang tính bẩm sinh.
Khác với các nhà triết học duy tâm lấy ý thức để giải thích lịch sử, coi
tín ngưỡng tôn giáo là phạm vi vượt qua lịch sử là cái thần bí vĩnh hằng, các
nhà triết học mác xít lấy lịch sử để giải thích tín ngưỡng tôn giáo và đi đến
nhận định mang tính khách quan khoa học: Tín ngưỡng là một hiện tượng lịch

linh, mà chính con người tưởng tượng và sáng tạo ra nó.
Tác giả M. Scott trong tác phẩm “Con đường chẳng mấy ai đi, tập II,
trang 5”, ông viết rằng: “Chúng ta dường như có xu hướng định nghĩa hai chữ
tín ngưỡng một cách quá hạn hẹp. Ta thường chỉ coi rằng, tín ngưỡng phải
gắn liền với một niềm tin nào đó vào Thượng Đế, hoặc phải gắn liền với một
số thực hành nghi lễ, hoặc phải là thành viên trong một cộng đồng phụng sự”.
Theo ông, tín ngưỡng là sự cảm nhận của con người về thế giới mà họ đang
sống, về cuộc sống xung quanh họ và về vị trí của bản thân họ trong thế giới
đó.
Như vậy, các nghiên cứu ở những góc độ khác nhau có định nghĩa khác
nhau về tín ngưỡng. Tuy nhiên, trong luận văn này, tôi đồng ý với định nghĩa
về tín ngưỡng trong tập giáo trình Tôn giáo học đại cương dành cho hệ cử
nhân tôn giáo. Theo đó, tín ngưỡng có hai nghĩa rộng và hẹp. Nghĩa rộng, tín
ngưỡng chỉ niềm tin và sự ngưỡng mộ của con người về một lực lượng, một
chủ thuyết, nhưng thường được hiểu là niềm tin vào một lực lượng siêu nhiên
có khả năng chi phối, thậm chí quyết định số phận của con người. Đó là tín
ngưỡng có tính tôn giáo. Như vậy, tín ngưỡng là chỉ niềm tin và sự ngưỡng
mộ của con người vào một lực lượng siêu nhiên nào đó. Nghĩa hẹp, tín

11


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Toan Ánh (2000), Phong tục Việt Nam, Nxb. TP. Hồ Chí Minh, TP. Hồ
Chí Minh
2. Ban Tôn giáo Chính phủ, Trung tâm Nghiên cứu Bồi dưỡng Nghiệp vụ
Công tác Tôn giáo (2008), Tôn giáo và công tác quản lý nhà nước đối với các
hoạt động tôn giáo, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội
3. Nguyễn Chí Bền (2000), Kho tàng lễ hội cổ truyền Việt Nam, Nxb. Văn
hóa Dân tộc, Hà Nội

21. Phạm Thị Thanh Quy (2009), Quản lý lễ hội cổ truyền hiện nay, Nxb. Lao
động, Hà Nội
22. Vũ Quỳnh, (Đinh Gia Khánh dịch, 1960), Lĩnh Nam chích quái, Nxb. Văn
hóa, Hà Nội
23. Ngô Hữu Thảo (1997), “Góp phần tìm hiểu các khái niệm tôn giáo và tín
ngưỡng”, Tạp chí Thông tin Lý luận, số 10
24. Ngô Đức Thịnh (2001), Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng, Nxb. Khoa
học xã hội, Hà Nội
25. Lại Văn Toàn, Trần Thị Băng Thanh chủ biên (2004), Thần tích Hà Nội,
Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội
26. Đoàn Huyền Trang sưu tầm và biên soạn (2009), Lễ hội văn hóa & du lịch
Việt Nam, Nxb. Lao động, Hà Nội

13


27. Chu Quang Trứ (2000), Giá trị văn hóa dân tộc trong tín ngưỡng và tôn
giáo, Nxb. Mỹ thuật, Hà Nội
28. Chu Quang Trứ (2003), Kiến trúc dân gian truyền thống Việt Nam, Nxb.
Mỹ Thuật, Hà Nội
29. Tạ Chí Đại Trường (1989), Thần, Người và đất Việt, Văn nghệ xuất bản,
California, USA
30. Tạ Chí Đại Trường (2009), Những bài dã sử Việt, Nxb. Tri thức
31. Trần Mạnh Tường (1998), Đình, chùa, lăng tẩm nổi tiếng Việt Nam, Nxb.
Văn hóa Thông tin, Hà Nội
32. Đặng Nghiên Vạn (2003), Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt
Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội
33. Viện Bảo tồn Di tích, Trần Lâm Biền chủ biên (2008), Diễn biến kiến trúc
truyền thống Việt vùng châu thổ sông Hồng, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội
34. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (1981), Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XIX