Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
KHOA LUẬT

Tiểu luận Luật cạnh tranh
Đề tài

HÀNH VI CẠNH TRANH KHÔNG
LÀNH MẠNH LIÊN QUAN ĐẾN LĨNH
VỰC SỞ HỮU TRÍ TUỆ VÀ THỰC
TIỄN TẠI VIỆT NAM

TP.HCM, ngày 27 tháng 09 năm 2015
Page 1


Mục lục

Chữ viết tắt:

LCT
LSHTT
DN
KH-CN

: Luật cạnh tranh 2004
: Luật sở hữu trí tuệ 2005
: Doanh nghiệp
: Khoa học và công nghệ

Cơ sở lý luận
1. Khái niệm
1.1. Cạnh tranh
Cạnh tranh là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh tế (nhà sản xuất, nhà phân
phối, bán lẽ, người tiêu dùng, thương nhân…) nhằm giành lấy những vị thế tạo
nên lợi thế tương đối trong sản xuất, tiêu thụ hay tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ
hay các lợi ích về kinh tế, thương mại khác để thu được nhiều lợi ích nhất cho
mình.
Đặc trưng của cạnh tranh:
‐ Phải tồn tại những thị trường
‐ Với sự tham gia của hai hoặc nhiều người cung cấp hoặc có nhu cầu
‐ Những người này có ít nhất một số mục đích đối kháng, sự đạt được mục đích
của người này chỉ có thể so sánh với sự chưa thành công hoặc thất bại của
người kia và ngược lại.
1.2.

Hành vi cạnh tranh không lành mạnh
“Hành vi cạnh tranh không lành mạnh là hành vi cạnh tranh của doanh nghiệp
trong quá trình kinh doanh trái với các chuẩn mực thông thường về đạo đức
kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước,
quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác hoặc người tiêu dùng.”
(Theo Điều 3, khoản 4 LCT 2004)

Quyền sở hữu trí tuệ
“Quyền sở hữu trí tuệ là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tài sản trí tuệ, bao
gồm quyền tác giả và quyền liên quan đến quyền tác giả, quyền sở hữu công
nghiệp và quyền đối với giống cây trồng.” (Theo Điều 4, khoản 1 LSHTT
2005)
1.4. Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ
Hành vi cạnh tranh không lành mạnh liên quan đến quyền sở hữu công nghiệp

thương mại gây nhầm lẫn về xuất xứ, cách sản xuất, tính năng, chất lượng, số
lượng hoặc đặc điểm khác của hàng hoá, dịch vụ; về điều kiện cung cấp hàng
hoá, dịch vụ;
LCT quy định về hành vi chỉ dẫn gây nhầm lẫn tại Điều 39 và Điều 40 và
LSHTT quy định về hành vi sử dụng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn tại
Điều 130.
Sử dụng chỉ dẫn vi phạm sẽ gây nhầm lẫn về chủ thể cung ứng hàng hoá, dịch
vụ sẽ làm người mua hiểu lầm rằng hàng hoá, dịch vụ vi phạm cũng có giá trị,
chất lượng cũng như hàng hoá, dịch vụ có gắn chỉ dẫn thương mại hợp pháp
hoặc giữa bên vi phạm và bên doanh nghiệp sử dụng chỉ dẫn thương mại hợp
pháp đó có liên hệ với nhau. Như vậy, bên vi phạm đã chiếm đoạt một cách bất
hợp pháp một dạng tài sản trí tuệ của doanh nghiệp khác. Đồng thời lợi dụng
uy tín, lợi thế của đối thủ cạnh tranh trên thị trường để tranh giành khách hàng,
gây thiệt hại cho các doanh nghiệp kinh doanh hợp pháp, trung thực.
Bên cạnh đó, ngoài việc làm cho doanh nghiệp sử dụng chỉ dẫn thương mại
hợp pháp bị thiệt hại do mất khách hàng mà còn ảnh hưởng đến giá trị sử dụng
của chỉ dẫn thương mại mà doanh nghiệp đó đang sử dụng. Do một chỉ dẫn
thương mại phải trãi qua quá trình sử dụng, đầu tư quảng bá lâu dài, xây dựng
thương hiệu, … mới tạo ra giá trị phân biệt, khiến người tiêu dùng nhìn vào đó
có thể nhận biết được nguồn cung ứng hàng hoá, dịch vụ mà họ tin tưởng.

2.2.

Sử dụng nhãn hiệu được bảo hộ tại một nước là thành viên của điều ước
quốc tế có quy định cấm người đại diện hoặc đại lý của chủ sở hữu nhãn
Trang 4


Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ


ước Paris quy định về việc đăng ký nhãn hiệu dưới tên của người đại diện hoặc
đại lý mà không được chủ nhãn hiệu cho phép, theo đó:
(1) Nếu đại lý hoặc người đại diện của người là chủ nhãn hiệu tại một trong số
các nước thành viên của Công ước vẫn nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho chính
mình tại một hoặc nhiều nước thành viên của Công ước, mà không được sự
Trang 5


Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

cho phép của người chủ đó thì chủ nhãn hiệu có quyền phản đối việc đăng ký
hoặc đề nghị huỷ bỏ việc đăng ký đó, hoặc, nếu luật quốc gia cho phép, chuyển
việc đăng ký đó cho mình, trừ trường hợp đại lý hoặc người đại diện biện hộ
được cho hành động của mình.
(2) Người chủ nhãn hiệu, theo các quy định tại khoản (1) nêu trên, có quyền
phản đối việc đại lý hoặc người đại diện sử dụng nhãn hiệu của mình nếu
không cho phép việc sử dụng đó.
(3) Luật quốc gia có thể quy định một thời hạn hợp lý mà theo đó chủ nhãn
hiệu có thể thực hiện quyền đã được quy định tại Điều này.
2.3.

Đăng ký, chiếm giữ quyền sử dụng hoặc sử dụng tên miền trùng hoặc
tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu, tên thương mại được bảo hộ của
người khác hoặc chỉ dẫn địa lý mà mình không có quyền sử dụng nhằm
mục đích chiếm giữ tên miền, lợi dụng hoặc làm thiệt hại đến uy tín, danh
tiếng của nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý tương ứng.
Tên miền không phải là một đối tượng sở hữu trí tuệ theo quy định của pháp
luật Việt Nam. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rất nhiều doanh nghiệp đăng ký, sử
dụng tên miền trùng với tên thương mại, nhãn hiệu được bảo hộ mà họ là chủ
sở hữu, hoặc trùng với chỉ dẫn địa lý mà họ có quyền sử dụng hợp pháp.

định nghĩa pháp lý chính thức về tên miền. Hiểu một cách đơn giản, tên miền
là một chuỗi các ký tự liên tục được trình bày theo một số hình thức, giới hạn
nhất định (bao gồm cả giới hạn về ký tự) nhằm thay thế, đại diện cho địa chỉ số
(IP) giúp cho người sử dụng có thể truy cập, khai thác một tài nguyên internet
nhất định. Nói như vậy cũng có nghĩa là không cần đến tên miền, vẫn có thể
truy cập vào một website, một cơ sở dữ liệu nhất định thông qua địa chỉ số IP
với hình thức là một dãy số liên tục. Tuy nhiên, cách sử dụng tên miền sẽ dễ
nhớ hơn đối với người sử dụng, đồng thời có thể khai thác linh hoạt và hiệu
quả hơn rất nhiều.Để sử dụng thuận tiện, chủ của tài nguyên internet thường sử
dụng chính tên gọi, nhãn hiệu, biểu tượng trong thực tế làm tên miền.Thông
thường, có thể hình dung một cá nhân lập trang thông tin điện tử giới thiệu về
bản thân mình, người đó có xu hướng sử dụng chính tên mình đặt làm domain
cho website. Xu hướng này sẽ càng rõ hơn trong thương mại điện tử, các
doanh nghiệp sử dụng tên miền phù hợp với tên thương mại, nhãn hiệu có sẵn
để tăng cường quảng bá, tiếp thị cho hàng hóa, dịch vụ và hoạt động kinh
doanh của họ.
Tuy nhiên, việc đăng ký và sử dụng tên miền trong môi trường mạng được
thực hiện thông qua những trình tự, thủ tục nhất định tại một số tổ chức quản
lý tên miền (thực chất là quản lý các máy chủ cung cấp tài nguyên internet),
độc lập với trình tự, thủ tục đăng ký tài sản trí tuệ. Các tổ chức này thường cấp
phát tên miền trên nguyên tắc ưu tiên người đăng ký trước, do đó sẽ phát sinh
trường hợp tên miền trùng hoặc tương tự với nhãn hiệu, tên thương mại của
doanh nghiệp bị người khác đăng ký và sử dụng.
Những năm gần đây, việc đăng ký tên miền liên quan đến hoạt động kinh
doanh để bán lại đã trở nên phổ biến, do đó các cơ quan quản lý tên miền đã
Trang 7


Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ


mạnh, đạt độ tương thích với pháp luật quốc tế và pháp luật các nước.
Thứ hai, pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh liên quan tới quyền
SHCN đã chủ động tạo môi trường pháp luật để hạn chế tối đa hậu quả của các
hành vi cạnh tranh không lành mạnh, khuyến khích các nhà kinh doanh đầu tư
vào khoa học – công nghệ, phát triển sản xuất, kinh doanh
Trang 8


Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

Thứ ba, pháp luật về kiểm soát độc quyền liên quan tới quyền SHCN đã tích
cực bảo vệ môi trường cạnh tranh không lành mạnh, chống lại sự lạm dụng
quyền SHCN
Vậy trường hợp một cá nhân lợi dụng danh tiếng của một nhãn hiệu (của người
khác) đã được bảo hộ, sử dụng tên miền trùng với nhãn hiệu này để truyền tải
các thông tin cá nhân chứ không nhằm mục đích kinh doanh có được coi là
hành vi cạnh tranh không lành mạnh không? Nếu chỉ dựa vào quy định của
Điều 130 LSHTT, câu trả lời là có thể. Tuy nhiên, nếu xem xét chủ thể thực
hiện hành vi và mục đích của chủ thể khi thực hiện hành vi này, chúng ta
không thể cho đây là hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Bởi vì: chủ thể tiến
hành hành vi không phải là một chủ thể kinh doanh và chủ thể thực hiện hành
vi không nhằm mục đích cản trở cạnh tranh lành mạnh, không nhằm mục đích
gây thiệt hại cho chủ sở hữu nhãn hiệu hay người tiêu dùng sản phẩm gắn nhãn
hiệu.
II.

Thực tiễn về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ ở Việt
Nam
Hiện nay, tình trạng sao chép bất hợp pháp quyền sở hữu trí tuệ về hàng hóa,
dịch vụ rất phổ biến, gây thiệt hại cho doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng.Chưa

• Dòng chữ “mang lại nguồn cảm hứng sáng tạo mới” được thể hiện theo
đường uốn khúc (chữ đỏ trên nền vàng)
• Góc bên phải có hình mũi tên viền trắng hướng lên trên;
• Góc bên trái là hình tách cà phê trên nền các hạt cà phê.
Cơ sở cà phê Mê Hy Cô hoạt động kinh doanh từ năm 1999 có cùng ngành
nghề chế biến cà phê với xí nghiệp Trung Nguyên và hoạt động tại địa bàn tỉnh
Đắc Lắc. Cơ sở Mê Hy Cô sử dụng biển hiệu “Mê Hy Cô – Cho bạn cảm giác
sáng tạo mới” tại một số địa điểm kinh doanh của cơ sở và tại những địa điểm
đã đặt biển hiệu của xí nghiệp Trung Nguyên. Biển hiệu của cơ sở Mê Hy Cô
có những đặc điểm chính sau đây:
• Dòng chữ “hãng cà phê hàng đầu Buôn Mê Thuột” màu vàng ở phía trên;
• Dòng chữ “Mê Hy Cô” ở giữa màu trắng;
• Dòng chữ “hương vị cho bạn cảm giác sảng khoái mới” được thể hiện theo
đường uốn khúc (chữ đỏ trên nền vàng);
• Góc bên phải có hình mũi tên viền trắng hướng lên trên;
• Góc bên trái là hình tách cà phê trên nền các hạt cà phê.
Cục sở hữu công nghiệp (nay là Cục Sở hữu Trí tuệ) có quan điểm như sau:
Thứ nhất, các biển hiệu trên đã hoàn thành đầy đủ chức năng hướng dẫn người
tiêu dùng về các chủ thể kinh doanh và thật sự là chỉ dẫn thương mại của các
chủ thể đó. Đồng thời hai biển hiệu trên có cùng một phong cách trình bày kể
từ màu sắc thể hiện cho đến vị trí bố trí các khối hình. Các khối hình và chữ
trên biển hiệu cùng có một phong cách thể hiện, thậm chí hai biển hiệu có cùng
một dấu hiệu mang tính biểu tượng riêng (hình mũi tên). Do vậy, sự giống
nhau giữa hai biển hiện là rõ ràng.
Trang 10


Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

‐


“Kiểu chữ, hình tô mì, sợi mì tôm, màu sắc chủ đạo của bao bì tạo nên một
tổng thể tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu Hảo Hảo đã được bảo hộ và Cục
Sở hữu trí tuệ công nhận”, đại diện Acecook nói.
Đầu tháng 2, Acecook Việt Nam gửi công văn khuyến cáo Asia Foods về hành
vi sản xuất kinh doanh hàng hóa vi phạm nhãn hiệu. Sau đó, 2 bên nhiều lần
làm việc với nhau nhưng không đạt được thống nhất. Tiếp đó, Acecook đề nghị
Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Bình Dương kiểm tra, xử lý vi phạm của Asia
Foods.
Theo biên bản làm việc do Chi cục Quản lý thị trường Bình Dương lập ngày
11/3, đại diện Asia Foods khẳng định mì Hảo Hạng của công ty không hề sao
chép mẫu mã của mì Hảo Hảo. Mặt khác, Asia Foods cũng cho biết đã tạm
ngưng sản xuất sản phẩm này từ ngày 4/2 nên Chi cục Quản lý thị trường
quyết định không tiến hành kiểm tra vì không còn yếu tố vi phạm, đồng thời,
đề nghị nếu hai bên không thống nhất thì khởi kiện ở tòa án.
Ngày 22/4, Acecook phát hiện trên thị trường vẫn còn bán sản phẩm mì Hảo
Hạng gây nhầm lẫn nên quyết định khởi kiện. Đồng thời, yêu cầu Tòa án nhân
dân tỉnh Bình Dương xác định hành vi vi phạm và yêu cầu chấm dứt, cải chính
công khai và bồi thường thiệt hại với tổng số tiền là 817,5 triệu đồng

Trang 12


Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

Về phía Asia Foods, chia sẻ với VnExpress.net, Tổng giám đốc Nguyễn Mạnh
Hà cho hay, mì Hảo Hạng của công ty đã có mặt ở thị trường từ năm 2006,
mẫu mã nhãn hiệu được đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ với số hiệu
119302. Cuối tháng 12, để làm mới sản phẩm, công ty đã quyết định cải tiến
mẫu mã nhưng vẫn dựa trên tổng thể đăng ký chứ không hề bắt chước thiết kế

Nhóm tội phạm thuộc lĩnh vực sở hữu trí tuệ có đặc điểm rất phức tạp vì chủ thể
của tội phạm hầu hết là những người có điều kiện kinh tế, trình độ chuyên môn,
kỹ thuật, tay nghề cao, am hiểu những lĩnh vực mình đang quản lý, một số
người còn có chức vụ, quyền hạn nhất định. Bên cạnh đó, sự bùng nổ của khoa
Trang 15


Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

học, công nghệ đã tạo nhiều thiết bị, công cụ, phương tiện phạm tội ngày càng
tinh vi nên rất khó phát hiện. Các tội xâm phạm sở hữu trí tuệ đã gây ra hoặc đe
dọa đến thiệt hại nền kinh tế của cả nước cũng như từng lĩnh vực, từng ngành,
ảnh hưởng đến tài sản, sức khoẻ và tính mạng con người, tác động đến với cả
cộng đồng, triệt tiêu sức sáng tạo và khiến giới đầu tư e ngại.
2.1 Nguyên nhân:
Thứ nhất, hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả, xâm phạm sở hữu trí tuệ luôn tạo
ra “siêu lợi nhuận” nên rất có sức hút, lôi kéo được nhiều đối tượng tham gia, kể
cả những người lao động thuần túy, trên nhiều địa bàn và nhiều lĩnh vực khác
nhau.
Thứ hai, trong quá trình hội nhập, ngoài những tác động tích cực góp phần làm
nên những kết quả đáng kể trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội,
còn phát sinh những yếu tố tiêu cực xâm nhập vào nền kinh tế nhiều thành phần
với tính cạnh tranh cao và diễn biến phức tạp của nước ta. Các mặt hàng nội địa
tuy đa dạng, phong phú và có cải tiến nhưng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu
cho người tiêu dùng, nhất là trong điều kiện thu nhập bình quân thấp, giá hàng
hoá sản phẩm phục vụ sinh hoạt cao tạo nên sự bất cân đối. Vì vậy, nhiều người
tiêu dùng ưa lựa chọn những sản phẩm giả nhưng mẫu mã, kiểu dáng công
nghiệp “như thật” mà lại có giá bán thấp. Lợi dụng tình trạng này, không ít
doanh nghiệp thiếu ý thức tôn trọng pháp luật, thiếu sự tôn trọng người tiêu
dùng, vì mục tiêu lợi nhuận sẵn sàng làm giả, làm nhái những sản phẩm được

Thứ năm, trên thực tế, tổ chức và hoạt động của các cơ quan có trách nhiệm đấu
tranh với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ còn thiếu đồng bộ và
chồng chéo, nhiều tầng nấc xử lý khiến hiệu lực thực thi bị phân tán, phức tạp.
2.2

Giải pháp
Để đáp ứng yêu cầu của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, góp phần tạo ra một
môi trường lành mạnh cho các doanh nghiệp phát triển sản xuất, kinh doanh, tạo
sự hấp dẫn, thu hút vốn đầu tư nước ngoài, góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu
dùng và quan trọng hơn là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu,
trong thời gian tới cần tiến hành một số giải pháp sau:
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ và xử lý vi
phạm sở hữu trí tuệ cho phù hợp, đáp ứng được các yêu cầu thực tế hiện nay.
Hiện nay, các quy định về các tội xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn các
điểm yếu, dẫn đến hiệu quả thực thi còn hạn chế và chưa đáp ứng được yêu cầu
bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ một cách đầy đủ.Đây là một trong những bất lợi của
Việt Nam trong tiến trình hội nhập thương mại quốc tế.
Thứ hai, tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, động viên và phát huy sức
mạnh toàn dân tích cực tham gia phòng ngừa và đấu tranh chống sản xuất, buôn
bán hàng giả, xâm phạm sở hữu trí tuệ, đưa nội dung giáo dục vào nhà trường,
tổ chức các cuộc thi tìm hiểu pháp luật về sở hữu trí tuệ trong các doanh nghiệp,
cơ quan, đoàn thể, đồng thời kết hợp với các phương tiện thông tin đại chúng để
tuyên truyền. Từ đó xây dựng ý thức, trách nhiệm của người dân trong việc đấu
tranh phòng chống tội phạm.
Thứ ba, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra; phối hợp chặt chẽ giữa các cơ
quan chức năng và chủ sở hữu, thông qua các biện pháp nghiệp vụ để phát hiện
tội phạm, kiên quyết xử lý đúng pháp luật, công khai trên các phương tiện thông
tin đại chúng để toàn dân được biết. Nâng cao hơn nữa vai trò của tòa án trong
Trang 17


tương thích và phù hợp với pháp luật của các quốc gia trên thế giớivà các điều
ước quốc tế quan trọng có liên quan. Tuy nhiên, bên cạnh đó, pháp luật sở hữu
trí tụê Việt Nam vẫn còn có nhiều hạn chế: chưa rõ ràng, vẫncòn có sự chồng
chéo giữa các văn bản quy phạm pháp luật khác nhau.
Bên cạnh hệ thống luật pháp về sở hữu trí tuệ thì hệ thống các cơ quan thực thi
cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc xử lý và ngăn chặn cáchành vi
cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Trong thời gian qua,
mặc dù các cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý vi phạm đã mở rộng công
tác đấutranh chống cạnh tranh không lành mạnh nhưng có thể nhận thấy rằng
Trang 18


Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

cáchoạt động này chưa thực sự hiệu quả, các biện pháp xử lý chưa thực sự có
tácdụng răn đe đối với các đối tượng vi phạm.
Do đó, để theo kịp với những đòi hỏi thực tiễn của nền kinh tế thịtrường đặc
biệt là yêu cầu hội nhập nền kinh tế thế giới, vấn đề hoàn thiện hệthống pháp
luật về sở hữu trí tuệ nói chung để phù hợp, đáp ứng đầyđủ các tiêu chuẩn của
pháp luật quốc tế trở nên thực sự cấp bách. Bên cạnhhoàn thiện hệ thống luật
pháp về cạnh tranh không lành mạnh liên quan đếnsở hữu trí tuệ, thì việc tăng
cườnghiệu quả hoạt động của hệ thống thực thi pháp luật cũng cần được chú
trọng.
Để làm được điều này, cần có sự phối hợp nhịp nhàng, chặt chẽ giữa các
cơquan thực thi khác nhau, cùng với sự hợp tác tích cực từ phía các doanh
nghiệp và người tiêu dùng tại Việt Nam.

Tài liệu tham khảo:
Luật cạnh tranh 2004
Luật sở hữu trí tuệ 2005