T R Ầ N

TH Ú Y A N H

i T W

#

;

C Ủ A N G Ư Ờ I V IỆ T C H Â U T H Ổ B A C B Ộ ị
; Q U A M ỘT SỔ C A D A O - TỤC N G Ữ

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI H Ọ C Q U Ố C GIA HÀ NỘI

i


TRẦN THUÝ ANH

THÊ ÚNG XỬ XÃ HỘI cổ TRUYỀN
CỬA

N G Ư Ờ I V IỆ T C H Â U T H Ổ BA C BỘ

Q U A M Ộ T SỐ CA DAO - T ự c N G Ữ

(I n lẩn th ứ 2)

N H À X U Ấ T BÀN ĐẠI HỌC Q U Ố C G IA HÀ NỘI


Cái hoa X u â n nở
C ú i lá X u á n x a n h
A i m u ô n c h iế t c à n h
H ãy đợi m ù a X u â n

S á c h vỏ ( n h ư Ndĩìì p h ư ơ n g t h á o m ộ c t r a n g ỏ t h ô k ỷ I I I ) d à
1 1 ÓI

đ ế n v iệ c n g ư ờ i V iệ t G i a o C h ỉ biết, c h i ế t c à n h c a m đ ể n h â n

g i ô n g . N g ư ợ c lại. ('hột p h á r ừ n g b ừ a h à i . c h ặ t c a y cổ t h ụ ỏ đ ỏ t h ị
- n ô n g thôn. .

1:1

"ph.m vhn hóa"

3


Có t h ể ứ n g x ử với M ôi t r ư ờ n g Xà h ộ i. t ừ Cún d i n h r a X ó m
l à n g . V ù n g m i ề n . Đ ấ t n ư ớ c . Q u ố c tố:
• T rê n th u ậ n , dư ớ i hoà.
■C ông cha n h ư n ú i T h á i S ơ n
N g h ĩ a m ẹ n h ư n ư ớ c t r o n g n g u ò ì ì c h á y ru .
■ T h u ậ n v ợ t h u ậ n c h ố n g , tá t b iê n Đ ô n g n n ìị í c ạ n .
- H à n g x ó m l á n g g iế n g , tỏ i ỉừ a tắ t đ è n c ó n h a u .
- H o à c ả là n g .
- N h i ễ u đ i ê u p h ủ l â y g i á 'g ư ơ n g
N g ư ờ i tr o ĩig m ộ t n ư ớ c p h ả i t h ư ơ n g n h a u cù n g .

m ó n q u a n h o n h ỏ tá c giả (lành t ặ n g các b ạ n đ ồ n g n g h iệ p và các
e m s i n h v i ỏ n t h ả n t.lìiêt. c ủ a m ì n h . T á c g i ả viết, c u ố n s á c h n à y
tro n g sư

11C
)

lực v ư ợ t b ậ c . s ự t ụ v ư ợ t l é n c h í n h m ì n h v ế s ứ c k h o ẻ .

C u ỏ n s a c h s ẽ k h ô n g (UíỢc h o à n t h à n h n ê u k h ô n g có s ự h ư ớ n g
rìiin. c h ỉ b ả o v ề m ậ t k h o a học c ũ n g n h ư s ự k h í c h lệ v é t i n h t h ầ n
c ủ a L à n h đ ạ o V iện n g h iê n cửn V an hó a D â n gian.

B an chủ

n l i i ò m k h o a D u lịc h học. c á c đ ồ n g n g h i ệ p , c á c e m s i n h v i ê n t r o n g
v à n g o à i k h o a D u lịch học ( T r ư ờ n g D ạ i h ọ c K h o a h ọ c X à hội v à

Nhãn vun) - nơi tac gia dang công tác. Tac giả vô cùng cảm động,
x i n c ú i ( l ầ u c ả m t ạ đ è n t ấ t cả v à coi v iệ c h o à n t h à n h c u ố n s á c l i
n ã y kì m ộ t lòi t r i â n . d ù biế t

ơn n à y

k h ô n g b a o giờ t r ả

được.

Lời c a m l ạ cu ố i c ù n g , tác; g ia x i n đ ặ c b i ệ t d à n h t ặ n g c h a
m ì n h - G i á o s ư T r a n Q u ố c V ư ợ n g - v ề c ô n g la o s i n h t h à n h v à
ki't ũ m t ù dõi s ò i m v ă n h o a co tniYíMi c ộ n g cỉ>ng u g ư ò i . v à d ã m ặ c n h i ê n t r ỏ t h à n h q u a n n i ệ m s ô n g ,
q n . i n l i ệ m lý ^iiii c u ộ c s ô n g , v à m ặ t k h á c , c ù n g t r ỏ t h a n h lôi

9


s ô n g , n é p s ô n g , lỏi h à n h (tong c ù a r á mó) ( ỏ n g d ồ n g ngiííii
ú n g xứ. d o d ó . q u i đ ị n h
m

u a

l á n g

g i ề n g

g ằ n .


ì I a till Voin tô i l ư a t a t ricii CO i l h a u .
( ' o n lt(/n ,7in h i Ịìlìà c ô Ị ì h tu '

r . 1 ... v à n h i ề u . rót n li i p u n h ữ n g

(‘.»11 «.1 (lao tur n^ữ vô t ì n h veil trai gài. t ì n h c h a . n g h ì n m ẹ . t ố tiôn.
ôm: lũ
T i o n g k h o tàn.u VA (lao. t.ục n g ữ Viột N a m . t ấ t t h ả y đ ề u c h ứ a
r h m j ' 11 ; 1 1 n l u u i t i n h r â m

T in h n g h ĩa được đ ặ t len h à n g đ a u

t r o l l y l'rng x ư Mil) h o a g i a ( l i n h v à l a n t o a t ừ g i a đ ì n h ra x à hội.

Ví* m ộ t t r u y ề n t h ô n g , d o v ậ y . tù' t h ế ứ n g x ử c ổ t r u y ề n n à y .
(là l a o r u n h ũ n g t r u y ề n t h ô n g t í c h c ực v à c ả t i ê u c ự c c h o x à h ộ i
h im

đ ạ i c ủ a n g ư ờ i V i ệ t h ô m n a y . với n h ữ n g y ê u c á u

v á n h ó a M ỹ G . p . M u r d o c k , c ả n p h ả i d ự a v à o tô i t h i ể u 4 lu‘ tý
t h u y ế t v ề x à h ộ i học. n h â u

h ọ c v ã n h ó a . tail) lý h ọ c h à n h

I ứng

x ử v à t à m p h â n h ọ c [212]. N h ư n g t r ẽ n h é t ; t h è l í n g XƯ eiiaiiịiUỜi
V i ệ t có t í n h c h ấ t ctộìig n ê n c h u y ê n k h ả o á p d ụ n g p l u t d n f p l i a p
b i ệ n c h ử n g M á c x í t . t i n h h o a c ủ a c h ủ n g h ĩ a M a r x là p h é ) bit'll
ch ứ n g [3:1 1
Q u a t ư l i ệ u c a d a o . t ụ c n g ữ đượ c t ậ p h ợ p q u a n h " T h è í n g x ứ
x ã h ộ i " , c h ú n g lỏ i cô g ắ n g

d ự n g m ộ t " m ô h ì n h ứ n g xit x ã h ộ i cò

truyền của người Việt ỏ chàu thổ Bắc Bộ" - cai nôi CHUI càu tộc
V i ệ t N a m ( N g u y ễ n V a il H u y ẻ u . P h ạ m V ã n D ồ n g ) . C l u n g tỏi
m u ố n đ ị n h d a n h v à đ ị n h t í n h m ô h ì n h ctó là mò h ì n h T ì n l i n g ỉ ũ u .
C h u y ê n k h ả o c ũ n g cô g ắ n g g ó p p l i a n x á c đ ị n h h ệ g i á t r ị
0

.1

1

.1

2

. ] c h o c h ú n g tôi b i ẻ t r à n g c á c k h á i

niệm B e h a v io u r . C o ìid u c t củ a A n h v à C o m p o r te m c n t. C o n d u ite
của

P h á p t u y cỏ II liĩa k h á c n h a u

ít n h iể n n h ư n g

người

ta

thiíờng dùng thay cho nhau, và có thể COI như nhau. Trong 111011
V i ệ t N a m h ọ c , k h a i m é m ứ n g x ử v à H à n h VI c ù n g d ư ợ c q u e n
d ù n g n h ư vậy.
( ' h ú n g tôi h iể u r i n g • C o m p o r t e m e n t ( T ậ p t í n h , H à n h v i) là
s ự t i ò p n h ạ n m ộ t kiVh tlìíclì. k í c h đ ộ n g t ừ b ê n n g o à i ( s t i m u l u s )
s a u d ó ứ n g p h ó lại.
ngiíời v à lo à i v ậ t


c ộ n g đ ồ n g m à t ì m h i ể u t á m lý r i ẻ n g - c h u n g . C o till' i n i ẻ u ! á
n h ữ n g c á i đ ó - h o ặ c b ằ n g t r ự c g ia o ( n h ư B e r g o n ) lio ậ c s u y d i ễ n t u
c a i r i ê n g c á n h ã n c h o c h u n g m ọ i n g u ò i ( A la i n . V i ệ t N a m t a goi là
" S u y b ụ n g t a r a b ụ n g n g ư ờ i " ) , g h i n h ậ n t ấ t c ả c á c h i ệ n tu ợ ii g

t â m lý. coi là t h ậ t t ấ t c à ( H i ệ n t ư ợ n g l u ậ n - P h é n o m é n o l u g i e c ủ a E. H u s s e r l . J . p . S a r t r e ) .
H ư ớ n g t i ế p c ậ u t h ê ứ n g x ử x ã h ộ i cô t r u y ề n c ù a n g ư ờ i Viòt
q u a c a d a o . t ụ c n g ữ c ũ n g là đ ú n g v ề d ị u h h ư ớ n g k h o a h ọ c t â m lý
d ạn g này. K h á c h

quan

( O b j e c t i v i s m ) là k h u y n h h ư ớ n g t h ứ h a i.

H à n h v i ứ n g x ử đ ư ợ c n g h i ê n c ứ u h ằ n g c ô n g c ụ là cúc lo ạ i T e s t ,
c á c p h ư ơ n g p h á p đ i ể u t r a b ằ n g c â u hỏi. s ử d ụ n g k í c h t h í c h ( â m
t h a n h , t i ế n g nói. t h u ố c n g ù ) . s o s á n h ( n g ư ờ i v à v ậ t . c á c l ứ a tu ổ i),
t â m p h â n học. V ì c h ư a có đ i ể u k i ệ n , c h ú n g tôi k h ô n g đ ặ t r a v iệ c
n g h iê n cứ u th e o các p h ư ơ n g p h á p này.
T ă m l ý h ọ c ứ n g x ử ( P s v c h o l o g i e d u c o m p o r t e m e n l ) m ỏ i cỉiiu

đ ư ợ c đ ạ i d i ệ n b ờ i T h u y ế t ứ n g x ử ( B e h a v i o r i s m ) ờ đ ầ u t h è k ỷ XX
[4]. J . B . W a t s o n c h ố n g lại p h ư ơ n g p h á p n ộ i q u a n , c h o là c h ỉ n o n
q u a n s á t mối kích động b ê n ngoài (stim u lu s) đã g â y ra p h ả n ứng
( ứ n g x ử b ằ n g h à n h đ ộ n g ) n à o đ ó ( t a c đ ộ n g q u a lại g i ữ a c h ủ t h ể
v à m ô i t r ư ờ n g - t ự n h i ê n v à x ã hội). N g h ĩ a là . W a t s o n v à c á c n h à
h à n h v i c h ù n g h ĩ a đ ã b ỏ q u a n h ữ n g s u y d i ễ n v ề "nội t â m " m à
h ầ u n h ư c h ỉ x é t đ ế n c á c h à n h v i m a y m óc. C á c h ọ c g i ả Xô-VÚH.
k ể c ả I . p . P a v l o v đ ã p h ê p h á n m ạ n h m ẽ học t h u y ê t

"Gái íììột con tròng m ò n con m ắ t

Hoặc:

Gái tuiììỉ con ru quật sau ỉưtìỊỊ"
V. 1 ri n h ữ n g : m i ề n v a n lìỏa h i ệ n đ ạ i t h ì T h ứ B ả y . C h ủ N h ạ t
( \ \ v < ‘k -

1 *1 1 ( 1

) cỏ c h ử a n h ữ n g b i ể u t r ư n g v à ước lệ k h á c n h a u ,

khiên người ÌA cần ửng xử khác nhau và phù hợp (ít ai gọi
telephone (.tò11 nhà nhau vào lúc '\veek -end"). Rỏ ràng ứng xử
coil U’liui ỏ các nước, các vung khác nhau thì không giống nhau,
do UIC liền van hóa khác nhau (còn ứng xử của C011 vật ỏ khắp
nơt t h i h ầ u n h ư g i ô n g n h a u v ì c h ủ n g k h ô n g có v ă n h ó a n l n í n g

không hàn là không có tư duy).
0 .2 . X ã h ộ i có t r u y ề n
0 . 2 . 1 . X à hội. T r o n g t á c p h ẩ m " G i a đ i n h t h ầ n t h á n h h a y là
Phê

phán

sự phê phún

có t i n h

chất p h ê p h á n " [ \A . 141-

cổ

tru y ền

là

văn

lĩim h

tliỏn

(lã-xoin

lang

iK nral

c i li v is ti o n ) . V à n h ó a V iệ t N a m t r u y ề n t h ô n g t l n í d n g ctIíỢt .VI.1 I là
n ề n v ă n h ó a x u ấ t h i ệ n t ừ l ú c h ì n h t h à n h q u ố c g ia - ( lá n tộ-, t r à i
n h i ề u b ư ớ c p h á t t r i ể n n ộ i s i n h v à n h ữ n g á n h h ư ớ n g n g 0 Ọ! .-iinli
cho đ ế n k h i v ă n h ó a p h ư ơ n g T â v (chủ y ê u

1:1

v a n h o a Pliopí t;ic

đ ộ n g đ ế n m ộ t s ô l ĩ n h vực. N h ư v ạ y k h o à n p thrti ỵ i a n k é o lim la
t ừ x a x a c h o đ ế n c u ô ì t h ế k ỳ X IX - ( lầ u t h è ký XX (lược ix.'i liì
p h ạ m vi c ủ a x ã h ộ i cô t r u y ề n V iệt N . 1

côIIị! x à n g u y ê n t h ủ y . N h ư n g c ũ n g có ý k i ê n c h o r ằ n g V ă n h ọ c .
Vãn

h ó a d â n g i a n c h ỉ có t ừ k h i đ ã có N h à n ư ớ c ( t r ư ớ c đ ó c h ỉ n ê n

gọi là v à n học. v ă n h ó a c ộ n g đ ồ n g ) . G S . N g u y ễ n T ấ n Đ ắ c , n g ư ờ i

chủ triírtng V kiến sau. dã vẽ sơ ctồ về diễn trình (lịch sử) của văn
hóa đ à n g ian n h ư sau :


GS. T r a i l Q u ổ c V ư ợ n g [170] có h a i l u ậ n đ i ể m về v à n h ó a d à n gian;
- 'D â n v ạ n đ ạ i " t h ì F o lk lo r e c ủ n g v ạ n đ ạ i.
- " M ấ t d à n g i a n l à m ấ t h o n d â n t ộ c ".

L u ậ n đ i ể m t r ê n c ủ a G S . T r ầ n Q u ố c V ư ợ n g r ấ t g ầ n g ũ i vói
l u ậ n đ i ể m c ủ a G S . A l a n D u n d e s . m à t ê n t u ổ i đ ư ợ c coi là d ồ n g
n h ấ t vói n ê n F o l k l o r e h ọ c ( F o l k l o r i s t i c s ) Mỹ.
Trong

tác

phẩm

" N g h iê n

cứu

F o lk lo re "



c h ư ơ n g đ ể n ó i v ê "A i là D â n g i a n ? " ( W h o a r e t h e F o l k ? ) [1 9 3 : l 19]. S a u k h i p h ê p h á n n h i ề u h ọ c g i ả v à k h u y n h h ư ớ n g n g h i ô n
c ứ u F o l k l o r e coi V ă n h ọ c - v ă n h ó a d â n g i a n c h ỉ là s ả n p h ẩ m c ù a
người n h à quê. c ủ a

n g ư ờ i "vô h ọc " ( k h ô n g b i ế t c h ữ )... A l a n

D u n d e s c h o r ằ n g , t ừ lịc h đ ạ i đ ế n đ ồ n g đ ạ i . t ừ n ô n g t h ô n đ ế n
t h à n h thị, b ấ t k ỳ m ộ t c ộ n g đ ồ n g n à o c ũ n g

có F o l k l o r e (c á i " p h i

c h í n h t h ố n g " , " p h i c h í n h q u i ”, " p h i t h ể c h ế ") c ủ a m ì n h . . .
Đ ể k ế t lu ậ n . G S A la n D u n d e s nói m ộ t c â u b ấ t h ủ " W h o a re
f o l k 'ị A m o n g o t h e r s , w e a r e ! (Ai là D â n g i a n ? T r o n g n h ữ n g n g ư ờ i

k h á c n ữ a , có c h ú n g ta!).
T u y n h i ê n , c h ú n g tô i c ũ n g c h ỉ h ạ n c h ê c h u y ê n k h ả o c ù a
m ì n h q u a t ư l i ệ u c a d a o . t ụ c n g ữ cổ t r u y ề n c ủ a n g ư ờ i d â n Viột.


rh.Mi I h õ M;ìc I ỉộ - ỈÌ1 . 1 ( I m \ v u l;i n g ư ờ i bill lì ( lá n c u a c â r l à n g
( ’ nu

T h ư m ụ ĩ

C h à i

ờ


t II

các

tộ c

n g ư ờ i

v . i y n^Udi Việt

(Kinh) ià iũ?
I )

C ó k h o ả n g v à i t r ă m t ừ v ị cơ b ả n M ô n -

K h ' i n t 'r n h ư n g lạ i có r a t n h i ề u t ừ l i ê n q u a n đ ề n c ô n g n g h ệ v à
vàn hoa lúa nước T à y - T h a i v à r ấ t n h iề u từ vồ s ô n g b iể n v à
tin y
từ

h à i s ả n M à L a i - Đ a đ à o ( I n d o n e s i a n ) : lạ i CÒ1 1 r ấ t n h i ề u

Tạng - M i ế n v à pliĩi l ê n b é m ặ t là h ơ n 6 0 % t ừ H á n c ổ - k i m .

D á y là t à i l i ệ u n g ữ n g ồ n . T à i liệ u k h ả o cổ ch o biêt. t ừ sơ k ỳ t h ờ i
(tạ k i m k h i . c h â u t h ổ Bắc: Bò đ à d ư ợ c c h i ế m l ỉ n h , t ừ v ù n g c a o với
Phùng

N guyên

-

Đồng

Dậu

(3000

- 2500

năm