BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN HÀN LÂM
TRƢỜNG
ĐẠI
TP.HCM
KHOA HỌC
XÃHỌC
HỘILUẬT
VIỆT NAM
--o0o-HỌC VIỆN KHOA
HỌC XÃ HỘI

LÊ THỊ UYÊN
Họ và tên NCS

TIỂU LUẬN TỔNG QUAN VỀ
ĐỀ NGHIÊN
CỨU CỦA
LUẬN ÁN
KIỂM TRAVẤN
VĂN
BẢN QUY
PHẠM
PHÁP LUẬT
DO BỘ, CƠ QUAN NGANG BỘ BAN HÀNH
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Đề tài luận án:

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:


Mã số:

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
TS. ĐẶNG
VŨ HUÂN
Ngƣời hƣớng dẫn khoa
học:
TS. LÊ HỒNG SƠN

TP.HCM, năm 20
HÀ NỘI - 2016


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các thông tin, số liệu nêu trong Luận án là trung thực. Các
luận điểm kế thừa được trích dẫn rõ ràng. Kết quả nghiên
cứu của Luận án chưa từng được công bố trong công trình
nào khác.
TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Lê Thị Uyên


MỤC LỤC

TT


6

5.

Những đóng góp mới về khoa học của Luận án

7

6.

Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của Luận án

8

7.

Bố cục của Luận án

8

Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ
CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

9

1.1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu


35

2.3.

Nguyên tắc, đối tƣợng, chủ thể, nội dung kiểm tra văn bản QPPL
do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành

49

2.4

Phƣơng thức, trình tự, thủ tục kiểm tra văn bản QPPL do bộ, cơ
quan ngang bộ ban hành

60

2.5

Chủ thể có thẩm quyền xử lý và các hình thức xử lý văn bản QPPL
do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành trái pháp luật

69

2.6

Xử lý trách nhiệm đối với ngƣời, cơ quan ban hành văn bản QPPL
trái pháp luật và khắc phục hậu quả do áp dụng văn bản trái pháp
luật gay ra

74


88

3.2.

Những hạn chế, yếu kém trong kiểm tra văn bản QPPL do bộ, cơ
quan ngang bộ ban hành

99

3.3.

Nguyên nhân của những hạn chế, yếu kém trong kiểm tra văn bản
QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành

109

KẾT LUẬN CHƢƠNG 3

123

Chƣơng 4: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁP NÂNG
CAO CHẤT LƢỢNG CÔNG TÁC KIỂM TRA VĂN BẢN
QUY PHẠM PHÁP LUẬT DO BỘ, CƠ QUAN NGANG BỘ
BAN HÀNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

124

4.1.


UBND

Hội đồng nhân dân:

HĐND

Quy phạm pháp luật:

QPPL

Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996:

Luật năm 1996

Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2004:

Luật năm 2004

Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008:

Luật năm 2008

Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015:

Luật năm 2015

Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ

Nghị quyết 48-NQ/TW



MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong những năm qua, nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý đất nƣớc trong tình hình
mới, các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền đã ban hành một số lƣợng rất lớn văn bản
quy phạm pháp luật (QPPL), góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia, tạo ra
cơ sở pháp lý vững chắc cho công cuộc đổi mới đất nƣớc. Tuy nhiên, bên cạnh những
kết quả tích cực đã đạt đƣợc, do nhiều nguyên nhân khác nhau, hệ thống pháp luật hiện
nay vẫn bộc lộ nhiều khiếm khuyết và hạn chế nhƣ: cồng kềnh, khó tiếp cận; nhiều
mâu thuẫn, chồng chéo; nhiều văn bản, nhiều quy phạm pháp luật trái pháp luật, lạc
hậu hoặc không phù hợp với thực tiễn cuộc sống nhƣng chƣa đƣợc đình chỉ, bãi bỏ,
sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế kịp thời… Do đó, chƣa đáp ứng đƣợc các yêu cầu về
xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật của Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Theo đó, hệ thống pháp luật phải hoàn thiện theo hƣớng công khai, minh bạch, đồng
bộ, dân chủ, quyền con ngƣời, quyền công dân đƣợc bảo đảm; thể chế hóa đầy đủ quy
định của Hiến pháp về sự phân công, phối hợp và “kiểm soát” lẫn nhau trong thực hiện
quyền lực nhà nƣớc. Đồng thời, phục vụ đắc lực cho công cuộc đổi mới toàn diện đời
sống kinh tế - xã hội của Đất nƣớc và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.
Bên cạnh việc nâng cao chất lƣợng và kỹ thuật lập pháp, chúng ta đã có nhiều
nỗ lực và thực hiện nhiều hoạt động khác nhau nhằm loại trừ tối đa tình trạng này. Một
trong những hoạt động quan trọng đó chính là kiểm tra văn bản QPPL. Kiểm tra văn
bản QPPL đã đƣợc quy định tại Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) và
tiếp tục đƣợc quy định tại Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức Chính phủ 2015 (trƣớc
đây đƣợc quy định tại Luật Tổ chức Chính phủ 2001), Luật Tổ chức chính quyền địa
phƣơng 2015 (trƣớc đây đƣợc quy định tại Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân (HDND)
và Ủy ban nhân dân (UBND) năm 2003), Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2015
(trƣớc đây đƣợc quy định tại Luật Ban hành văn bản QPPL năm 1996, Luật Ban hành
văn bản QPPL năm 2008, Luật Ban hành văn bản QPPL của HĐND và UBND năm
2004). Để triển khai công tác kiểm tra văn bản QPPL trên thực tế, Chính phủ đã ban
hành Nghị định số 135/2003/NĐ-CP ngày 14/11/2003 về kiểm tra và xử lý văn bản

thức nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung, cần đổi mới cách nhìn theo
hƣớng, coi kiểm tra văn bản QPPL là một phƣơng thức kiểm tra, giám sát, kiểm soát
quyền lực nhà nƣớc. Từ cách nhìn này, sẽ có những nghiên cứu về mặt lý luận, thực
tiễn, những giải pháp thích hợp cho việc tăng cƣờng chất lƣợng, hoặc đổi mới phƣơng
thức kiểm tra, xử lý văn bản QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành.
2


Hiện nay, các nghiên cứu một cách đầy đủ, chuyên sâu về kiểm tra văn bản
QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ không nhiều, nếu có, thì các nghiên cứu này chủ yếu
đƣợc “lồng ghép” trong các nghiên cứu chung về kiểm tra văn bản QPPL, thiếu tính đồng
bộ. Bên cạnh đó, nhiều vấn đề lý luận xung quanh vấn đề này còn chƣa đƣợc làm sáng tỏ,
nhƣ về khái niệm, vị trí của kiểm tra văn bản do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành; thẩm
quyền kiểm tra, xử lý văn bản do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành… do đó, thiếu những
nghiên cứu lý luận sắc bén làm cơ sở cho việc đề xuất hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất
lƣợng hoạt động kiểm tra văn bản QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành.
Về mặt pháp luật thực định, qua quá trình triển khai thực hiện các quy định hiện
hành về kiểm tra văn bản QPPL nói chung và kiểm tra văn bản QPPL do bộ, cơ quan
ngang bộ ban hành nói riêng cho thấy, quy định pháp luật về vấn đề này còn chƣa đầy
đủ, toàn diện. Điều này có thể cũng xuất phát từ góc nhìn hoặc quan điểm chƣa coi kiểm
tra văn bản QPPL là một phƣơng thức kiểm soát quyền lực nhà nƣớc. Do đó, trên cơ sở
đổi mới nhận thức, quan điểm về kiểm tra văn bản QPPL, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn
thiện pháp luật về vấn đề này tạo tiền đề để triển khai thực hiện tốt hoạt động kiểm tra
văn bản QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành. Trong đó, cần đầu tƣ nghiên cứu
công phu và sửa đổi, bổ sung pháp luật hiện hành đối với một số nội dung nhƣ: thẩm
quyền của Tòa án nhân dân tối cao trong xem xét, phán quyết tính pháp lý của văn bản
do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành; thẩm quyền và hình thức xử lý văn bản do bộ, cơ
quan ngang bộ ban hành trái pháp luật; quy định cụ thể trách nhiệm pháp lý đối với chủ
thể có thẩm quyền ban hành văn bản QPPL trái pháp luật; trách nhiệm bồi thƣờng thiệt
hại do ban hành và thi hành văn bản QPPL trái pháp luật gây ra; việc khắc phục hậu quả

nhiều hạn chế, chƣa tƣơng xứng yêu cầu nhiệm vụ...
Từ thực trạng này, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có những nghiên cứu sâu sắc về
lí luận cũng nhƣ thực tiễn để phân tích, làm rõ nguyên nhân, đƣa ra đƣợc các giải pháp
thích hợp và đồng bộ cho việc nâng cao chất lƣợng, hiệu quả kiểm tra văn bản QPPL do
các bộ, cơ quan ngang bộ ban hành, góp phần kiểm soát việc tuân thủ pháp luật trong
ban hành văn bản QPPL, nâng cao chất lƣợng ban hành văn bản QPPL, làm cho hệ
thống pháp luật đƣợc thống nhất, đồng bộ, minh bạch và khả thi. Đó cũng là lý do mà
nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài “Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật do các Bộ, cơ
quan ngang Bộ ban hành ở Việt Nam hiện nay” để làm Luận án Tiến sĩ luật học.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của Luận án này là thông qua nghiên cứu các vấn đề lý luận về kiểm
tra và xử lý văn bản QPPL, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn kiểm tra, văn
bản QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành, xây dựng các luận cứ khoa học và thực
4


tiễn làm cơ sở cho việc đề xuất bộ giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kiểm
tra văn bản QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành ở Việt Nam hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt đƣợc mục đích nêu trên, Luận án đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:
- Thực hiện tổng quan các vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài Luận án nhằm
chỉ ra các vấn đề mà Luận án cần tiếp tục triển khai trong các nội dung nghiên cứu;
- Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về hoạt động kiểm tra văn bản QPPL do bộ,
cơ quan ngang bộ ban hành, nhƣ khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, thẩm quyền, tiêu chí,
thủ tục, vai trò và các yếu tố tác động đến kiểm tra văn bản QPPL do bộ, cơ quan ngang
bộ ban hành...
- Đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật, các điều kiện
bảo đảm cho hoạt động kiểm tra văn bản QPPL của các bộ, cơ quan ngang bộ; chỉ ra
những mặt tích cực, những vấn đề còn hạn chế, bất cập và nguyên nhân;

các quan điểm liên quan đến vấn đề nghiên cứu, từ đó, đề xuất giải pháp nâng cao chất
lƣợng hoạt động kiểm tra văn bản QPPL do các bộ, cơ quan ngang bộ ban hành.
(ii) Phương pháp nghiên cứu dữ liệu thứ cấp:
Thông qua tổng hợp và phân tích tƣ liệu, tài liệu, số liệu sẵn có để đƣa ra và
phân tích, đánh giá thực trạng kiểm tra văn bản QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ ban
hành. Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng chủ yếu để phục vụ việc tổng hợp, phân tích,
đánh giá các nội dung đƣợc đƣa ra tại Chƣơng 3 (Thực trạng kiểm tra văn bản QPPL
do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành ở Việt Nam hiện nay) của Luận án.
(iii) Phương pháp so sánh:
Đƣợc sử dụng nhằm so sánh hoạt động kiểm tra văn bản QPPL do các bộ, cơ quan
ngang bộ ban hành qua các giai đoạn khác nhau và đƣa ra các đánh giá, nhận định về tình
hình thực hiện hoạt động này qua từng giai đoạn; Ngƣời viết cũng sử dụng phƣơng pháp
này nhằm so sánh, phân biệt hoạt động kiểm tra văn bản do bộ, cơ quan ngang bộ ban
hành với một số hoạt động khác nhƣ hoạt động thẩm định, thẩm tra, hoạt động rà soát văn
bản QPPL ở Chƣơng 2 của Luận án. Phƣơng pháp này còn đƣợc sử dụng ở nhiều nội
dung khác và nằm rải rác trong các Chƣơng khác nhau của Luận án.
(iv) Phương pháp lịch sử cụ thể
Nhằm sơ lƣợc quá trình hình thành và phát triển cơ chế kiểm tra văn bản QPPL
ở Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử khác nhau.
Để đảm bảo đúng mục đích và định hƣớng nghiên cứu, Luận án áp dụng các
phƣơng pháp tiếp cận nhƣ sau:

6


- Tiếp cận hệ thống: Phân tích và đánh giá các vấn đề về kiểm tra văn bản
QPPL đƣợc đặt trong một phức hợp những yếu tố có liên quan, tác động qua lại với
nhau tạo thành một chỉnh thể thống nhất.
- Tiếp cận liên ngành: Có sự phối hợp của nhiều ngành khoa học xã hội nhân
văn nhƣ khoa học lịch sử, xã hội học, chính trị học, luật học so sánh…

đồng thời làm rõ về mặt lý luận cũng nhƣ nhu cầu thực tiễn của một số vấn đề, nhƣ
thời hạn kiểm tra văn bản; trách nhiệm bồi thƣờng do áp dụng văn bản trái pháp luật;
thẩm quyền của Tòa án nhân dân tối cao phán quyết về tính hợp hiến, hợp pháp của
văn bản QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành…
6. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của Luận án
- Kết quả nghiên cứu của Luận án sẽ góp phần vào việc nghiên cứu, hoàn thiện
thể chế về kiểm tra văn bản QPPL do các bộ, cơ quan ngang bộ ban hành ở Việt Nam
trong giai đoạn hiện nay;
- Kết quả nghiên cứu của Luận án sẽ là công trình khoa học có giá trị tham khảo
cho việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập về kiểm tra văn bản QPPL nói chung cũng
nhƣ kiểm tra văn bản QPPL do các bộ, cơ quan ngang bộ ban hành nói riêng.
7. Cơ cấu của Luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận chung và danh mục tài liệu tham khảo, Luận án
đƣợc kết cấu 04 Chƣơng (có kết luận cho từng chƣơng) bao gồm:
Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài
nghiên cứu
Chƣơng 2: Cơ sở lý luận của kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật do bộ, cơ
quan ngang bộ ban hành ở Việt Nam hiện nay
Chƣơng 3: Thực trạng kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật do bộ, cơ quan
ngang bộ ban hành ở Việt Nam hiện nay
Chƣơng 4: Phƣơng hƣớng và giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm tra văn bản quy
phạm pháp luật do bộ, cơ quan ngang bộ ban hành ở Việt Nam hiện nay

8


Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

pháp luật Việt Nam” do GS.TS. Phan Trung Lý làm chủ nhiệm năm 2011 đã tiếp cận về
tính thống nhất cũng nhƣ các điều kiện bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật
Việt Nam từ yêu cầu và thực trạng bảo đảm tính thống nhất; các giải pháp nâng cao hiệu
quả của việc bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và so sánh với việc bảo
đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật một số nƣớc. Cuốn sách phân tích khái niệm
hệ thống pháp luật, tính thống nhất của hệ thống pháp luật và phân biệt với tính hợp
hiến, hợp pháp. Tác giả cuốn sách cho rằng, tính thống nhất đặt ra đối với hệ thống pháp
luật còn tính hợp hiến hợp pháp chỉ đặt ra đối với các văn bản QPPL, các quy phạm
pháp luật cụ thể. Từ việc đánh giá thực trạng của hệ thống pháp luật, tác giả đã đề xuất
các giải pháp đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật trong đó có giải pháp nâng
cao hiệu quả công tác kiểm tra văn bản QPPL trong thời gian tới.
(iii) Đề tài “Cơ chế kiểm tra văn bản QPPL - Thực trạng và giải pháp hoàn
thiện” do Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tƣ pháp thực hiện năm 2004 là công trình
nghiên cứu đầu tiên về cơ sở lý luận kiểm tra văn bản QPPL cũng nhƣ đánh giá thực
trạng và đƣa ra các giải pháp hoàn thiện cơ chế kiểm tra văn bản QPPL. Đề tài đã
nghiên cứu một số vấn đề lý luận về kiểm tra và cơ chế kiểm tra văn bản QPPL nhƣ:
Khái niệm kiểm tra văn bản QPPL, phân biệt kiểm tra văn bản và một số hoạt động
tƣơng tự, đặc trƣng của kiểm tra văn bản QPPL, đối tƣợng kiểm tra, khái niệm cơ chế
kiểm tra và mục đích, ý nghĩa của việc hoàn thiện cơ chế kiểm tra văn bản QPPL;
phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về kiểm tra văn bản và đề xuất
hƣớng hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả của công tác này trên thực tế; phân tích,
đánh giá thực trạng công tác kiểm tra văn bản QPPL tại thời điểm đó; đề xuất các
giải pháp hoàn thiện cơ chế kiểm tra văn bản cũng nhƣ các điều kiện bảo đảm phục
vụ cho hoạt động kiểm tra văn bản. Mặc dù nhiều nội dung của Đề tài đã bị lạc hậu
do đƣợc nghiên cứu từ khá lâu, song vẫn còn nguyên giá trị và ý nghĩa khoa học của
nó và là tài liệu tham khảo quan trọng của tác giả trong quá trình nghiên cứu Đề tài
Luận án.
(iv) Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trƣờng “Kiểm tra, rà soát, xử lý, hệ thống
hóa văn bản QPPL”, mã số LH-09-08/ĐHL-HN do TS. Bùi Thị Đào làm chủ nhiệm
thực hiện năm 2010 là công trình nghiên cứu với phạm vi khá rộng, bao gồm cả kiểm

các nhà làm luật, từ đó, giúp cho việc triển khai, thực thi Luật này đúng đắn, có hiệu
quả trên thực tiễn. Cuốn sách còn nêu những ƣu điểm, nhƣợc điểm, những vấn đề còn
tồn tại, bất cập trong các quy định của Luật, trên cơ sở đó, đề xuất các biện pháp giải
quyết cụ thể, đồng thời, chú trọng đến những vấn đề, điều, khoản của Luật còn có
nhiều tranh luận hoặc đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện. Đặc biệt, cuốn sách đã bình luận
11


sâu sắc nhiều vấn đề liên quan mật thiết đến các nghiên cứu lý luận của Đề tài luận án
nhƣ: Khái niệm văn bản QPPL, hệ thống văn bản QPPL, thẩm quyền ban hành văn bản
QPPL, vấn đề về rà soát, hệ thống hóa, giám sát, kiểm tra văn bản QPPL… Theo đó,
giám sát, kiểm tra văn bản QPPL đều là sự xem xét, đánh giá hình thức và nội dung
văn bản để kết luận về tính hợp hiến, tính hợp pháp, tính thống nhất của văn bản QPPL
trong hệ thống pháp luật.
(vii) Cuốn sách chuyên khảo “Xử lý văn bản hành chính nhà nước khiếm
khuyết” của TS. Nguyễn Thế Quyền do NXB Chính trị Quốc gia ấn hành năm 2009 đã
trực tiếp nghiên cứu về xử lý văn bản khiếm khuyết. Cuốn sách đề cập việc xử lý văn
bản quản lý hành chính khiếm khuyết với nhiều loại, bao gồm văn bản QPPL, văn bản
áp dụng pháp luật và văn bản hành chính thông thƣờng nhƣng chƣa làm nổi bật đƣợc
sự khác biệt về xử lý đối với từng loại văn bản với nhau. Cuốn sách đã bàn về khái
niệm văn bản quản lý hành chính nhà nƣớc, các văn bản quản lý hành chính nhà nƣớc
thuộc diện phải xử lý, khái niệm và hình thức xử lý… song một số vấn đề nhƣ thẩm
quyền, thủ tục… xử lý văn bản quản lý hành chính nhà nƣớc khiếm khuyết chƣa đƣợc
tác giả nghiên cứu, đề cập sâu. Cuốn sách giúp tác giả luận án gợi mở một số vấn đề
cần tiếp tục nghiên cứu và làm sâu sắc thêm dƣới góc độ khoa học pháp lý.
(viii) Nghiên cứu, luận giải khá cơ bản về lý luận, thực trạng và giải pháp cho
hoạt động kiểm tra và xử lý văn bản QPPL, năm 2006, tại Viện Nhà nƣớc và Pháp
luật, tác giả Ngô Hồng Thủy đã bảo vệ thành công luận văn thạc sỹ với đề tài “Kiểm
tra và xử lý văn bản QPPL do chính quyền địa phương ban hành ở nước ta hiện nay”.
Về phạm vi nghiên cứu, luận văn giới hạn với hoạt động kiểm tra văn bản QPPL do

này; trên cơ sở đó đề xuất phƣơng hƣớng và giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả
thực hiện pháp luật về kiểm tra, xử lý văn bản QPPL. Luận văn có phạm vi nghiên cứu
rộng, trên phạm vi toàn quốc.
(xii) “Tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định hành chính” là đề tài Luận án
tiến sĩ của tác giả Bùi Thị Đào bảo vệ tại Đại học Luật Hà Nội năm 2009. Luận án này
đã đƣa ra và phân tích các tiêu chí về tính hợp pháp và hợp lý của quyết định hành
chính. Quyết định hành chính ở đây đƣợc hiểu bao gồm cả quyết định hành chính quy
phạm pháp luật và quyết định hành chính áp dụng pháp luật, vì vậy, mỗi loại lại có
những đặc trƣng về tính hợp pháp và tính hợp lý.
(xiii) “Kiểm tra và xử lý văn bản QPPL ở Việt Nam hiện nay” là đề tài Luận án
tiến sĩ của tác giả Đoàn Thị Tố Uyên đã bảo vệ tại Đại học Luật Hà Nội năm 2012. Luận
án có phạm vi nghiên cứu rộng và phức tạp. Qua đó đã xây dựng đƣợc các tiêu chuẩn
đánh giá tính hợp pháp và hợp lý của văn bản QPPL làm cơ sở lý luận để kiểm tra và xử
lý văn bản QPPL; chỉ ra sự khác biệt cơ bản giữa các biện pháp xử lý văn bản QPPL có
13


dấu hiệu bất hợp pháp và bất hợp lý. Trong số các giải pháp đảm bảo cho hoạt động
kiểm tra và xử lý văn bản QPPL có hiệu quả nhất, Luận án đã đƣa ra giải pháp mang
tính lâu dài, đó là trao thẩm quyền cho Tòa án hành chính trong việc pháp quyết tính
hợp pháp của văn bản QPPL.
(xiv) Bài viết “Tính hợp pháp và hợp lý của văn bản pháp luật và các biện pháp
xử lý khiếm khuyết của nó” của PGS.TS Vũ Thƣ, Tạp chí Nhà nƣớc và Pháp luật, số 1
năm 2003 đã phân tích rất rõ ràng, cụ thể về khái niệm và mối quan hệ qua lại giữa tính
hợp pháp và hợp lý của văn bản pháp luật (gồm văn bản QPPL và văn bản áp dụng pháp
luật). Theo đó, “Không ai có thể vin vào tính hợp lý để ra văn bản pháp luật bất hợp
pháp. Tính hợp lý phải trong khuôn khổ của tính hợp pháp”. Tác giả cũng phân tích và
nêu bật các biểu hiện của tính hợp pháp và tính hợp lý của văn bản pháp luật. Bài viết còn
phân tích một số khái niệm có liên quan nhƣ “trái pháp luật”, “văn bản sai trái”, “quyền
và lợi ích hợp pháp”. Trên cơ sở làm rõ tính hợp pháp và tính hợp lý của văn bản pháp

Nga)… đăng trên số chuyên đề về “Kiểm tra và rà soát văn bản quy phạm pháp luật”
của Tạp chí Dân chủ và Pháp luật xuất bản năm 2009 là những mảng thông tin quan
trọng giúp tác giả có cái nhìn đa chiều cũng nhƣ cunng cấp những thông tin quý về lý
luận cũng nhƣ thực tiễn trong quá trình triển khai thực hiện đề tài luận án.
(xviii) Liên quan đến khái niệm văn bản QPPL, xác định các tiêu chí cụ thể để
nhận diện văn bản QPPL, trên cơ sở đó xác định trách nhiệm soạn thảo, thẩm định hay
góp ý văn bản, đồng thời, tìm ra giải pháp để khắc phục đƣợc tình trạng văn bản không
cần thẩm định vẫn phải thẩm định, văn bản cần thẩm định lại không đƣợc thẩm định,
tạo ra sự đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật, tháng 8 năm 2009, Bộ Tƣ pháp
đã tổ chức Hội thảo khoa học và thực tiễn: “Nhận diện các đặc trưng của văn bản quy
phạm pháp luật”. Các bài tham luận đƣợc tập hợp trong cuốn tài liệu hội thảo là những
đóng góp quan trọng về lý luận cũng nhƣ thực tiễn ban hành văn bản QPPL, cách nhận
diện, đánh giá, phân biệt văn bản QPPL… để đƣa ra những tiêu chí rõ ràng và cụ thể
để phân biệt văn bản QPPL và văn bản không phải là văn bản QPPL. Trong đó, đáng
chú ý là những bài viết nhƣ: “Nhận diện các loại sai phạm về nội dung và hình thức
văn bản QPPL liên quan đến việc phân biệt giữa văn bản QPPL và văn bản hành
chính thông qua thực tiễn kiểm tra văn bản” (TS. Lê Hồng Sơn), “Một số trường hợp
liên quan đến xác định tính chất văn bản QPPL và văn bản hành chính” (TS. Hoàng
Thị Ngân), “Khái niệm văn bản QPPL nhìn từ góc độ lý luận và thực tiễn” (TS. Đoàn
Thị Tố Uyên) và một số bài viết liên quan đến những vƣớng mắc, bất cập trong áp
dụng và ban hành văn bản QPPL của một số bộ, ngành và địa phƣơng (nhƣ: Bộ Giáo
dục và Đào tạo, Bộ Công an, Sở Tƣ pháp Hải phòng, Sở Tƣ pháp tỉnh Vĩnh Phúc, Sở

15


Tƣ pháp TP. Đà Nẵng…) có giá trị là nền tảng để tác giả luận án bàn luận cũng nhƣ lý
giải sâu sắc hơn về văn bản QPPL và kiểm tra văn bản QPPL.
Ngoài ra, còn một số công trình nghiên cứu về xây dựng, hoàn thiện hệ thống
pháp luật, một số sách, luận văn, bài viết có liên quan đến đề tài luận án đƣợc đăng ở


Trung Hoa. Phù hợp với nguyên tắc Hiến pháp và với đặc điểm của đối tƣợng kiểm
tra, việc kiểm tra các văn bản hành chính hƣớng tới việc nghiên cứu về ba vấn đề cân
bằng nhƣ sau: Cân bằng giữa lợi ích chung và lợi ích cá nhân; Cân bằng giữa việc thực
hiện tốt công quyền và bảo vệ các quyền của công dân; Cân bằng giữa nguyên tắc về
tính hợp pháp và sự phù hợp với các tình huống ngoại lệ. Về hoạt động hành chính, hệ
thống kiểm tra hoạt động hành chính trong luật pháp Trung Quốc có đặc điểm bởi tính
đa dạng, phong phú với các hình thức khác nhau (kiểm tra của Quốc hội và Hội đồng
nhân dân các cấp, kiểm tra theo hệ thống thứ bậc trong nội bộ nền hành chính, kiểm tra
chuyên ngành của Ủy ban thẩm kế và giám sát, kiểm tra chính trị và nhân dân, kiểm
tra của Tòa án thông qua hoạt động xét xử…). Đặc biệt, cuốn sách luận giải về cơ chế
kiểm tra, giám sát từ bên ngoài và tự kiểm tra đối với văn bản hành chính, các hình thức
pháp lý của kiểm tra văn bản hành chính, cải cách cơ chế kiểm tra văn bản hành chính từ
cách tiếp cận mới về đối tƣợng của hoạt động kiểm tra, cải cách cơ chế kiểm tra không
mang tính tố tụng với văn bản hành chính đến cải cách về tố tụng hành chính trong đó
nhấn mạnh vai trò, phạm vi và đối tƣợng kiểm tra của Tòa án hành chính Trung Quốc.
Khái niệm văn bản hành chính mà cuốn sách đề cập gồm văn bản QPPL, văn bản cá biệt
và hợp đồng chính. Cuốn sách có giá trị tham khảo và tạo điều kiện để tác giả luận án
nghiên cứu so sánh trong quá trình thực hiện Đề tài.
(iii) Để có cái nhìn đa chiều về kiểm tra văn bản QPPL do bộ, cơ quan ngang bộ
ban hành, dựa trên nhận thức, quan điểm đó là một trong các phƣơng thức để kiểm
soát quyền lực nhà nƣớc hoặc là hình thức bảo vệ Hiến pháp trong nhà nƣớc pháp
quyền, tác giả đã nghiên cứu một số sách tham khảo, chuyên khảo về vấn đề bảo hiến:
“Tài phán Hiến pháp - Một số vấn đề lý luận cơ bản, kinh nghiệm quốc tế và khả năng
áp dụng cho Việt Nam” do PGS. TS Nguyễn Nhƣ Phát (Chủ biên), Nxb Khoa học xã
hội xuất bản, năm 2011; “Tài phán Hiến pháp và vấn đề xây dựng mô hình tài phán
Hiến pháp ở Việt Nam” do GS, TSKH Đào Trí Úc và PGS, TS Nguyễn Nhƣ Phát (Chủ
biên), Nxb Công an nhân dân xuất bản, năm 2007… Bên cạnh các công trình khoa học
đƣợc xuất bản dƣới dạng sách tham khảo, còn có một số bài viết bài viết có nội dung
liên quan nhƣ: Kinh nghiệm về cơ chế bảo hiến của một số nước trên thế giới (PGS.TS

trạng hệ thống pháp luật với các góc độ khác nhau song hầu nhƣ đều thống nhất ở “9
không” của hệ thống pháp luật, nhƣ: tính không đồng bộ, không thống nhất, không
tƣơng thích, không tiên liệu trƣớc, không khả thi… Qua phân tích, đánh giá, các
nghiên cứu đều đƣa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam
trong thời gian tới. Một số công trình nghiên cứu không coi kiểm tra văn bản QPPL là
một giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật, song lại coi rà soát văn bản QPPL và pháp
điển QPPL là giải pháp. Qua đó, có thể “ngầm hiểu” rằng, kiểm tra văn bản QPPL cũng là
một giải pháp gián tiếp hoàn thiện hệ thống pháp luật, vì kết quả của kiểm tra văn bản là
18


tiền đề quan trọng để rà soát, pháp điển quy phạm pháp luật. Bên cạnh đó, theo nhiều tác
giả, kiểm tra văn bản QPPL là một giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về hoàn thiện hệ thống pháp luật đã cung cấp cho
tác giả những thông tin khá sâu sắc, toàn diện về hệ thống pháp luật Việt Nam, những
kiến thức lý luận quý giá và là dữ liệu thứ cấp quan trọng để tác giả kế thừa, tham khảo
trong quá trình hoàn thiện đề tài luận án.
(ii) Về kiểm tra văn bản QPPL nói chung: Các nghiên cứu về vấn đề này tính
đến nay không nhiều và không mang tính hệ thống. Nhìn chung, các nghiên cứu về
kiểm tra văn bản thƣờng ở phạm vi hẹp, thông qua một số sách, bài viết, tham luận,
các tác giả thƣờng nghiên cứu một khía cạnh, hay một, một số nội dung của kiểm tra
văn bản nhƣ các hình thức xử lý văn bản QPPL, các điều kiện bảo đảm cho công tác
kiểm tra văn bản, thực trạng kiểm tra văn bản QPPL hiện nay… Vì vậy, với phạm vi
và mục đích đã lựa chọn, các công trình nghiên cứu trên chƣa đánh giá đƣợc toàn diện
hoạt động kiểm tra văn bản QPPL, cũng nhƣ chƣa đƣa ra đƣợc hệ thống giải pháp
nhằm nâng cao chất lƣợng kiểm tra văn bản QPPL trong thời gian tới. Bên cạnh đó,
một số công trình nghiên cứu, nhƣ một số đề tài luận án tiến sĩ hay luận văn thạc sỹ,
lại thƣờng có phạm vi quá rộng, nghiên cứu hoạt động này cùng với hoạt động rà soát
văn bản QPPL hay trên phạm vi toàn quốc, hoặc toàn hệ thống các cơ quan hành chính
nhà nƣớc, do vậy, chƣa có điều kiện nghiên cứu sâu về kiểm tra văn bản QPPL do các