ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

TRẦN THANH LỊCH

TRẦN THANH LỊCH

GIẢI PHÁP NÂNG CAO THU NHẬP CHO
HỘ NÔNG DÂN NGHÈO KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN
CHAM CHU TỈNH TUYÊN QUANG

GIẢI PHÁP NÂNG CAO THU NHẬP CHO
HỘ NÔNG DÂN NGHÈO KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN
CHAM CHU TỈNH TUYÊN QUANG
Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
Mã số: 60.34.01.15

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN THỊ YẾN

THÁI NGUYÊN - 2014
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên



tháng 6 năm 2014

Tác giả luận văn

tế và Quản trị kinh doanh.
Để có đƣợc kết quả này, tôi xin chân thành cảm ơn ngƣời đã nhiệt tình hƣớng
dẫn tôi làm luận văn là Tiến sỹ Nguyễn Thị Yến – Giảng viên trƣờng đại học kinh
tế và quản trị kinh doanh Thái Nguyên

Trần Thanh Lịch

Luận văn này đƣợc hoàn thành không thể không nhắc tới sự giúp đỡ của các
cán bộ lãnh đạo các Phòng Lao động, TB&XH, Phòng Nông nghiệp, Phòng Giáo
dục - Đào tạo, Phòng Tài nguyên và môi trƣờng, Chi cục Thống kê của hai
huyện Hàm Yên và Chiêm Hóa đã tạo điều kiện rất thuận lợi cho tôi trong việc thu
thập số liệu, nghiên cứu địa bàn ….
Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của mọi ngƣời!

Thái Nguyên, ngày tháng 6 năm 2014
Tác giả luận văn

Trần Thanh Lịch

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

DANH MỤC CÁC HÌNH ...........................................................................................x

2.2. Phƣơng pháp nghiên cứu ....................................................................................36

MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1

2.2.1. Phƣơng pháp tiếp cận ......................................................................................36

1.Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu ........................................................................1

2.2.2. Phƣơng pháp nghiên cứu .................................................................................37

2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài ...............................................................................2

2.2.2.1. Phƣơng pháp điều tra chọn mẫu ...................................................................37

3. Đối tƣợng, nội dung và phạm vi nghiên cứu...........................................................2

2.2.2.2. Xác định chuẩn nghèo ..................................................................................37

4. Kết cấu của luận văn ...............................................................................................3

2.2.2.3. Mô hình kinh tế lƣợng ..................................................................................37

Chƣơng 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU

Chƣơng 3: THỰC TRẠNG THU NHẬP CỦA HỘ NÔNG DÂN NGHÈO Ở

NHẬP VÀ NGHÈO ĐÓI ..........................................................................................4


1.1.2.5. Những chỉ tiêu đánh giá thu nhập hộ nông dân ...........................................11

3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội ................................................................................43

1.1.3. Một số vấn đề lý luận về nghèo đói ................................................................13

3.1.2.1.Tình hình dân sinh-xã hội .............................................................................43

1.1.3.1. Khái niệm về nghèo đói ...............................................................................14

3.1.2.2. Thực trạng các ngành kinh tế chủ yếu .........................................................49

1.1.3.2. Các lý thuyết liên quan đến nghèo đói .........................................................14

3.1.3. Đánh giá chung ...............................................................................................52

1.1.3.3. Phƣơng pháp xác định đối tƣợng nghèo: ....................................................18

3.1.3.1. Thuận lợi ......................................................................................................52

1.1.3.4. Nguyên nhân của nghèo đói ........................................................................18

3.1.3.2. Khó khăn ......................................................................................................53

1.2. Kinh nghiệm về nâng cao thu nhập cho hộ nghèo trên thế giới và ở Việt Nam .....27

3.2. Thực trạng về thu nhập của hộ nông dân nghèo thuộc khu bảo tồn thiên

1.2.1. Nâng cao thu nhập cho hộ nghèo ở một số nƣớc trên thế giới........................27



KẾT LUẬN ............................................................................................................109

3.2.2. Thực trạng về thu nhập của hộ nông dân nghèo thuộc khu bảo tồn thiên

TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................110

nhiên Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang ........................................................................61

PHỤ LỤC ...............................................................................................................112

3.2.2.1. Thu và cơ cấu các khoản thu ........................................................................61
3.2.2.2. Chi và cơ cấu các khoản chi của hộ Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu
tỉnh Tuyên Quang năm 2013 .....................................................................................73
3.2.2.3. Chi tiêu và cơ cấu chi tiêu cho đời sống của các nhóm hộ Khu bảo tồn
thiên nhiên Cham Chu tỉnh Tuyên Quang năm 2013................................................79
3.2.2.4. Tiết kiệm của nhóm hộ thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu tỉnh
Tuyên Quang năm 2013 ............................................................................................82
3.2.3. Các yếu tố ảnh hƣởng đến thu nhập của hộ nông dân nghèo thuộc Khu
bảo tồn thiên nhiên Cham Chu tỉnh Tuyên Quang....................................................84
3.2.3.1. Mô tả dữ liệu điều tra ở khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu tỉnh
Tuyên Quang ............................................................................................................84
3.2.3.2. Kết quả phân tích hồi quy ............................................................................92
Chƣơng 4: GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO THU NHẬP CHO HỘ
NÔNG DÂN NGHÈO KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN CHAM CHU
TỈNH TUYÊN QUANG ..........................................................................................97
4.1. Quan điểm, mục tiêu và định hƣớng phát triển ..................................................97
4.1.1. Quan điểm nâng cao thu nhập cho hộ dân ......................................................97
4.1.2. Mục tiêu phát triển kinh tế khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu .....................97
4.2. Giải pháp nhằm nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo khu bảo tồn thiên


KBTTN

: Khu bảo tồn thiên nhiên

Bảng 1.3: Nhân khẩu trong gia đình nhiều và số lao động có việc làm thấp ............23

LĐTBXH

: Lao động thƣơng binh xã hội

Bảng 1.4: Diện tích đất sử dụng theo dân tộc ...........................................................25

NLKH

: Nông lâm kết hợp

Bảng 1.5: Chi tiêu công ở nông thôn và giảm nghèo ................................................26

TN

: Thu nhập

Bảng 3.1: Thành phần dân tộc sinh sống trong khu vực khu bảo tồn thiên nhiên

UBND

: Ủy ban nhân dân

Cham Chu tỉnh Tuyên Quang ..................................................................44

x

Bảng 3.13: Thu và cơ cấu các khoản thu từ sản xuất lâm nghiệp các nhóm hộ

DANH MỤC CÁC HÌNH

điều tra năm 2013 (tính bình quân 1 hộ) .................................................67
Bảng 3.14: Tầm quan trọng của các loại cây trồng trong sản xuất lâm nghiệp ........69

Hình 3.1. Tỷ lệ hộ nghèo theo thành phần dân tộc ...................................................85

Bảng 3.15: Tầm quan trọng của các hoạt động phi nông nghiệp ở khu bảo tồn

Hình 3.2. Làm nông và thành phần dân tộc của chủ hộ ............................................86

thiên nhiên Cham Chu - Tuyên Quang 2013 ...........................................71
Bảng 3.16: Tầm quan trọng của các nguồn thu nhập đối với hộ nông dân khu
bảo tồn thiên nhiên Cham Chu - Tuyên Quang .......................................72
Bảng 3.17: Chi phí sản xuất nông nghiệp bình quân 1 hộ Khu bảo tồn thiên

Hình 3.3. Trình độ học vấn và giới tính của chủ hộ..................................................86
Hình 3.4. Tỷ lệ hộ nghèo phân theo giới tính chủ hộ................................................87
Hình 3.5. Tỷ lệ học vấn của chủ hộ trong mẫu điều tra ...........................................87
Hình 3.6. Số con và trình độ học vấn của chủ hộ .....................................................88

nhiên Cham Chu 2013 .............................................................................75

Hình 3.7. Số ngƣời phụ thuộc và tình trạng của hộ gia đình ....................................88

Bảng 3.18: Thực trạng chi tiêu của hộ điều tra năm 2013 ........................................81

1

2

MỞ ĐẦU

thiên nhiên Cham chu đã có những cải thiện đáng kể. Tiến trình chuyển dịch cơ cấu
kinh tế, các phƣơng thức tổ chức sản xuất mới, các mô hình sản xuất mới ra đời và

1.Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Theo số liệu thống kê của 4 cuộc điều tra hộ VLSS (điều tra mức sống dân
cƣ) 1993, VLSS 1998, VLSS 2002 và VLSS 2012 đã cho thấy rằng Việt Nam đã đạt
đƣợc thành tích xuất sắc trong việc nâng cao thu nhập cho hộ trong thời kỳ 1993- 2012.
Nếu nhƣ năm 1993, tỷ lệ nghèo tính theo chi tiêu là 58,1% đến năm 2012 chỉ còn
khoảng 10%, một sự cắt giảm 48,1 điểm phần trăm trong vòng 19 năm. Tỷ lệ nghèo
năm 2012 chỉ bằng 1/5 của năm 1993 là thành tựu nổi bật nếu đem so sánh với mục
tiêu thiên niên kỷ đầu tiên của Liên hiệp quốc là giảm một nửa tỷ lệ ngƣời cực nghèo,
trong một khoảng thời gian dài hơn từ năm 1990 đến năm 2015.
Mặc dù thu nhập đƣợc cải thiện đáng kể, nhƣng ngƣời dân nông thôn vẫn
chiếm đa số trong cộng đồng ngƣời nghèo tại Việt Nam. Sự chênh lệch về tỷ lệ
nghèo giữa thành thị và nông thôn là lớn và kéo dài trong suốt 4 cuộc khảo sát mặc

phát triển với tốc độ khá cao trên thực tế đã mang lại những hiệu quả tích cực.
Tuy nhiên, những thành tựu đạt đƣợc chƣa tƣơng xứng với tiềm năng, lợi thế
của vùng. Đặc biệt là đời sống vật chất và tinh thần của ngƣời dân nông thôn còn
thấp (Thu nhập bình quân toàn vùng đạt 4,7 triệu đồng/ngƣời/năm), tỉ lệ hộ nghèo
cao (Tỷ lệ hộ nghèo bình quân trong 5 xã thuộc khu bảo tồn là 60%), nhất là vùng đồng
bào dân tộc, khu vực sống có điều kiện khó khăn, điều này đã phát sinh nhiều vấn
đề xã hội và môi trƣờng bức xúc. Trƣớc những cơ hội và thách thức trong quá trình
phát triển, để có thể thực hiện thành công mục tiêu thiên niên kỷ về vấn đề tăng thu

nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu tỉnh

Khu bảo tồn thiên nhiên cham chu có Vị trí địa lý: 22o04' - 22o21' vĩ độ
Bắc,104o53' - 105o14' kinh độ Đông, nằm trong địa giới hành chính của 5 xã: Trung

Tuyên Quang.
2.2. Mục tiêu cụ thể

Hà, Hà Lang, Hòa phú (huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang), Phù Lƣu, Yên
Thuận (Huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang).

- Hệ thống các cơ sở luận và thực tiễn về nâng cao thu nhập cho hộ nông dân
nghèo.

Tổng diện tích tự nhiên khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu là 40.274,1 ha,
trong đó diện tích rừng đặc dụng là 15.262,3 ha, diện tích rừng đặc dụng nằm trên

- Đánh giá thực trạng nâng cao thu nhập của hộ nông dân nghèo khu bảo tồn
thiên nhiên Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang.

địa bàn huyện Hàm Yên là 6.168,4, và diện tích rừng đặc dụng nằm trên địa bàn

- Nghiên cứu các quan điểm, định hƣớng kết hợp với thực trạng từ đó đề xuất

huyện Chiêm Hóa là 9.093,9 ha, với hàng nghìn loài thực vật, động vật quý hiếm.

các giải pháp, gợi ý một số chính sách nhằm nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo

Cũng chính vì sự phong phú của đa dạng sinh học dẫn đến yêu cầu bảo tồn rất cao,


VÀ NÂNG CAO THU NHẬP HỘ NÔNG DÂN

3.2. Nội dung nghiên cứu
Đánh giá thực trạng thu nhập hộ nông dân nghèo khu bảo tồn thiên nhiên
Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang. Đƣa ra một số giả pháp nhằm nâng cao thu nhập hộ
nông dân nghèo khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang.
3.3. Phạm vi nghiên cứu
- Về nội dung: Phân tích, đánh giá thu nhập hộ nông dân nghèo khu bảo tồn
thiên nhiên Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2010-2012.

1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Lý luận về hộ nông dân
a. Khái niệm hộ nông dân
Hộ nông dân là đơn vị kinh tế cơ bản trong nông nghiệp, ra đời rất sớm
trong lịch sử và tồn tại qua nhiều phƣơng thức sản xuất, nhiều chế độ xã hội. Sự bền

- Về Không gian: Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu - tỉnh Tuyên Quang

vững, đặc điểm và vai trò của kinh tế hộ nông dân đã đƣợc nhiều nhà khoa học quan

- Về thời gian: Thời gian nghiên cứu là giai đoạn 2010 - 2012.

tâm nghiên cứu.
Hộ nông dân (nông hộ) là đơn vị xã hội làm cơ sở cho phân tích kinh tế; các

4. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo. Kết cấu luận văn

nguồn lực (đất đai, tƣ liệu sản xuất, vốn sản xuất, sức lao động…) đƣợc góp thành
vốn chung, cùng chung một ngân sách; cùng chung sống dƣới một mái nhà, ăn

chủ hộ.
b. Những đặc trưng cơ bản của kinh tế hộ nông dân Việt Nam
* Kinh tế hộ nông dân là hình thức tổ chức kinh tế phổ biến của nông thôn
vùng núi Việt Nam với hƣớng sản xuất chủ yếu là nông lâm nghiệp. Hình thức tổ
chức kinh tế này có những đặc trƣng sau:

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

5

6

- Kinh tế hộ nông dân có lịch sử ra đời và phát triển lâu dài, có nhiều biến

tiết khó khăn gây mất mùa loại này thì còn có loại khác thay thế. Trong hệ thống

đổi trong tổ chức và quản lý, có nhiều hình thức đa dạng, nhƣng chủ yếu đƣợc tổ

nông nghiệp của hộ ngoài ngành trồng trọt và chăn nuôi gia súc ở miền núi hộ còn

chức ở quy mô gia đình, các hình thức của kinh tế hộ bao gồm:

có tiềm năng đất rừng đƣợc gắn bó với nhau tạo thành mô hình kinh tế bền vững.

- Trang trại gia đình nông, lâm nghiệp: lao động chủ yếu là lao động gia


- Quan hệ quản lý: do làm chủ về tƣ liệu sản xuất nên hộ hoàn toàn có khả
năng làm chủ về quản lý, quyền này thuộc về thế hệ bố mẹ trong gia đình.
- Quan hệ phân phối: hộ nông dân sẽ tự mình định đoạt những sản phẩm do

- Công ty cổ phần: Hình thức tổ chức sản xuất này nhằm tiến hành sản xuất,
chế biến, tiêu thụ với quy mô lớn

gia đình làm ra sau khi hoàn thành nghĩa vụ với Nhà nƣớc. Hộ dùng một phần thu
nhập của mình để trang trải chi phí sản xuất, còn một phần hộ dùng để tiêu dùng

- Hình thức uỷ thác: chủ hộ có ruộng, có rừng, họ uỷ thác cho anh em, bà

đảm bảo đời sống cho gia đình, và phần còn lại đề tích luỹ.

con tiếp tục duy trì thay họ để sản xuất. Có nhiều mô hình kiểu này hiện nay đang

* Hộ nông dân không những là một đơn vị kinh tế mà còn là một đơn vị xã

xuất hiện ở vùng trung du và miền núi nhƣ trang trại cây ăn quả, trang trại nuôi cá,

hội: Tính chất này là đặc trƣng trong kinh tế hộ, bố mẹ có trách nhiệm với con cái

trang trại vƣờn rừng ở vùng núi.

đến lúc con cái trƣởng thành, con cái có trách nhiệm với bố mẹ đến lúc tuổi già, đau

- Các hộ nông, lâm nghiệp tự nguyện hợp tác với nhau trong sản xuất dịch vụ để
sản xuất kinh doanh: Các công ty Nông, Lâm nghiệp trực tiếp lo phần dịch vụ lâu dài
(Giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, kỹ thuật canh tác) và bao tiêu sản phẩm.


từng ngành, hộ tiến hành trồng nhiều loại cây trồng, nuôi nhiều con gia súc khác

của hộ dân chủ yếu là từ sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, rừng, làm thuê, ngành nghề

nhau với mục đích tự sản tự tiêu, song một mặt phòng khi giáp hạt, rải thời vụ, thời
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

7

8

thủ công, dịch vụ, nguồn thu từ ngân sách và các nguồn thu khác trong một khoảng

và mới nhất là thu từ dịch vụ môi trường rừng và thu từ chuyển nhượng chứng chỉ

thời gian thƣờng tính là 1 năm.

các bon.

+ Các khoảng thu đó có thể bao gồm có thu hiện vật và thu bằng tiền, thu từ
sản xuất kinh doanh và thu ngoài sản xuất kinh doanh. Thu trong sản xuất kinh
doanh là thu từ sản xuất, làm thuê, lƣơng,... Thu từ ngoài sản xuất kinh doanh là các
nguồn từ nƣớc ngoài gửi về, từ anh em họ hàng, từ các hợp đồng kinh tế.
- Tổng chi của hộ là toàn bộ chi phí bằng tiền mà hộ bỏ ra bao gồm chi cho

Thu nhập thực tế - trả lãi tiền vay = Thực kiếm
Thực kiếm + Thu từ các hoạt động khác = Thực thu của hộ
(Theo Đỗ Kim Chung (1997) [1])
1.1.2.2. Đặc điểm thu nhập của hộ gia đình

chỉ các bon...
* Thu nhập từ thuỷ sản bao gồm nuôi cá, ếch, ba ba, rắn...
* Thu nhập phi nông nghiệp bao gồm:
Thu nhập từ ngành nghề thủ công truyền thống bao gồm sản phẩm mây tre
đan, chế biến dƣợc liệu, dệt vải...
Thu nhập từ dịch vụ du lịch sinh thái bao gồm thu từ bàn hàng, phục vụ
ăn ở, phục vụ tham quan văn hoá truyến thống bản làng, hƣớng dẫn du lịch...
Thu nhập phi nông nghiệp còn lại bao gồm cắt tóc, làm thuê, thợ nề, thợ
mộc, chạy xe ôm...
Thu nhập khác bao gồm lƣơng hƣu, trợ cấp...
1.1.2.3. Nâng cao thu nhập
a. Nâng cao thu nhập bền vững
Nâng cao thu nhập là tăng tổng thu và thu nhập thực tế của hộ nông dân năm
sau cao hơn năm trƣớc.

Thu nhập của hộ nông dân miền núi luôn có một đặc trƣng cơ bản là gắn

Theo tƣ tƣởng của hội nghị Brundthand, thu nhập bền vững đƣợc xem là

liền với đất và rừng. Cùng với sự phát triển của xã hội, sự thay đổi về quyền sử

lƣợng thu nhập lớn nhất trong một khoảng thời gian nhất định mà nó không làm

dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên đặc biệt là tài nguyên đất, Thu nhập của các


của mỗi nƣớc cần biết lƣợng tài nguyên lớn nhất mà quốc gia đó có thể sử dụng
mà không làm cho đất nƣớc nghèo đi.

* Hướng nâng cao thu nhập có thể khái quát lại thành:
1. Nâng cao thu nhập theo hƣớng chuyển sang các hoạt động có giá trị cao
hơn: là quá trình ngƣời nông dân chuyển từ cây trồng và hoạt động có giá trị thấp

Thu nhập bền vững, theo chúng tôi đó là lƣợng thu nhập đảm bảo đủ mức

sang cây trồng và hoạt động có giá trị cao hơn. Ba chỉ số đo lƣờng là tỷ lệ hộ tham

sống trung bình trở lên trong một thời gian tƣơng đối dài của hộ gia đình và cộng

gia vào hoạt động phi trồng trọt, tỷ lệ hộ trồng cây phi lƣơng thực và tỷ lệ diện tích

đồng dân cƣ mà không làm ảnh hƣởng (suy giảm) đến việc bảo tồn và phát triển tài

dành cho cây phi lƣơng thực

nguyên đa dạng sinh học.

2. Tác động đến các yếu tố đầu vào nhằm tăng năng suất, sản lƣợng, chất
lƣợng, tăng vụ, tiếp cận thị trƣờng tăng giá cả nông sản hàng hóa.

b. Các hướng nâng cao thu nhập
Tăng thu nhập có thể đƣợc chia thành các hợp phần sau:
- Tăng thu nhập từ trồng trọt:

3. Đa dạng nguồn thu nhập: có nghĩa là số lƣợng nguồn thu nhập tăng lên
làm cho tổng thu nhập tăng lên.


nhập bằng cách chuyển đổi từ cây có giá trị kinh tế thấp (đặc trƣng là cây lƣơng

nhập bằng tiền mặt so với tổng thu nhập của hộ.

thực) sang cây cây trồng có giá trị cao hơn (đặc trƣng là cây hàng hoá).

1.1.2.4. Các nhân tố ảnh hưởng tới thu nhập của hộ nông dân

- Tăng thu nhập từ lâm nghiệp: đây là một nguồn thu quan trọng của ngƣời

* Các yếu tố nguồn lực sản xuất của hộ

dân vùng núi, thu từ lâm nghiệp là các giá trị thu đƣợc từ sản phẩm của rừng hoặc

Hộ nông dân muốn tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh nông lâm

thu đƣợc từ việc cho thuê môi trƣờng rừng và chuyển nhƣợng chứng chỉ các bon.

nghiệp thì vấn đề có tính quyết định trƣớc tiên là các yếu tố sản xuất bao gồm đất

Điều quan trọng là thu nhập từ lâm nghiệp phải là thu nhập bền vững.

đai, lao động, cơ sở vật chất nhƣ tƣ liệu sản xuất và tiền vốn, các yếu tố này quyết

- Tăng thu nhập từ dịch vụ: mô hình du lịch sinh thái rất có tƣơng lai khi đời
sống ngƣời dân các khu vực thành thị ngày càng nâng cao.

định kết quả sản xuất kinh doanh của từng hộ.
- Đất đai là yếu tố sản xuất không thể thay thế trong hoạt động sản xuất nông

thu nhập hộ nông dân.

nông hộ, các hộ có diện tích rừng lớn có thể có thu nhập cao từ lâm sản ngoài gỗ, du
lịch sinh thái, cho thuê môi trƣờng rừng, chuyển nhƣợng chứng chỉ các bon.
- Lao động là yếu tố sản xuất không thể thiếu đƣợc của bất kỳ quá trình sản
xuất xã hội nào. Khi nghiên cứu yếu tố lao động phải kể đến số lƣợng và chất lƣợng
của lao động. Chất lƣợng lao động thể hiện ở trình độ học vấn để có khả năng tiếp
thu khoa học kỹ thuật, đó là kỹ năng, kỹ xảo và kinh nghiệm tập quán sản xuất đƣợc
tích luỹ từ lâu đời. Số lƣợng lao động là yếu tố mặt lƣợng bao gồm số thành viên
trong gia đình hộ nông dân có khả năng lao động. Nó chi phối đến kết quả sản
xuất của nông hộ, đặc biệt là những vùng chậm phát triển thì nhân tố lao động là
nhân tố cơ bản để tạo ra của cải vật chất cho gia đình. ở vùng núi cao, vốn không
nhiều, đất đai rộng lao động sẽ là nguồn lực chính góp phần duy trì và phát triển
kinh tế nông hộ.

* Cách tính thứ nhất: Do kinh tế hộ nông dân là một đơn vị kinh tế tự chủ, vì
vậy những chỉ tiêu dùng để đánh giá thu nhập của hộ có thể sử dụng trong hệ thống
tài khoản quốc gia (SNA). Với cách tính này các chỉ tiêu dùng để đánh giá kinh tế
hộ là:
Giá trị sản xuất (GO): Là toàn bộ giá trị sản phẩm của hộ nông dân sản xuất
ra tƣơng ứng với giá thị trƣờng ở thời điểm điều tra.
Chi phí trung gian (IC): là toàn bộ những khoản chi phí vật chất mà hộ nông
dân đã phải bỏ ra trong quá trình sản xuất.
Giá trị gia tăng (VA): Là phần giá trị tăng thêm sau khi đã trừ đi chi phí
trung gian.
Thu nhập hỗn hợp (MI): Là một phần của giá trị tăng thêm sau khi trừ đi
thuế và khấu hao tài sản cố định.

- Vốn là điều kiện rất quan trọng trong sản xuất. Vốn có thể mua những tƣ
liệu sản xuất khác cần thiết. Đối với hộ nông dân miền núi, khái niệm sử dụng đồng

Thu nhập thực bằng tổng thu trừ đi chi phí sản xuất, do kinh tế hộ nông dân

canh tác, văn hóa của từng vùng cũng ảnh hƣởng lớn đến thu nhập của hộ, tuy

sử dụng yếu tố nguồn lực của hộ, nên không thể tính tất cả mọi khoản chi phí theo

không có tính chất quyết định và để thay đổi các yếu tố này nhằm nâng cao thu

giá thị trƣờng, hộ nông dân sản xuất chủ yếu bằng sức lao động của gia đình, không

nhập là rất khó song đây cũng là một hƣớng tác động nhằm giải quyết những khó

đi thuê hoặc ít sử dụng lao động làm thuê, vì thế thu nhập của hộ là chỉ tiêu cơ bản

khăn mà hộ miền núi gặp phải.

dùng để tiến hành phân tích kinh tế hộ nông dân.

1.1.2.5. Những chỉ tiêu đánh giá thu nhập hộ nông dân

Với đặc thù kinh tế hộ vùng nghiên cứu là vùng cao, lại là ở một khu bảo

Kinh tế hộ nông dân mới đƣợc các nhà khoa học ở Việt Nam nghiên cứu

tồn thiên nhiên, sản xuất mang nặng tính tự cung tự cấp là chính. Vì thế để phù hợp

nhiều vào những năm 1980 trở lại đây. Qua kết quả các công trình nghiên cứu của

với điều kiện cụ thể của vùng nghiên cứu chúng tôi thống nhất sử dụng cách tính
thứ hai để đánh giá thu nhập hộ nông dân.

là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thỏa mãn những nhu cầu cơ

đối, số tuyệt đối hoặc so sánh phần tăng thêm giữa chi phí bỏ ra với phần tăng thêm

bản của con người mà những nhu cầu ấy đã được thừa nhận tùy theo trình độ phát

của kết quả thu đƣợc của hộ. Trên cơ sở đó chúng tôi lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá

triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của từng địa phương”.

thu nhập hộ nông dân đƣợc cụ thể hoá trong phần phƣơng pháp nghiên cứu.

Một khái niệm khác nhƣng cụ thể hơn về nghèo đói đƣợc đƣa ra tại hội nghị

Tính thu nhập từ bảng số liệu điều tra là tổng của các doanh thu ròng từ các

thƣợng đỉnh thế giới tại Copenhagen, Đan Mạch năm 1995: “Người nghèo là tất cả

hoạt động khác nhau: trồng trọt, sản phẩm phụ của ngành nông nghiệp, chăn nuôi,

những ai mà thu nhập thấp hơn 1 đô la Mỹ (USD) một ngày cho mỗi người, số tiền

tiền lƣơng, trợ cấp và thu nhập khác. Doanh thu từ các cây trồng đƣợc tính trực tiếp

được coi như đủ để mua những sản phẩm thiết yếu để tồn tại”.

từ bảng câu hỏi. Giá trị tiêu dùng của sản phẩm do gia đình tự sản xuất đƣợc tính

Theo Ngân hàng Thế giới, nghèo là tình trạng không có khả năng để có mức sống


a. Lý thuyết về phát triển kinh tế:

Doanh thu ròng từ các hoạt động phi nông nghiệp của hộ có thể tính theo 2

Theo Nguyễn Trọng Hoài (2007), phát triển kinh tế, hiểu một cách đầy đủ,

cách. Doanh thu từ hoạt động phi nông nghiệp trừ đi chi phí đƣợc tính riêng cho

thƣờng bao hàm những thay đổi toàn diện, liên quan đến những vấn đề chính trị,

từng hoạt động phi nông nghiệp nhƣ thuê lao động, thuê máy móc thiết bị, thuê nhà

văn hóa, xã hội và thể chế. Một khái niệm khác thƣờng đƣợc đề cập đến trong giai

xƣởng, kho, bến bãi… tất cả đều có trong bảng câu hỏi điều tra.

đoạn hiện nay đó là phát triển bền vững. Trong hội nghị Rio de Janerio, 1992, khái

Thu nhập từ tiền lƣơng là tổng thu nhập tiền lƣơng cả năm và tiền thƣởng

niệm này đƣợc nhấn mạnh nhƣ sau: Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng những

Tiền trợ cấp bao gồm trợ cấp tƣ nhân (quà tặng, tiền của thân nhân gửi về) và

nhu cầu của hiện tại nhƣng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế

trợ cấp công cộng (từ các chƣơng trình của chính phủ) trong 12 tháng qua. Các thu

hệ mai sau.



cho ngƣời dân (thông qua tăng cƣờng ngân sách cho đầu tƣ cơ sở hạ tầng, giáo dục,

trợ của Nhà nƣớc thông qua tài trợ giá đối với các yếu tố sản xuất đầu vào và ƣu đãi

chăm sóc y tế, xóa đói giảm nghèo …).

về tín dụng thì nông dân nghèo mới có điều kiện áp dụng rộng rãi những kỹ thuật

Mặt trái của phát triển kinh tế có thể gặp phải đó là, mặc dù nền kinh tế tăng

đó. Tuy nhiên, khi đại bộ phận nông dân có thể áp dụng đƣợc mô hình này, sản

trƣởng nhanh, nhƣng chỉ một bộ phận nhỏ dân cƣ đƣợc hƣởng lợi từ sự tăng trƣởng

lƣợng sẽ tăng nhanh và giá sẽ rớt xuống làm giảm hiệu quả đầu tƣ của nông dân.

này, trong khi phần lớn bộ phận dân cƣ khác vẫn trong tình trạng thu nhập thấp và

Nếu quá trình này tiếp tục, họ sẽ bị rơi vào gánh nặng nợ nần, từ bỏ việc đầu tƣ,

nghèo đói, sự phân hóa giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cƣ ngày càng lớn. Tuy

trong khi dân số tăng, làm tăng thất nghiệp và tình trạng nghèo đói sẽ trầm trọng.

nhiên, tình trạng bất bình đẳng về thu nhập trong phân phối không những là hệ quả

Trong bối cảnh nhƣ vậy, những ngƣời nông dân sẽ sẵn sàng đáp ứng nhu cầu tiêu

cần thiết của tăng trƣởng kinh tế mà còn là nguyên nhân ảnh hƣởng đến tăng trƣởng


đơn vị diện tích bằng cách tăng cƣờng sử dụng các yếu tố đầu vào do ngành công

môi trƣờng, mất cân bằng tự nhiên và vẫn đảm bảo đƣợc sinh kế bền vững trên

nghiệp hóa chất sản xuất).

mức nghèo đói cho nông dân. Biểu hiện của nông nghiệp bền vững trên khía

Phƣơng thức quảng canh, do bóc lột chất dinh dƣỡng tự nhiên trong đất, mở

cạnh này có thể đo lường bằng các chỉ tiêu: tỷ lệ hộ nghèo đói, tỷ lệ lao động

rộng diện tích do phá rừng thì tăng trƣởng nông nghiệp có thể đạt trong ngắn hạn,

thất nghiệp ở nông thôn.

nhƣng khi môi trƣờng tự nhiên bị suy thoái, sản lƣợng và thu nhập sẽ sụt giảm trong

c. Lý thuyết về nông nghiệp với phát triển kinh tế

khi dân số tăng và hệ quả là thất nghiệp và sự nghèo đói xuất hiện.

Nông nghiệp là một trong những ngành sản xuất vật chất quan trọng của nền

Phƣơng thức thâm canh, để đáp ứng nhu cầu tăng trƣởng nhanh trong nông

kinh tế quốc dân. Hoạt động này không những gắn liền với các yếu tố kinh tế, xã hội

nghiệp, tình trạng lạm dụng các hóa chất sử dụng vào sản xuất nông nghiệp ngày


kinh tế khi đƣợc quan tâm đầu tƣ đúng mức và thoát khỏi sự trì trệ lạc hậu. Do đó,

ro cao, và nhƣ vậy chỉ các hộ giàu ở vùng nông thôn mới có khả năng thực hiện và

phát triển nông nghiệp cũng đặt trong mối quan hệ với phát triển kinh tế.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>
/>

17

18

Những năm qua, nông nghiệp là “lá chắn” vững chắc bảo vệ nền kinh tế

thông qua vai trò kích thích tăng trƣởng và đóng góp của nông nghiệp vào mức tăng

nƣớc ta trƣớc các tác động bất lợi từ bên ngoài. Ngay cả trong những thời điểm đất

trƣởng GDP của nền kinh tế.

nƣớc gặp khó khăn nhất, nông nghiệp và kinh tế nông thôn vẫn có mức tăng trƣởng

d. Lý thuyết về thay đổi và chuyển giao công nghệ trong nông nghiệp:


ngƣời (văn hóa kiến thức, kỹ năng, đời sống vật chất - tinh thần).

Lý giải cho tình trạng tụt hậu của nhiều nƣớc đang phát triển, các nhà kinh tế
mô tả “Vòng lẩn quẩn của nghèo đói”.

Ngoài yếu tố kỹ thuật và con ngƣời, Hayami và Ruttan (1971) phát biểu
rằng, nông nghiệp do sự phát triển theo thời gian, một vài nguồn lực trở nên khan
hiếm và chi phí của chúng nâng cao tƣơng đối so với một số nguồn lực khác. Đối
với những nƣớc có nguồn lao động dồi dào nhƣng khan hiếm về đất nông nghiệp,
con đƣờng phát triển nông nghiệp là tìm kiếm những công nghệ nhằm tăng năng
suất trên một đơn vị diện tích (sử dụng công nghệ sinh học, phân bón, giống, nƣớc).
Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp sẽ mang lại sự
gia tăng năng suất cho cây trồng và các cán bộ khuyến nông là những ngƣời giúp bà
con nông dân có đƣợc những kiến thức đó.
1.1.3.3. Phương pháp xác định đối tượng nghèo:
Có nhiều cách phân loại giàu nghèo nhƣ: phân loại theo chi tiêu, phân loại
theo thu nhập, vẽ bản đồ nghèo, phân loại giàu nghèo theo tiêu chí của địa phƣơng
và xếp hạng giàu nghèo. Mỗi phƣơng pháp đều có những ƣu, khuyết điểm riêng và
có thể đƣợc áp dụng tùy lúc, tùy nơi, tùy mục đích.
Nhìn chung, hầu hết các nƣớc phát triển đã thống kê về tình trạng nghèo

Tác động thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế, nâng cao thu nhập cho dân cƣ là cơ
sở để thoát khỏi vòng lẩn quẩn này. Trong chiến lƣợc phát triển kinh tế của các
nƣớc đang phát triển, nông nghiệp cũng đƣợc chọn là một lĩnh vực sản xuất quan
trọng để tác động đến tăng trƣởng. Điều này càng quan trọng hơn đối với những
nƣớc có ƣu thế về tiềm năng tự nhiên gắn với nông nghiệp. Nông nghiệp tham gia
giải quyết những khó khăn của tình trạng kém phát triển ở các nƣớc đang phát triển
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>


khu vực ven biển đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2003 – 2004 bao gồm: Giới

đƣợc chƣơng trình khuyến nông và hộ sinh sống gần trung tâm chợ xã hoặc liên xã.

tính của chủ hộ, lao động không có hoạt động tạo thu nhập, số năm đi học của

Theo chƣơng trình Phân tích hiện trạng nghèo đói vùng KHU VỰC MIỀN
NÚI PHÍA BẮC (2003) do AusAID tài trợ, tình trạng nghèo đói có thể từ những

những ngƣời trƣởng thành, loại việc làm của chủ hộ, có đƣờng ô tô đến thôn và đất
canh tác.

nguyên nhân sau: mất đất đai hay không có đất để canh tác, tình trạng thiếu việc

Theo Trần Kỳ Việt (2009), tình trạng nghèo đói ở huyện An Phú, tỉnh An

làm, những yếu tố có liên quan tới thành phần dân tộc, chất lƣợng nguồn nhân lực,

Giang là do các nguyên nhân: Giới tính của chủ hộ, thành phần dân tộc, trình độ học

cơ hội tiếp cận thị trƣờng, hạ tầng ở nông thôn.

vấn, quy mô hộ gia đình, việc làm của chủ hộ, thiếu đất, hạn chế tiếp cận với các

Theo PPA (2008) ở tỉnh Tuyên Quang thì nguyên nhân gây ra nghèo đói có

nguồn lực chính thức và khả năng phát triển kinh tế biên giới.

thể là do: không có đất; không có vốn, không có nhà, không có việc làm ổn định,


vùng xa, nơi mà đất trồng trọt có chất lƣợng thấp và thƣờng xuyên bị hạn hán, mặt

của chủ hộ, quy mô hộ và số ngƣời sống phụ thuộc, quy mô diện tích đất của hộ gia

khác do cơ sở hạ tầng và kênh mƣơng thủy lợi yếu kém nên họ ít có điều kiện phát

đình, những hạn chế của ngƣời dân tộc thiểu số và khả năng tiếp cận cơ sở hạ tầng.

triển kinh tế gia đình và trao đổi hàng hóa với những địa phƣơng khác. Trong canh

Theo Nguyễn Trọng Hoài (2005) trong nghiên cứu về tình trạng đói nghèo ở
các tỉnh Đông Nam Bộ cho thấy các nhóm yếu tố tác động chính đến tình trạng đói
nghèo bao gồm: tình trạng việc làm, tình trạng sở hữu đất đai, khả năng tiếp cận các
nguồn vốn chính thức, vấn đề dân tộc thiểu số, quy mô hộ và giới tính của chủ hộ.

tác, họ ngại ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật sản xuất mới.
Ngƣời Tày, Dao, H’Mông, Cao Lan thƣờng quần cƣ theo dòng họ, do vậy
ngƣời Tày, Dao, H’Mông, Cao Lan ít khi rời xa quê cũ.
Bảng 1.1: Tỷ lệ nghèo và khoảng cách nghèo (BCPTVN, 2013)

Theo Lilongwe và Zomba (2001), Tình trạng đói nghèo ở Malawi là do: tuổi
ngƣời đứng đầu gia đình, tỉ lệ ngƣời phụ thuộc, quy mô hộ gia đình, tình trạng giáo
dục của chủ hộ, việc làm nông nghiệp của chủ hộ, khả năng tiếp cận với các nguồn
lực và điều kiện địa lý mà hộ đang sinh sống.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>
Tỷ lệ nghèo

10,9

2010
19,5
3,6
25,0
13,5
60,7
7,4

2012
16,0
3,9
20,4
10,3
52,3
6,7

/>

21

Thành thị
Nông thôn
Kinh & Hoa
Dân tộc ít ngƣời
Khoảng cách nghèo
Thành thị
Nông thôn
Kinh & Hoa

8,7
4,7
22,8

0,8
9,7
3,5
34,2
4,7
0,7
6,1
2,6
19,2

1,2
8,7
3,2
29,2
3,8
0,7
4,9
2,0
15,4

khoảng 225.000 đồng cho giáo dục trung học cơ sở (chiếm 2,9% trong chi tiêu của
hộ) cho con cái của họ trong một năm.
Một trong những hạn chế của phƣơng pháp dựa vào thu nhập để đo nghèo
đói là nó đòi hỏi rất nhiều số liệu. Theo BCPTVN (2013), ở những nƣớc đang phát
triển nhƣ nƣớc ta, phƣơng pháp đo nghèo đói bằng chi tiêu tỏ ra là một phép đo tốt.
Theo Ngân hàng Thế giới (2010) và BCPTVN (2013), để xác định ngƣỡng

Theo các nghiên cứu trƣớc đây, trình độ học vấn có tƣơng quan nghịch với tỷ

rào cản để ngƣời nghèo tìm kiếm một việc làm có thu nhập ổn định hoặc ứng dụng

Không đƣợc đi học

57

Tỷ lệ tính trong
tổng số ngƣời
nghèo (%)
12

khoa học và kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp. Ngoài ra, trình độ học vấn của chủ

Tiểu học

42

39

35

hộ còn có ảnh hƣởng đến các quyết định có liên quan đến việc chăm sóc, nuôi

Phổ thông cơ sở

38

37


trƣờng. Lợi ích dài hạn của giáo dục không thể bù đắp đƣợc những tổn thất về thu

Tổng cộng

37

100

100

lệ đói nghèo. Ngƣời nghèo không có đủ tiền để trang trải chi phí học tập cho nên
thƣờng bỏ học rất sớm hay thậm chí là không đi học. Trình độ học vấn thấp sẽ là

BCPTVN (2013) đã xem xét chi phí cơ hội của việc đƣa trẻ đến trƣờng. Đối

Trình độ học vấn cao
nhất

Tỷ lệ nghèo
(%)

Tỷ lệ tính trong
tổng dân số
( %)
8

nhập trong ngắn hạn. Cũng theo báo cáo này, nhóm nghèo nhất chi bình quân

(Nguồn: Trương Thanh Vũ (2012) Các nhân tố tác động đến nghèo đói ở vùng ven

học hỏi những kỹ năng và kỹ thuật mới để nâng cao năng suất. Các bậc cha mẹ có
trình độ học vấn thấp thƣờng không nhận thức đƣợc tầm quan trọng và lợi ích của
giáo dục, từ đó, không cố gắng tạo điều kiện cho con em đến trƣờng.

và vùng núi.
Một đặc điểm của nghề nông là nông dân phải thƣờng xuyên chịu áp lực về
thiên tai, dịch bệnh, sản phẩm hàng hóa nhiều nhƣng chất lƣợng kém. Sức cạnh
tranh của hàng hóa nông nghiệp yếu, trình độ áp dụng khoa học kỹ thuật trong sản
xuất còn thấp. Giá cả đầu vào và đầu ra không ổn định, cụ thể: nông dân mua

d. Quy mô của hộ gia đình:
Trẻ con nhiều và số ngƣời sống phụ thuộc cao, vừa là nguyên nhân, vừa là
hệ quả của nghèo đói. Theo Võ Tất Thắng (2004) tỷ lệ sinh trong các hộ nghèo còn

nguyên liệu, vật tƣ, phân bón, cây, con giống … để sản xuất nhƣng khi bán thì
ngƣời mua lại quyết định giá cả mà nông dân phải chấp nhận.

cao, số con bình quân trên một phụ nữ của nhóm 20% nghèo nhất là 3,5 con so với

Theo Lê Thanh Sơn (2009) có hơn 77% số hộ nghèo làm việc trong các

mức 2,1 con của nhóm giàu nhất. Hơn nữa, công việc của các hộ nghèo là lao động

ngành nhƣ nông nghiệp, lâm nghiệp và ngƣ nghiệp, 9% làm việc trong ngành công

phổ thông hay chăn thả súc vật, cho nên nhiều con có nghĩa là có nhiều sức lao
động. Theo kết quả điều tra mức sống hộ gia đình (2002) cho thấy 13,5% trẻ em ở
độ tuổi từ 13 đến 16 làm việc trên đồng ruộng của gia đình nhƣng tỷ lệ nầy ở trẻ em
ngƣời dân tộc là 33,5%.
Tỷ lệ phụ thuộc cao nghĩa là có nhiều ngƣời ăn theo nhƣng có ít ngƣời lao

thuộc rất nhiều vào thu nhập từ làm thuê. Trình độ học vấn thấp khiến họ ít có cơ
hội tìm kiếm việc làm ngoài công việc trong nông nghiệp vốn không ổn định và thu
nhập thấp. Vấn đề chuyển đổi cơ cấu kinh tế để nhằm giải quyết việc làm cho khu
vực nông thôn còn nhiều hạn chế, các ngành chế biến nông sản và ngành nghề tiểu
thủ công nghiệp chƣa phát triển.
f. Số năm định cư tại địa phương của hộ gia đình:

tỷ lệ phụ thuộc trong một hộ tỷ lệ thuận với khả năng và mức độ nghèo.
Chỉ tiêu

nghiệp và 13% làm việc trong ngành dịch vụ. Trong các hộ nông dân, những hộ

/>
Tìm hiểu số năm định cƣ của hộ gia đình để phần nào phản ảnh đƣợc tình
hình di dân của các hộ gia đình. Theo BCPTVN (2012), ngƣời di cƣ thƣờng chiếm
số đáng kể trong những hộ nghèo ở huyện lỵ, tỉnh lỵ. Giống nhƣ tình trạng nghèo ở
nông thôn ngày càng tập trung ở nhóm dân tộc thiểu số thì hộ nghèo ở đô thị càng
có xu hƣớng tập trung ở những ngƣời di cƣ.
g. Hộ có người đi làm xa: (trong tỉnh, ngoài tỉnh, nƣớc ngoài):
Theo BCPTVN (2012) tìm kiếm công ăn việc làm ở ngoài tỉnh là cách giúp
cho hộ gia đình tạo thêm thu nhập. Các hình thức tìm kiếm việc làm đó có thể bao
gồm: làm theo mùa vụ, đi làm thuê trong nông nghiệp ở vùng núi, làm theo mùa vụ
trong nông nghiệp ở vùng xa. Theo Chƣơng trình phân tích hiện trạng đói
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

25

26

lại của ngƣời dân đều bằng đƣờng bộ. Nên đƣờng giao thông nông thôn đƣợc xem

chất lƣợng đất đóng vai trò quyết định đến mức sống của những hộ sống bằng nông

là một đóng góp đáng kể vào hoạt động kinh tế ở địa phƣơng, đồng thời giúp xóa

nghiệp. Không có đất hoặc thiếu đất canh tác sẽ khiến cho hộ nông dân rơi vào hoàn

đói giảm nghèo.

cảnh sản xuất không đủ lƣơng thực và thu nhập thấp. Thêm vào đó, ngƣời nghèo

Theo Trƣơng Thanh Vũ (2007), có đƣờng ô tô tới xã là một trong những yếu

chƣa có nhiều cơ hội tiếp cận với các dịch vụ sản xuất nhƣ khuyến nông, khuyến

tố quan trọng quyết định mức chi tiêu bình quân của hộ gia đình và tác giả cũng cho
thấy ở những nơi không có họp chợ thƣờng xuyên thì thu nhập theo giờ lao động

ngƣ nên khó có thể nâng đƣợc giá trị của sản phẩm cây trồng, vật nuôi.

của hộ thấp đáng kể. Đƣờng giao thông thuận lợi từ nhà đến chợ để bà con có thể

Bảng 1.4: Diện tích đất sử dụng theo dân tộc
Vùng sinh sống
Đất canh tác

Có đất (%)

hàng năm


5.436

11.855

7.745

11.399

33

25

30

20

66

38

2.471

3.617

3.561

3.582

12.193

-

trên mỗi tỷ đồng đầu tƣ

nông nghiệp

(Nguồn: BCPTVN (2012). Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, diện tích được tính

Miền núi phía Bắc

cho các hộ có ít nhất một thửa đất, “-“ có nghĩa là số mẫu quá nhỏ không cho được

Đồng bằng sông Hồng

ước tính tin cậy.)
 Vay ngân hàng:
Không có vốn thì không thể hoạt động sản xuất kinh doanh gì cả. Thiếu vốn

Giáo dục

311,6

54,6

7,0

278,8

34,8


10,1

248,6

Đông Nam Bộ

thu nhập lại tiếp tục thấp … Nhƣ vậy hộ gia đình sẽ rơi vào vòng lẩn quẩn của sự

Đồng bằng sông Cửu Long

trong việc tiếp cận các nguồn tín dụng chính thức của Chính phủ, trong khi đó

Đƣờng xá

11,8

đầu tƣ dẫn đến năng xuất thấp, kéo theo thu nhập thấp, tiết kiệm thấp, đầu tƣ thấp,
nghèo đói. Các nghiên cứu ở Việt Nam cho thấy ngƣời nghèo hay gặp khó khăn

Tƣới tiêu

Cả nƣớc

27

10,6

270,6

54,1

nƣớc cũng thực hiện chính sách trợ giúp tài chính cho nông dân vay tiền với lãi suất

1.2. Kinh nghiệm về nâng cao thu nhập cho hộ nghèo trên thế giới và ở Việt Nam

thấp, ứng tiền trƣớc cho nông dân cam kết mua hoặc bán sản phẩm với giá ấn định

1.2.1. Nâng cao thu nhập cho hộ nghèo ở một số nước trên thế giới

trƣớc. .. cùng với nhiều chính sách khác đã thúc đẩy kinh tế vùng núi Thái Lan

Theo tài liệu của FAO, trong 1.476 triệu ha đất nông nghiệp trên thế giới thì

phát triển theo hƣớng sản xuất hàng hoá. Song trong quá trình thực hiện có bộc

chúng ta có tới 973 triệu ha chiếm 65,9% diện tích là vùng miền núi, trong đó 377

lộ một số vấn đề tồn tại đó là: việc mất cân bằng sinh thái, đó là hậu quả của một

triệu ha có độ dốc 100 trở lên. Vùng Châu Á, Thái Bình Dƣơng trong tổng diện tích

nền nông nghiệp làm nghèo kiệt quệ hoá đất đai. Kinh tế vẫn mất cân đối giữa các

453 triệu ha đất nông nghiệp thì có tới 351 triệu ha ở vùng miền núi chiếm 77,48%.

vùng, xu hƣớng nông dân rời bỏ nông thôn ra thành thị lâu dài hoặc rời bỏ theo mùa

Chính do diện tích miền núi lớn, quyết định đến môi trƣờng và nguồn nƣớc cho

vụ [6,13].


 Thái Lan, là một nƣớc láng giềng trong khu vực Đông Nam á, Chính phủ

cao su, sơn, trà, bán các mặt hàng đặc sản của rừng nhƣ thịt hƣơu, nai khô,.. cùng

Thái Lan đã thực hiện nhiều chính sách để đƣa từ một nƣớc lạc hậu trở thành một

các kỷ vật nông dân sản xuất đƣợc ở miền núi. 15 năm trở lại đây nhờ đun nấu bằng

nƣớc có nền khoa học kỹ thuật tiên tiến. Một số chính sách liên quan đến việc phát

điện, và hơi đốt nên không còn hiện tƣợng phá rừng ở Đài Loan nữa. Do đất rừng

triển kinh tế miền núi ban hành từ những năm 1980 mà hiện nay vẫn phát huy tác dụng:

cằn cỗi nên ngƣời dân không khai thác bằng nguồn lợi kinh tế mà chủ yếu phủ xanh

Thứ nhất: xây dựng nhiều cơ sở hạ tầng ở nông thôn đặc biệt khu vực miền núi.
Mạng lƣới đƣờng bộ bổ sung cho mạng lƣới đƣờng sắt, phá thế cô lập ở các vùng ở xa,
đầu tƣ xây dựng nhiều đập nƣớc ở các vùng sâu, xa.

đất bằng cách trồng rừng, cải tạo môi trƣờng, chống xói mòn [6,45].
Chính sách thuế và ruộng đất của chính quyền thì phân biệt giữa hai đối
tƣợng “nông mại nông” (nông dân bán đất cho nông dân khác để tiếp tục canh tác)

Thứ hai: chính sách mở rộng diện tích canh tác và đa dạng hóa sản phẩm nhƣ
cao su ở vùng đồi phía nam, ngô, mía, bông, sắn, cây lấy sợi ở vùng đông bắc.

thì miễn thuế. “Nông mại bất nông” (bán đất cho các đối tƣợng phi nông nghiệp) thì
đóng thuế gấp 3 lần. Vì vậy nguồn lao động trẻ ở nông thôn rất dồi dào, nhƣng



* Sự hỗ trợ của Nhà nƣớc là đặc biệt quan trọng đối với vùng núi chậm phát

năm 1970 – 1982, trung tâm đời sống nông thôn Philipin đã tổng kết thực tế xây

triển đó là việc đầu tƣ để thúc đẩy nhanh tốc độ tăng trƣởng kinh tế của vùng, xây

dựng và hoàn thiện 4 loại hình tổng hợp về kỹ thuật canh tác đất nông nghiệp trên

dựng cơ sở hạ tầng trọng yếu cho miền núi nhƣ điện, đƣờng, trƣờng học, trạm xá,

đất dốc bền vững gọi tắt là SALT.

chú ý tới phát triển toàn diện cả về kinh tế, kỹ thuật, xã hội để phấn đấu đƣa nông

 Inđônêxia thực hiện kế hoạch 5 năm 1969 – 1974, mỗi hộ di cƣ đều đƣợc trợ

nghiệp nông thôn miền núi phát triển bền vững, toàn diện. Việc đầu tƣ quy hoạch

cấp của Chính phủ nhƣ tiền cƣớc vận chuyển đi quê mới, một căn nhà 2 buồng, 0,5

lãnh thổ gắn liền với quy hoạch vùng sản xuất. Cần phải coi đây là nhiệm vụ trọng

ha đất thổ cƣ và 2 ha đất canh tác (1ha cây lâu năm và 1 ha cây hàng năm), một năm

tâm khuyến khích kinh tế hộ phát triển, bởi vì công tác quy hoạch của chúng ta

lƣơng thực khi đến khu định cƣ mới. Đƣợc chăm sóc y tế, giáo dục, đƣợc vay vốn

trƣớc đây chƣa gắn giữa việc quy hoạch vùng sản xuất chuyên canh gắn với thị


nông sản có giá trị xuất khẩu cao cho đất nƣớc. Thành công này là do sự chỉ đạo

Mục tiêu phát triển kinh tế cả nƣớc ta từ nay đến năm 2020 là phấn đấu cơ

đồng bộ một số vùng trọng điểm – ổn định kế hoạch di dân gắn với chƣơng trình

bản đƣa nƣớc ta thành một nƣớc công nghiệp. Quá trình này chắc chắn sẽ đƣợc diễn

xuất khẩu, đặt dƣới sự chỉ đạo của một số chuyên trách gọn mà hiệu quả [19,27,28].

ra khẩn trƣơng và mạnh mẽ ở miền núi, bởi vì đây là khu vực chiếm phần lớn lãnh

 Một số bài học kinh nghiệm rút ra từ các nước khác:
Hệ thống khuyến nông, khuyến lâm huấn luyện và thăm cơ sở ở nhiều

thổ cả nƣớc ta. Tuy nhiên việc phát triển kinh tế ở vùng núi không diễn ra một
cách dễ dàng nhƣ ở các vùng khác trong nƣớc. Có thể nói miền núi phía Bắc đang

nƣớc, tập trung chủ yếu vào 2 khâu trọng yếu là huấn luyện nông dân và thăm cơ sở

đứng trƣớc những thuận lợi và thách thức to lớn.

tập trung ở vùng núi cao, vùng sâu, xa.

1.2.2.1. Thuận lợi

Ngày đồng ruộng đƣợc tổ chức ở Australia ở một điểm cố định tại trung tâm

* Trƣớc hết đó là tài nguyên đất và rừng: Tính đến nay, miền núi có khoảng


32

Đồng thời cũng cho phép giải quyết việc làm, thu hút sức lao động, tạo điều kiện
tăng thu nhập cho hộ nông dân miền núi. [14,34-48].

Nhiều công trình thuỷ lợi đƣợc đầu tƣ xây dựng và đã đƣa vào hoạt
động nhƣ: Hồng Đại (Cao Bằng), suối Clanh (Bắc Thái), Nhƣ Xuyên (Tuyên

Đất đai, thời tiết khí hậu vùng núi phía bắc rất thích hợp cho việc phát triển
các cây trồng, vật nuôi với quy mô lớn nhƣ quế, hồi, cây ăn quả, cây dƣợc liệu và
chăn nuôi đại gia súc.

Quang)... Xây dựng mới và kiên cố hoá công trình thuỷ lợi vừa và nhỏ nhƣ hồ, đập
tràn, trạm bơm, kênh dẫn để phục vụ sản xuất.
Tóm lại: Hộ nông dân miền núi có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển

* Miền núi là nơi đầu nguồn của các con sông lớn ở nƣớc ta, với khí hậu

kinh tế, trên thực tế trong những năm qua cả miền núi và miền xuôi đã khai thác gần

nóng, ẩm, mƣa nhiều, độ dốc cao đã tạo cho miền núi một khả năng to lớn về thuỷ

nhƣ kiệt quệ sự thuận lợi trên, chúng ta đã có những công trình thuỷ điện, hàng

năng. Chính vì thế, miền núi giữ một vai trò đặc biệt quan trọng đối với ngành công

ngàn m3 gỗ, rất nhiều động thực vật quý hiếm bị khai thác mà không có sự bù đắp,

nghiệp năng lƣợng của đất nƣớc.


nông dân trong tỉnh có điều kiện thuận lợi phát triển nông nghiệp du lịch sinh thái,
cải thiện đời.

Một số yếu tố gây cản trở đến quá trình phát triển kinh tế miền núi:
Địa hình chia cắt phức tạp, hiểm trở. Vùng núi và vùng cao phía Bắc có 14%

* Miền núi phía Bắc chứa đựng phần lớn tài nguyên khoáng sản và năng

diện tích có độ cao trên 1000m, còn lại bằng hoặc trên 200m, địa hình bị chia cắt có

lƣợng có giá trị nhất Việt Nam, bao gồm 98% trữ lƣợng than, 45% trữ lƣợng thiếc,

trên 50% là các sƣờn dốc trên 20% , việc xây dựng đƣờng xá khó khăn, có ít đất

100% trữ lƣợng đồng, 35% trữ lƣợng sắt, 58% trữ lƣợng đá vôi… cung cấp 20%

bằng phẳng để làm ruộng lúa, buộc nông hộ phải làm nƣơng rẫy trên các vùng

nƣớc ngọt và 54% thuỷ điện. Với những thuận lợi trên hộ nông dân vùng núi nếu

núi dốc. Phần lớn lƣợng mƣa tập trung và thời gian ngắn, nên thƣờng gây lũ

biết phát huy những thuận lợi nêu trên thì những khó khăn trong đời sống của họ sẽ

quét, gây thiệt hại đến tài sản và các công trình hạ tầng. Các ruộng không phải

đƣợc khắc phục.

bậc thang bị xói mòn. Đất phần lớn là nghèo dinh dƣỡng do bị phong hoá mạnh


khai thác kiệt quệ để lại vùng đất nghèo nàn về mặt kinh tế. Nhƣ vậy thách thức lớn
nhất đối với miền núi phía Bắc hiện nay không phải là bảo vệ nguồn tài nguyên mà

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

33

34

cần đầu tƣ rộng lớn để khôi phục các hệ sinh thái đã bị suy thoái nghiêm trọng.

Kinh tế, chậm phát triển: thu nhập bình quân đầu ngƣời thấp hơn nhiều so

Mặc dù trong những năm trở lại đây màu xanh của rừng đã có những thay đổi đáng

với bình quân chung của cả nƣớc, hộ nông dân chƣa quen với sản xuất hàng hoá. do

kể, nhiều khu rừng đã đƣợc bảo vệ và trồng mới, song nguồn tài nguyên này cũng

sản xuất thuần nông là chủ yếu, mang nặng tính chất tự cung tự cấp, sản phẩm hàng

tăng ở mức chậm.

hoá chƣa phát triển. Trong khi đó hộ nông dân hầu hết là phải mua hàng hoá từ


gặp khó khăn vì không có gì để bán.

lại. Số còn lại đại bộ phận là rất hẹp, bẩn, khó đi ngay trong cả mùa khô. Số xã có

1.3. Các công trình nghiên cứu mới đây về thu nhập và nâng cao thu nhập cho

đƣờng ở Lào Cai chỉ chiếm có 56%, trị số trung bình của miền núi phía Bắc là

ngƣời dân miền núi ở Việt Nam

82,6% [11,326]. Việc phát triển cơ sở hạ tầng sẽ rơi vào mâu thuẫn cổ điển: Nếu

Ở nƣớc ta từ khi chuyển sang nền kinh tế thị trƣờng, kinh tế hộ nông dân

thiếu cơ sở hạ tầng sẽ kìm hãm trình độ hoạt động thƣơng mại ở miền núi, kìm hãm

đƣợc thừa nhận là đơn vị kinh tế tự chủ ở nông thôn. Đã có một số công trình khoa

việc tiếp cận thị trƣờng của hộ nông dân, do đó làm cho vùng luôn trong tình trạng

học về kinh tế hộ nông dân đƣợc công bố. Thời gian gần đây có những công trình

nghèo nàn về kinh tế. Nhƣng phát triển cơ sở hạ tầng miền núi hộ nông dân ở quá

nghiên cứu về kinh tế hộ nông dân:

hẻo lánh, trình độ thƣơng mại quá thấp thì không đủ sinh lời để có thể bảo quản

* Tác phẩm của Vũ Ngọc Kỳ, Trần Đức, Vũ Sửu về “ Kinh tế trang trại gia


nguồn điện thƣơng phẩm bình quân đầu ngƣời khoảng từ 10-15% bình quân chung

* Một số luận án Tiến sỹ Khoa học Kinh tế đã bảo vệ thành công nhƣ

của cả nƣớc., tập trung chủ yếu ở thị xã, thị tứ nên hạn chế nhiều đến việc phát triển

Nguyễn Thị Nghệ, Mai Văn Xuân... gần đây nhất là Đỗ Thanh Phƣơng đã đi sâu

công nghiệp chế biến quy mô vừa và nhỏ, tất cả những vấn đề trên cho thấy vùng

giải quyết từng khía cạnh của kinh tế hộ nhƣ: Phát triển kinh tế hộ theo hƣớng sản

dân tộc miền núi phía Bắc Việt Nam vẫn là bộ phận lạc hậu trong sự phát triển

xuất hàng hoá, vai trò của kinh tế hộ trong xã hội nông thôn, kinh tế hộ với vấn đề

chung của cả nƣớc.

sản xuất hàng hoá, kinh tế hộ trong cơ chế thị trƣờng... Nhìn chung trong mỗi công

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

35


2.2.1. Phương pháp tiếp cận
Để nghiên cứu, đề tài này sử dụng 3 tiếp cận, đó là tiếp cận từ dƣới lên, tiếp
cận hệ thống và tiếp cận vùng miền. cụ thể nhƣ sau:
Tiếp cận từ dưới lên: Cách tiếp cận từ dƣới lên với sự tham gia của hộ nông
dân, cán bộ chủ chốt và các cấp chính quyền tại địa bàn nghiên cứu.
Tiếp cận hệ thống: Cách tiếp cận này dựa trên những phân tích, đánh giá các
chỉ tiêu về thu nhập, cũng nhƣ mối quan hệ biện chứng giữa thu nhập với các yếu tố
khác. Cách tiếp cân này sẽ đảm bảo tính toàn diện và hệ thống trong phân tích đánh
giá vấn đề nghiên cứu.
Tiếp cận vùng miền: Để nghiên cứu khu vực bảo tồn thiên nhiên Cham Chu,
tỉnh Tuyên Quang, đề tài sử dụng cách tiếp cận vùng miền. Đây là cách thức tiến
hành nghiên cứu mà trong đó chọn ra những cộng đồng xã hội có những nét tƣơng
đồng hay khác biệt để làm đối tƣợng khảo cứu theo mục đích đã định. Trong vùng
miền đó có một số cộng đồng đƣợc chia ra nghiên cứu nhằm phát hiện những quy
luật và tính quy luật về sự vận động và phát triển của vùng miền đó. Kết quả nghiên
cứu của cách tiếp cận này là những vấn đề có tính khái quát, đảm bảo độ tin cậy và
mang tính đại diện cho vùng.
Hƣớng tiếp cận của đề tài đặt trọng tâm vào phân tích quá trình biến đổi của
hệ thống sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp và mối tƣơng quan của sự biến đổi này ảnh
hƣởng đến sự thay đổi trong thu nhập. Điều này đòi hỏi cần có sự phân tích tổng hợp
nhiều vấn đề khác nhau trong điều kiện thực tế của khu vực khu bảo tồn thiên nhiên
Cham Chu tỉnh Tuyên Quang. Chính vì vậy, trong quá trình nghiên cứu, phƣơng pháp
tiếp cận hệ thống và lịch sử sẽ đƣợc sử dụng chủ yếu để nghiên cứu đề tài.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

37



nhƣ sau:
- Đầu tiên: Chia đám đông theo quy mô mẫu mong muốn để có bƣớc nhảy,

Logarit hóa hai về ta đƣợc:

ví dụ: Toàn bộ số dân của 05 xã trong Khu Bảo tồn thiên nhiên Cham Chu có 6.832

Ln Y=Lna0+Ln(dienticha1*dilamxaa2*hocvana3*lamnonga4*sotienvaya5*dantoca6*

hộ với 29.703 khẩu. Chọn ra số hộ trong 3 xã Phù Lƣu, Trung Hà và Hà Lang. Quy

duongotoa7* gioitinhchua8*khoangcacha9*phuthuoca10*sonama11) + u

mô mẫu cần chọn trong 3 xã là mỗi xã chọn ngẫu nhiên 60 mẫu, bƣớc nhảy sẽ là 40.
- Chọn điểm xuất phát: chọn một hộ ngẫu nhiên trong danh sách các hộ dân

Trong đó:
Biến phụ thuộc:

trong xã làm hộ thứ nhất, hộ tiếp theo sẽ là hộ thứ nhất cộng thêm 40 hộ. Quá trình

Dạng hộ ( ký hiệu là Y): là biến giả

lần lƣợt nhƣ vậy cho đến khi hoàn tất danh sách các hộ trong từng xã.

+ Y=1 nếu hộ thuộc diện nghèo

Sở dĩ tác giả chọn các địa phƣơng dƣới đây để thu thập thông tin là do:
- Xã Phù Lƣu thuộc huyện Hàm Yên là trung tâm của khu bảo tồn thiên


+Nhận giá trị 1 nếu chủ hộ làm việc liên quan tới nghề nông.
+Nhận giá trị 0 nếu chủ hộ làm việc trong các ngành phi nông nghiệp.
(5)Sotienvay: là biến cho biết giá trị số tiền của hộ gia đình vay từ các tổ
chức tín dụng chính thức (triệu đồng), kỳ vọng mang dấu (-).
(6)Dantoc: là biến giả, kỳ vọng mang dấu (+).
+Nhận giá trị 1 nếu hộ là dân tộc thiểu số (không phải ngƣời kinh và Hoa).

nguyên nhân khác nhau. Điều đó có nghĩa là khả năng nghèo của hộ gia đình sẽ là

+Nhận giá trị 0 nếu hộ là ngƣời Kinh và Hoa.

một hàm phụ thuộc vào những yếu tố ảnh hƣởng đến nó. Để xác định một số biến

(7)Duongoto: là biến giả, kỳ vọng mang dấu (-).

số có khả năng tác động đến xác suất nghèo của hộ, tác giả thiết lập mô hình hồi

+Nhận giá trị 1 nếu hộ có đƣờng ô tô đến tận nhà.
+Nhận giá trị 0 nếu hộ không có đƣờng ô tô đến nhà.