So sánh chế định hợp đồng của bộ luật Hammurabi và luật dân sự La
Mã
Ngay từ thời cổ đại, pháp luật đã trở thành một nét đẹp của nền văn minh cổ đại.
Có thể nói, Bộ luật Hammurabi và Luật dân sự La Mã là hai bộ luật toàn diện và
tiến bộ nhất trong lịch sử pháp luật cổ đại. Cả hai bộ luật đã phản ánh, điều chỉnh
những quan hệ xã hội thời bấy giờ, trong đó có chế độ hợp đồng, một trong những
lĩnh vực quan trọng trong điều kiện kinh tế hàng hóa của hai quốc gia đang phát
triển mạnh. Sau đây, em xin chọn đề tài: So sánh chế độ hợp đồng của Luật dân sự
La Mã và Bộ luật Hammurabi. Do điều kiện về tài liệu tham khảo và sự hiểu biết
còn hạn chế nên bài viết còn nhiều thiếu sót, mong quý thầy cô góp ý để bài viết sau
được hoàn thiện hơn. Em xin chân thành cảm ơn.
NỘI DUNG
I. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ LUẬT DÂN SỰ LA MÃ VÀ BỘ LUẬT
HAMMURABI
1. Luật dân sự La Mã
Luật La Mã là hệ thống luật cổ, được xây dựng cách đây khoảng hơn 2000 năm
(499 TCN), áp dụng cho thành Roma và sau đó là cả đế quốc La Mã. Luật La Mã là
luật được hình thành từ việc hành luật lâu năm theo tập quán không có luật viết. Từ
thời kì cộng hòa hậu kì trở đi là giai đoạn phát triển hưng thịnh nhất của luật La Mã
vì thời kì này lãnh thổ của đế quốc La Mã được mở rộng nhất và nền kinh tế hàng
hóa phát triển mạnh. Luật La Mã lúc này có những phát triển vượt bậc như: luật
bao gồm các quy phạm, liên quan đến hoạt động tổ chức quyền lực và hoạt động
của nhà nước và các quy định liên quan đến cá nhân như sở hữu, hôn nhân và gia
đình, hợp đồng và thừa kế; kĩ thuật lập pháp rõ rang, lời văn chuẩn mực và có giá trị
pháp lí cao.


2. Bộ luật Hammurabi
Bộ luật Hammurabi là văn bản luật cổ nhất còn được bảo tồn tốt, được tạo ra vào
khoảng thập niên 1760 TCN ở Babylon cổ đại. Nó được vị vua thứ sáu của Babilon
là Hammurabi ban hành.Bộ luật được xây dụng trên cơ sở pháp điển hóa nhiều văn

luật và thể hiện trình độ lập pháp của người Lưỡng Hà đã khá cao, đã mang những
tư tưởng tiến bộ. Còn Luật dân sự La Mã quy định chung đối với tất cả các loại hợp
đồng, điều kiện có hiệu lực khá rõ, thể hiện ý chí của nhà nước và vai trò của pháp
luật.
b. Hình thức hợp đồng
Luật dân sự La Mã có hai loại hợp đồng chính, đó là: hợp đồng miệng và hợp đồng
viết. Hợp đồng miệng có hiệu lực kể từ khi phát ngôn, câu hỏi của người bán và
người mua phải khớp nhau. Hợp đồng miệng không thể kí kết giữa người câm và
người điếc. Hợp đồng viết là hợp đồng được kí kết bằng văn bản và phát sinh nghĩa
vụ theo hợp đồng.
Bộ luật Hammurabi quy định hợp đồng phải được lập thành văn bản và có người
làm chứng.


Như vậy, hợp đồng trong Luật dân sự La Mã khá phong phú về thể loại còn trong
Bộ luật Hammurabi lại quy định chặt chẽ về hình thức của hợp đồng.
c. Hình thức bảo đảm
Hình thức bảo đảm trong chế định hợp đồng của hai bộ luật khá khác nhau.
Trong Luật dân sự La Mã, khi có sự vi phạm hợp đồng, trái vụ xuất hiện. Các biện
pháp để bảo đảm trái vụ là cầm cố vật, sự bảo lãnh của người trung gian. Theo
nguyên tắc chung, hợp đồng bị hủy bỏ nếu có sự đồng ý của hai bên. Nhưng trên
thực tế, trái vụ có thể bị đình chỉ khi có một trong các điều kiện sau: hai bên thỏa
thuận chuyển khoản nợ cũ sang trái vụ mới, người chủ nợ từ chối quyền đòi hỏi của
mình, hết thời hiệu đưa đơn kiện (theo quy định của Tòa án), người mắc nợ gặp
phải thiên tai dịch họa không thể cưỡng lại được.
Còn trong Bộ luật Hammurabi, các biện pháp bảo đảm thường là các chế tài hình sự
(hình phạt) như: cầm cố tài sản, bắt con tin, bắt nô lệ, xiết nợ, tử hình... ( Điều 115,
Điều 119). Những biện pháp chế tài này đã vi phạm đến quyền con người, chà đạp
lên nhân phẩm, danh dự, tính mạng của con người, con người bị coi như một đồ vật
để đem ra trao đổi cho những nợ nần của mình. Đây là điểm hạn chế của bộ luật. Bộ

Mặc dù cả hai bộ luật còn những hạn chế nhưng đã phần nào phản ánh được thực
trạng của xã hội thời cổ đại. Qua đây, ta thấy được những điểm giống và khác nhau
về chế độ hợp đồng cũng như ưu điểm và nhược điểm của hai bộ luật. Nhìn chung,
Luật dân sự La Mã đã được xây dựng rất công phu, điều chỉnh và phản ánh một
cách sinh động hoạt động kinh tế chính trị văn hóa xã hội của vương quốc Babilon,
còn Bộ luật Hammurabi lại có những điểm tiến bộ mang tính nhân văn và kĩ thuật
lập pháp phát triển ở mức độ nhất định. Cả hai bộ luật không chỉ là nguồn nghiên


cứu giá trị pháp lý quý báu mà còn là nguồn để nghiên cứu lịch sử phong phú của
xã hội cổ đại.