BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y KHOA - ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

HOÀNG VĂN NGỌC

NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG BỆNH -THALASSEMIA VÀ MỘT
SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở TRẺ EM DÂN TỘC TÀY VÀ DAO
TẠI HUYỆN ĐỊNH HÓA-TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SỸ Y HỌC

THÁI NGUYÊN - 2007

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y KHOA - ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

HOÀNG VĂN NGỌC

NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG BỆNH -THALASSEMIA VÀ MỘT
SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở TRẺ EM DÂN TỘC TÀY VÀ DAO
TẠI HUYỆN ĐỊNH HÓA - TỈNH THÁI NGUYÊN

CHUYÊN NGÀNH: Y HỌC DỰ PHÒNG

Mã số: 60 72 73


Thái Nguyên - 2007
concentration)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




MCV

Thể tích hồng cầu trung bình (mean corpuscular volume)

NST

Nhiễm sắc thể

Nxb

Nhà xuất bản

PCR

Polymerase chain reaction

RDW

Giải phân bố kích thước hồng cầu

SBTTH
C



MỤC LỤC

Chương 1
1.1
1.1.1
1.1.1.1
1.1.1.2
1.1.2
1.1.3
1.1.4
1.1.5
1.1.6
1.1.6.1
1.1.6.2
1.1.6.3
1.1.6.4
1.1.6.5
1.2
1.3
1.4
Chương 2
2.1
2.2
2.3
2.4

Đặt vấn đề………………………………………………
Tổng quan………………………………………………


Trang
1
3
3
3
3
3
5
6
7
8
10
10
11
11
12
13
14
18
20
21
21
21
21
22





2.2

Các chỉ tiêu nghiên cứu ………………………………....
Đặc điểm đối tượng nghiên cứu……………………….....
Dấu hiệu lâm sàng………………………………………..
Đặc điểm mang gen bệnh -Thal………………………..
Đặc điểm về huyết học ………………………………….
Xử lý số liệu……………………………………………...
Kết quả nghiên cứu……………………………………..
Những thông tin chung…………………………………..
Tỷ lệ mang gen bệnh -Thalassemia…………………….
Một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh -Thal....
Một số dấu hiệu lâm sàng ……………………………….
Một số đặc điểm máu ngoại vi…………………………...
Tình trạng thiếu máu theo một số chỉ số huyết học...........
Bàn luận…………………………………………………
Những thông tin chung…………………………………..
Về tỷ lệ mang gen bệnh -Thalassemia……………….....
Một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh -Thal...
Về một số dấu hiệu lâm sàng……………………………
Về một số đặc điểm máu ngoại vi…………………….....
Về sức bền thẩm thấu hồng cầu……………………….....
Về Thành phần hemoglobin……………………………...
Về số lượng hồng cầu và giải phân bố kích thước hồng cầu
Về hematocrit và nồng độ Hb trung bình hồng cầu……...
Về thể tích trung bình hồng cầu ……….………………...
Về hemoglobin trung bình hồng cầu………..…………....
Tình tạng thiếu máu trong bệnh -Thalasemia………….
Về khả năng sàng lọc người mang gen -Thal ở cộng đồng
Kết luận…………………………………………………

46
47
48
49
50
50
50
50
50




2.3

Về tình trạng thiếu máu………………………………….
Kiến nghị
Tài liệu tham khảo và Phụ lục

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

50
51




DANH MỤC CÁC BẢNG
Tên bảng


Bảng 3.5. Phân bố tần số mang gen bệnh -Thalassemia theo độ tuổi

30

Bảng 3.6. Tỷ lệ mang gen bệnh -Thalassemia và dấu hiệu da xanh

31

Bảng 3.7. Tỷ lệ mang gen bệnh -Thalassemia và dấu hiệu niêm mạc nhợt

31

Bảng 3.8. Tình trạng mang gen bệnh và chiều cao

32

Bảng 3.9. Tình trạng mang gen bệnh và cân nặng

32

Bảng 3.10. Sức bền thẩm thấu hồng cầu và tần số mang gen bệnh

33

Bảng 3.11. Thành phần HbA1 với tình trạng mang gen bệnh

34

Bảng 3.12. SLHC, RDW và tình trạng mang gen bệnh -thal



DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Tên biểu đồ

Trang

Biểu đồ 3.1. Phân bố giới tính theo từng dân tộc

26

Biểu đồ 3.2. Phân bố đối tượng theo nhóm tuổi và dân tộc

27

Biểu đồ 3.3. Phân bố tần số mang gen bệnh -Thalassemia theo dân tộc

28

Biểu đồ 3.4. Phân bố tần số mang gen bệnh -Thalassemia theo giới

29

Biểu đồ 3.5. Phân bố tần số mang gen bệnh -Thalassemia theo độ tuổi

30

Biểu đồ 3.6. Sức bền thẩm thấu hồng cầu và tần số mang gen bệnh

33

số liệu.
Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Nguyễn Đình Học, Người
thầy đã tận tình, trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong quá trình học tập và
nghiên cứu để hoàn thành luận văn này.
Xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã ủng
hộ, giúp đỡ và động viên tôi trong quá trình hoàn thành khóa học.
Xin trân trọng cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 2 tháng 12 năm 2007
Học Viên
Hoàng Văn ngọc

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




1

ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong những năm gần đây, nhiều công trình nghiên cứu về mô hình bệnh
tật của trẻ em Việt Nam cho thấy các bệnh nhiễm trùng đã giảm hẳn. Tuy
nhiên các bệnh ung thư, bệnh mang tính di truyền ngày càng được phát hiện
nhiều và có xu hướng gia tăng [41]. Đây cũng là vấn đề đáng quan tâm và là
thách thức mới của ngành y tế nước nhà.
Thalassemia là tên một hội chứng bệnh của hemoglobin (Hb) có tính chất
di truyền, do thiếu hụt sự tổng hợp một hay nhiều mạch polypeptid trong globin
của hemoglobin. Một trong những bệnh Thalasemia thường gặp nhất ở trẻ em
là -Thalassemia. Đây là một bệnh về huyết sắc tố khá phổ biến và phân bố
rộng khắp trên thế giới [57]. Ở Việt Nam, theo Nguyễn Công Khanh, bệnh Thalassemia là nguyên nhân hàng đầu gây thiếu máu, tan máu nặng ở trẻ em
[9]. Tỷ lệ người mang gen bệnh phân bố ở khắp các tỉnh thành trong cả nước


Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




3

Chƣơng 1
TỔNG QUAN
1.1. Một số hiểu biết cơ bản về hemoglobin và bệnh -Thalassemia
1.1.1. Cấu trúc hemoglobin
Hemoglobin gồm 2 thành phần chính: phần protein là globin gồm chuỗi
polypeptit và nhóm ngoại gồm 4 nhân HEM. Mỗi nhân HEM gắn với một
chuỗi polypeptit [14]
HEM

HEM









HEM

HEM

ra các loại sau đây [25]:
- Chuỗi alpha (ỏ)

- Chuỗi delta (ọ)

- Chuỗi beta (õ)

- Chuỗi epsilon (ồ)

- Chuỗi gamma (ó)

- Chuỗi theta (ợ)

Các chuỗi ợ và ồ chỉ tồn tại ở những tuần đầu của thời kỳ bào thai, sau
đó nhanh chóng được thay thế bằng chuỗi ỏ, õ, ó, ọ. Các chuỗi này tồn tại
suốt cuộc đời ở các mức độ khác nhau. Ở người trưởng thành gặp chủ yếu là
chuỗi ỏ, õ một số ít chuỗi ọ và rất ít chuỗi ó. Các loại chuỗi õ, ó, ọ đều kết
hợp từng cặp với chuỗi ỏ nên các loại chuỗi đó còn gọi chung là các chuỗi
“không ỏ”.
Các chuỗi polypeptit đều có cấu trúc từ các axit amin và sắp xếp theo
một thứ tự chặt chẽ. Ngoài ra cấu trúc không gian của các chuỗi polypeptit này
cũng rất quan trọng trong vai trò đảm bảo chức năng vận chuyển khí của phân
tử Hb [48]

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




5


2 2

Bào thai 5 tuần, Hb chủ yếu ở thai nhi

Hb Gower 1

2 2

Phôi thai 2 - 3 tuần, trong 2 tháng đầu của thai

Hb Gower 2

2 2

Xuất hiện và có cùng Hb Gower 1

Hb Portland

2 2

Phôi thai 2 - 3 tuần đầu

1.1.2. Sự thay đổi thành phần Hb theo thời kỳ phát triển
Ở thời kỳ đầu của bào thai, các chuỗi , ,  được tổng hợp chủ yếu, còn
chuỗi  được tổng hợp rất sớm ngay trong những tuần lễ đầu của bào thai và
mất đi nhanh chóng. Sau tháng thứ 2 thì hai chuỗi ,  được tổng hợp là chính
và HbF tồn tại như thành phần Hb chủ yếu của bào thai. Sau sinh thì chuỗi 
giảm nhanh để nhường chỗ cho sản xuất chuỗi . Vì vậy, sau sinh HbF giảm
nhanh, thay vào đó là HbA1 tăng rất nhanh. Đến cuối năm thứ nhất thì HbF

bởi các gen điều hòa (Regulator gene), theo một trình tự chặt chẽ. Các gen cấu
trúc điều khiển tổng hợp các chuỗi ỏ và “không ỏ” nằm ở các nhiễm sắc thể khác
nhau.
Các gen cấu trúc điều khiển tổng hợp chuỗi ỏ (gọi tắt là ỏ gen) nằm trên
cánh ngắn của đôi nhiễm sắc thể 16, ở vị trí 16p 1-2 16 ter. Còn các gen cấu
trúc điều khiển tổng hợp chuỗi “không ỏ” nằm trên cánh ngắn của nhiễm sắc
thể 11 ở vị trí 11p 15 ter, là các gen ọ,ó,õ làm mạch khuôn để sao chép các
mật mã di truyền từ các ADN khuôn sang ARN thông tin (mARN). Các
mARN này cho phép các ribôsôm gắn vào để làm nhiệm vụ tổng hợp protein
cho cơ thể. Tại đây mARN làm nhiệm vụ khuôn (Matrix) của mạch mã sao để
qui định thứ tự của các axit amin trong chuỗi polypeptit.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




7

Gen ỏ nằm trên NST 16 có gen ỏ1và ỏ2. Chúng nằm cách nhau 3,5
Kilobase (Kb). Cạnh đó còn có các gen khác như ợ và một số gen giả chưa rõ
chức năng.
ỏ2

ợ

ỏ1

Hình 1.3. Sơ đồ tổ chức các gen ỏ trên nhiễm sắc thể 16
Các gen ỏ hoạt động tương đối sớm, ngay từ cuối tháng đầu của bào


8

có thể làm thay đổi tính chất lý, hóa học của phần globin và cả phân tử Hb.
Các chuỗi polypeptit đã thay đổi về thứ tự axit amin trên là hoàn toàn xa lạ
với các chuỗi polypeptit ở người bình thường, nên một số tác giả gọi nhóm
bệnh này là bệnh Hb có sự thay đổi về chất lượng. Bệnh thường gặp ở nhóm
này là bệnh HbE, axit amin ở vị trí thứ 26 trong mạch õ A của globin ở Hb này
là glutamic bị thay thế bởi lysin [14].
Trong thực tế còn có sự kết hợp cả hai loại bệnh trên. Ở nước ta
thường gặp thể bệnh kết hợp giữa HbE với õ-Thal. Công thức của globin
HbE là :ỏ 2 õ 226glu->lys
- Nhóm Thalassemia: ở nhóm bệnh này có sự thay đổi về số lượng các
chuỗi globin, cụ thể là sự thiếu hụt một loại chuỗi globin nào đó trong hai loại
ỏ và õ.Vì vậy, có tác giả gọi đây là nhóm bệnh Hb về số lượng. Nếu sự thiếu
hụt xảy ra đối với chuỗi Beta thì gọi nó là bệnh õ-Thal. Còn nếu sự thiếu hụt
ở chuỗi Alpha thì gọi là bệnh Alpha Thalassemia (ỏ-Thalassemia). Cũng có
trường hợp cả hai chuỗi ỏ và õ bị thiếu hụt hơn bình thường. Trường hợp này
gọi là ỏ/õ-Thalassemia.
1.1.5. Cơ chế bệnh sinh của hội chứng Thalassemia
Trong hội chứng Thalassemia có một hiện tượng chung nhất là sự thiếu
hụt một loại chuỗi polypeptit của phần globin, gây ra dư thừa tương đối loại
chuỗi kia. Hiện tượng này xảy ra ở các mức độ rất khác nhau phụ thuộc vào
từng thể bệnh, song hậu quả của nó gây ra:
- Giảm tổng hợp Hb do thiếu phần globin
- Mất cân bằng giữa các chuỗi ỏ và “không ỏ”
* Hiện tượng thứ nhất: giảm tổng hợp Hb
Là hậu quả trực tiếp của việc thiếu hụt tổng hợp phần globin do thiếu
một loại chuỗi polypeptit nào đó nên làm giảm tổng hợp Hb. Biểu hiện là
hồng cầu nhược sắc và tăng sinh các hồng cầu non trong tủy. Ở các thể nhẹ,

õ-Thal thể nặng.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




10

Rối loạn chuyển
hóa HEM

Thiếu hụt một
loại chuỗi globin

Giảm tổng hợp
lượng Hb

Dư thừa một loại
chuỗi kia
Hạt tủa

Hồng cầu non ở tủy
Sinh hồng cầu
khụng hiệu quả
Thừa sắt

Hồng cầu ngoại vi

Ribosome

1.1.6.2. Lâm sàng
Bệnh -Thal biểu hiện lâm sàng được chia thành 3 thể chính
* Thể nặng (major): còn gọi là bệnh Cooley, là thể đồng hợp tử
Kiểu gen: 0/ 0, +/ +, +/ 0.
Bệnh thường xuất hiện sớm trong những năm đầu của cuộc sống và tiến
triển nặng dần lên. Bệnh nhân có thiếu máu, tan máu mạn tính mức độ nặng
(Hb < 60 g/l) với các triệu chứng thiếu máu, lách to, gan to, da bị nhiễm sắc
tố, biến dạng xương, chậm phát triển thể chất.
* Thể nhẹ (minor): còn gọi là thể dị hợp tử
Kiểu gen: 0 / , + / .
Là một thể bệnh tương đối nhẹ, nói chung không có biểu hiện lâm sàng,
cơ thể phát triển bình thường không có biến dạng xương, thiếu máu thường
rất nhẹ (90 - 110 g/l).
* Thể trung gian (intermedia): Có thể là đồng hợp tử, dị hợp tử hay thể
phối hợp.
Kiểu gen: 0/0, +/+, +/0, 0/E, +/E, 0/, +/, ()0/,
()0/()0.
Thể này có thiếu máu vừa hoặc nhẹ (Hb 70 - 80 g/l), bệnh tiến triển
chậm và nhẹ, thường kèm theo vàng da và gan, lách to. Bệnh nhân không có
thay đổi về thể trạng, chỉ bị thiếu máu mức độ trung bình và đôi khi mới cần
truyền máu hoặc không cần truyền.
1.1.6.3. Huyết học: nghiên cứu huyết học trong bệnh Thalassemia có vai trò
quyết định chẩn đoán.
* Nghiên cứu về hồng cầu:

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên