BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2

NGUYỄN THỊ HỒNG NGA

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ
TRONG TIỂU THUYẾT
CỦA TRUNG TRUNG ĐỈNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2

NGUYỄN THỊ HỒNG NGA

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ
TRONG TIỂU THUYẾT
CỦA TRUNG TRUNG ĐỈNH
Chuyên nghành : Lí luận văn học
Mã số

: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Lý Hoài Thu

Nguyễn Thị Hồng Nga


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ....................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề ........................................................................................... 4
3. Mục đích nghiên cứu ................................................................................. 7
4. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................ 7
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................. 7
6. Những đóng góp mới của đề tài ................................................................ 8
7. Phương pháp nghiên cứu........................................................................... 8
NỘI DUNG ..................................................................................................... 10
Chương 1. KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ HÀNH
TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TRUNG TRUNG ĐỈNH ..................................... 10
1.1. Khái lược về nghệ thuật tự sự .............................................................. 10
1.1.1. Sự hình thành và phát triển của tự sự học ..................................... 10
1.1.2. Một số khái niệm ........................................................................... 11
1.2. Hành trình sáng tác của Trung Trung Đỉnh ......................................... 15
1.2.1. Những chặng đường chính trong cuộc đời cầm bút ...................... 15
1.2.2. Quan niệm của Trung Trung Đỉnh về sáng tác nghệ thuật ........... 17
1.2.3. Tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh trong dòng chảy của tiểu thuyết
Việt Nam thời kì đổi mới ........................................................................ 21
Chương 2. CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT
CỦA TRUNG TRUNG ĐỈNH ........................................................................ 31
2.1. Cốt truyện ............................................................................................. 31
2.1.1. Cốt truyện tiểu thuyết .................................................................... 31
2.1.2. Nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong tiểu thuyết của Trung
Trung Đỉnh............................................................................................... 34


Tiểu thuyết là một thể loại có quy mô lớn, giữ vai trò chủ đạo trong một
nền văn học. Mặc d là một thể loại luôn ở “thì hiện tại chưa hoàn kết” nhưng
đây là một thể loại then chốt của văn học, có khả năng bao quát hiện thực cả
về chiều rộng c ng như chiều sâu.
C ng với sự vận động của đời sống xã hội Việt Nam, tư duy văn học
ngày càng mở ra những biên độ thẩm mỹ mới. Quan niệm hiện thực, quan
niệm về con người, về chức năng văn học thay đổi tất yếu kéo theo thay đổi
nghệ thuật tự sự. Tiểu thuyết là nơi hội tụ nhiều khát vọng cách tân và cho
thấy khá rõ những nét mới trong nghệ thuật tự sự. Đặc biệt những năm gần
đây đã xuất hiện một số tiểu thuyết để lại ấn tượng mạnh cho người đọc bởi
sự khác lạ về bút pháp như báo hiệu một “tinh thần thẩm mỹ” mới. Đó thực
sự là “mảnh đất” hấp dẫn mời gọi người nghiên cứu vận dụng lí thuyết về tự
sự học để giải mã tác phẩm.
Từ năm 1986 đến nay văn xuôi đã có rất nhiều khởi sắc, trong đó
Trung Trung Đỉnh được xem là một trong những gương mặt khá tiêu biểu của
làng tiểu thuyết Việt Nam hiện đại. Ông là cây bút tiểu thuyết khá mới mẻ


2
nhưng rất ấn tượng với “cộng đồng tiếp nhận”. Là một nhà văn đồng thời
c ng là một người lính, bước vào chiến tranh Trung Trung Đỉnh là một người
lính cầm súng đúng nghĩa, nhưng bước ra khỏi cuộc chiến ông đã là một nhà
văn. Chiến trường, sự sống, cái chết, những mất mát và cả niềm hạnh phúc đã
"tôi luyện" ngòi bút của ông. Viết như một sự thôi thúc, một sự trả nợ những
tháng năm tuổi trẻ đã qua, và c ng có lúc viết là để "tiễn biệt ngày buồn". Văn
của ông luôn trĩu nặng những trăn trở về cuộc đời, về phận người, và có sức
ám ảnh kỳ lạ.
Trung Trung Đỉnh quan niệm “kinh nghiệm cuộc sống rất đáng quý,
nhưng đôi khi nó cũng rất có hại cho quá trình sáng tác. Với tôi, nếu viết
hoàn toàn thời bình cũng không được, mà hoàn toàn về chiến tranh cũng

Đêm nguyệt thực, Đêm trắng, Chóp trên đỉnh Kon Từng… Lạc rừng và Lính
trận là những tác phẩm để đời của ông viết về mảnh đất này. Đó là một phần
cuộc sống, một phần tuổi trẻ của Trung Trung Đỉnh. Lạc rừng được coi là tác
phẩm thành công nhất của ông về đề tài chiến tranh và Tây Nguyên.
Năm 2008 tiểu thuyết Sống khó hơn là chết được xuất bản. Cuốn tiểu
thuyết là những ám ảnh quá khứ của nhà văn, là sự trăn trở day dứt và đấu
tranh cho những điều tưởng dễ mà thật khó, chết là đi vào cõi vĩnh h ng,
nhưng sống thì sống sao cho ra sống, sống thế nào mới thật khó.
Sau đó nhà văn mang ám ảnh quá khứ Trung Trung Đỉnh tiếp tục “lên
kế hoạch” cho ra mắt tác phẩm mới Lính trận. Nhà văn cho biết ông không
lấy đề tài là những thân phận day dứt còn lại sau cuộc chiến như tác phẩm
trước, Lính trận sẽ là một chiến trường thật sự trong thời kỳ kháng chiến
chống Mỹ. Sau mười năm chăm chút đến tháng 8 năm 2007 khi dự trại sáng
tác ở Đà Lạt, Trung Trung Đỉnh đã hoàn chỉnh tiểu thuyết Lính trận. Đây có
thể coi là cuốn tiểu thuyết mang ít nhiều dấu ấn tự truyện mà nhà văn, sau
những năm tháng cận kề cái chết bên những người đồng đội, đã muốn viết


4
một điều gì đó để tri ân với những người đồng chí của mình. Tác phẩm được
Nhà xuất bản Hội nhà văn xuất bản vào năm 2010 và c ng trong năm này tác
phẩm được trao giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam.
Với 7 tiểu thuyết trình làng: Những người không chịu thiệt thòi, Ngược
chiều cái chết, Tiễn biệt những ngày buồn, Ngõ Lỗ Thủng, Lạc rừng, Sống
khó hơn là chết và gần đây nhất là Lính trận, Trung Trung Đỉnh đã khẳng
định được bản lĩnh và tài năng của mình - một nhà tiểu thuyết vạm vỡ. Tác
phẩm của ông từng gây xôn xao dư luận như Lạc rừng, Sống khó hơn là chết,
Lính trận nhanh chóng được chuyển thể thành kịch bản tác phẩm điện ảnh và
được công chúng hân hoan đón nhận như Tiễn biệt những ngày buồn và Ngõ
Lỗ Thủng…

Lưu Khánh Thơ trong bài giới thiệu tiểu thuyết Lạc rừng với nhan đề
Lạc rừng cuốn tiểu thuyết thành công của Trung Trung Đỉnh khẳng định
thành công của nhà văn trên phương diện lựa chọn đề tài và nội dung phản
ánh cốt truyện, ngôi trần thuật c ng như nghệ thuật ngôn từ.
Trần Bảo Hưng đã có bài viết Lạc Rừng và hình ảnh những người dân
Tây Nguyên trong kháng chiến chống Mỹ. Ông cho r ng: “Với Lạc rừng
Trung Trung Đỉnh đã khắc họa một cách tự nhiên mà dung dị, sâu sắc cuộc
chiến đấu toàn dân toàn diện của đồng bào Tây Nguyên...”.
Nguyễn Chí Hoan trong bài viết Giống như chuyện cổ tích xa xưa mà
hiện đại c ng đánh giá cao cách xây dựng tình huống truyện, giọng điệu c ng
như cảm giác chân thật mà tác phẩm đem lại.
Trên tờ Thể thao & Văn hóa, Dương Bình Nguyên cho r ng: “Sống
khó hơn là chết không phải là thành công cỡ Lạc rừng, c ng khác nhiều so
với bốn tiểu thuyết còn lại nhưng tác phẩm đi vào sự tinh giản, tưởng nhẹ
mà rất buồn, tưởng giản đơn mà không phải vậy. Đó là sự tr n trọc về nhân
tình thế thái của nhà văn.”


6
Lính trận ra đời c ng khiến giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm. Phạm
Phú Phong trong bài Trung Trung Đỉnh - vẫn nhớ thời Lính trận đã nhận
xét: “Thời gian kể chuyện được đan xen giữa quá khứ và hiện tại, không gian
chiến trận được tái hiện thông qua điểm nhìn của người kể chuyện, nhưng tất
cả những gì gian khổ và khốc liệt nhất của chiến tranh đã hiện ra một cách
sinh động và chân thật.”
Đỗ Bích Thúy trong bài Lính trận - tự truyện hay tiểu thuyết nhận xét
“Một câu chuyện khá khó để kể lại vì nó gần như không có cốt truyện, một
câu chuyện về những người lính miền Bắc vượt Trường Sơn vào Tây Nguyên,
một câu chuyện về đoạn cuối của chuyến đi d ng dặc ấy - chính là trận đánh
Plei me - Ia Đrăng. Nhưng tất cả trở nên cuốn hút và hấp dẫn nhờ những chi

4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Dựa trên hệ thống lý thuyết tự sự đã được các công trình nghiên cứu
chuyên biệt xây dựng, chúng tôi sẽ tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm
văn học của Trung Trung Đỉnh, đồng thời c ng góp phần kiểm nghiệm tính
khoa học của những lý thuyết đó qua những sáng tác tiêu biểu của nhà văn.
Khảo sát và phân tích các tiểu thuyết tiêu biểu của Trung Trung Đỉnh,
đặt chúng trong mối tương quan với một số hiện tượng văn học đương thời,
trên cơ sở đó, phát hiện ra những sáng tạo độc đáo trong nghệ thuật tự sự của
tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh từ các phương diện: Cốt truyện và nhân vật; Tổ
chức kết cấu và nghệ thuật trần thuật.
5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Nghệ thuật tự sự trong tiểu
thuyết của Trung Trung Đỉnh.


8
5.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong khoảng 40 năm vừa làm báo vừa sáng tác văn học, Trung Trung
Đỉnh cho ra đời một số lượng tác phẩm khá phong phú, trong đó có 5 tập
truyện ngắn, 7 tiểu thuyết và một số tập ký.
Ở mỗi thể loại Trung Trung Đỉnh đều có những thành công nhất định,
nhưng do yêu cầu đặt ra của đề tài, chúng tôi chỉ khảo sát năm tiểu thuyết tiêu
biểu của Trung Trung Đỉnh đó là: Tiễn biệt những ngày buồn (1990), Ngõ lỗ
thủng (1990), Lạc rừng (1999), Sống khó hơn là chết (2008), Lính trận (2010).
6. Những đóng góp mới của đề tài
Về mặt lí luận: Luận văn là công trình nghiên cứu có hệ thống về nghệ
thuật tự sự trong tiểu thuyết của Trung Trung Đỉnh. Từ đó chúng ta thấy được
vai trò của nghệ thuật tự sự trong đời sống thể loại.
Về thực tiễn: Luận văn là nguồn tài liệu tham khảo cho các chuyên đề

thống hơn.


10
NỘI DUNG
Chƣơng 1. KHÁI LƢỢC CHUNG VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ
VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TRUNG TRUNG ĐỈNH
1.1. Khái lƣợc về nghệ thuật tự sự
Tự sự có nghĩa là: phương thức tái hiện đời sống, bên cạnh hai
phương thức khác là trữ tình và kịch, được dùng làm cơ sở để phân loại tác
phẩm văn học.
Thuật ngữ “Tự sự học” do Todorov sử dụng lần đầu tiên vào năm 1969
trong sách Ngữ pháp Câu chuyện mười ngày. Việc nghiên cứu hình thái tự sự
đã có từ xưa, nhưng chủ yếu vẫn n m trong phạm vi của tu từ học. Thuật ngữ
tự sự học cũng có khi được dịch là trần thuật học. Khi nói trần thuật học
thường chỉ nói tới hành vi của người trần thuật và ngôn ngữ của anh ta. Nói
là tự sự thì tính đến cả hệ thống sự kiện và tổ chức sự kiện và mặt khác bao
hàm cả việc nghiên cứu các cấu trúc tự sự cụ thể hoặc lịch sử của một nền
văn học hay một giai đoạn văn học nào đó.
1.1.1. Sự hình thành và phát triển của tự sự học
Tự sự học nguyên gốc vốn là một nhánh của thi pháp học hiện đại, hiểu
theo nghĩa rộng chính là nghiên cứu cấu trúc của một văn bản tự sự và các
vấn đề liên quan hoặc nói cách khác là nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật của
văn bản tự sự. Dựa trên kết quả nghiên cứu của các công trình nghiên cứu về
tự sự học thì tự sự học hiện đại đến nay chia làm ba giai đoạn. “Tự sự học
trước chủ nghĩa cấu trúc, tự sự học cấu trúc chủ nghĩa và tự sự học hậu cấu
trúc chủ nghĩa”.
Tự sự học ở Việt Nam - tự sự học là ngành nghiên cứu còn khá mới ở
nước ta. Cho đến nay, các nhà nghiên cứu mới bước đầu quan tâm nên các
công trình về tự sự học chưa nhiều. Công trình đầu tiên tập hợp các bài viết về

của tác phẩm, để nhận ra lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn. Nhân vật được coi là
đứa con tinh thần của nhà văn, nên phân tích nhân vật còn để nhận ra tài năng,
đặc điểm, bút pháp nghệ thuật của nhà văn.


12
Nhân vật trong văn học rất phong phú: Nhân vật có tên và nhân vật
không tên. Trong thần thoại nhân vật có thể là thần, bán thần. Trong truyện
ngụ ngôn hay những truyện viết cho thiếu nhi, nhân vật thường là những con
vật hoặc đồ vật.
Căn cứ vào vai trò của nhân vật trong triển khai cốt truyện, chúng ta có
nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm.
Căn cứ vào tác động của nhân vật đối với sự phát triển, những đối
kháng mâu thuẫn trong tác phẩm, chúng ta có nhân vật chính diện và nhân vật
phản diện.
Dựa trên những căn cứ vào cấu trúc nhân vật, chúng ta có nhân vật
chức năng, nhân vật tư tưởng, nhân vật tính cách, nhân vật loại hình, nhân vật
ngụ ngôn.
1.1.2.3. Kết cấu
Kết cấu là sự tạo thành và liên kết các bộ phận trong bố cục của tác
phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của
tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tư tưởng
nhất định.
Kết cấu có nhiệm vụ tổ chức hệ thống các nhân vật, sự kiện, các biến
cố, hình ảnh…làm cho những yếu tố đó gắn bó chặt chẽ và tạo được sự tác
động qua lại trong tác phẩm văn học. Chính vì vậy, kết cấu trở thành một
chính thể nghệ thuật toàn vẹn không thể chia cắt được. Kết cấu đóng vai trò
rất quan trọng trong việc thực hiện sự thống nhất chặt chẽ giữa chủ đề tư
tưởng với hệ thống tính cách.
Kết cấu của tác phẩm văn học rất đa dạng, dựa trên thể loại có thể chia

Trong truyện kể, vấn đề ai kể chuyện và câu chuyện được kể như thế
nào bao giờ c ng quan trọng hơn là ai mới thật sự là người viết nên truyện kể
ấy. Điểm nhìn trở thành cơ sở để phân biệt người kể chuyện và tác giả. Người


14
kể chuyện có thể mang điểm nhìn của tác giả, song tác giả không phải là trung
tâm của truyện kể và không có vai trò đáng kể trong việc tổ chức truyện.
Điểm nhìn và người kể chuyện trở thành hai phương diện không thể
tách rời. Truyện bao giờ c ng được kể từ một điểm nhìn nhất định và bởi một
người kể chuyện nào đó. Pospelov khẳng định vai trò quan trọng của điểm
nhìn trong tác phẩm tự sự: “Trong tác phẩm tự sự, điều quan trọng là tương
quan giữa các nhân vật với chủ thể trần thuật, hay nói cách khác, điểm nhìn
của người trần thuật đối với những gì mà anh ta miêu tả”
Ngôn ngữ
Ngôn ngữ tự sự là nơi bộc lộ ý thức sử dụng ngôn ngữ có chủ ý của nhà
văn, thể hiện quan điểm của tác giả hay quan điểm của người kể chuyện đối
với cuộc sống được miêu tả.
Ngôn ngữ tự sự có những nguyên tắc thống nhất trong việc lựa chọn
các phương tiện tạo hình và biểu hiện ngôn ngữ để thể hiện cảm xúc, quan
điểm của tác giả. Ngôn ngữ tự sự là yếu tố cơ bản thể hiện phong cách nhà
văn, truyền đạt cái nhìn, giọng điệu, cá tính của tác giả.
Ngôn ngữ tự sự mang tính chính xác, cá thể hóa. Mỗi câu, mỗi chữ
trong tác phẩm có thể chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa, nhiều cách giải thích.
Nhưng mỗi từ lại phải mang tính chính xác và cá thể hóa. Ngôn ngữ tự sự còn
là ngôn ngữ đa thanh vì đặc trưng của ngôn ngữ văn xuôi là sự tác động qua
lại rất phức tạp giữa tiếng nói tác giả, người kể chuyện và nhân vật, giữa ngôn
ngữ miêu tả và ngôn ngữ được miêu tả.
Giọng điệu
Theo Từ điển thuật ngữ văn học, giọng điệu là: “thái độ, tình cảm, lập

những ngày buồn (1990) và Ngõ lỗ thủng (1990). Với ba tiểu thuyết này,
Trung Trung Đỉnh đã tạo cho mình một diện mạo mới. Ông cố đi vào cái lõi
của sự thật, buộc mình và độc giả của mình phải cật vấn riết róng tại sao bao


16
lâu nay mình sống như vậy. Dường như Trung Trung Đỉnh đang gõ lên một
tiếng chuông báo động và cảnh tỉnh những lỗ thủng trong tâm hồn và nhân
cách mỗi người.
Năm 1999, tiểu thuyết Lạc rừng ra đời. Tác phẩm đã đoạt giải của Bộ
Quốc Phòng và giải chính thức của cuộc thi viết tiểu thuyết của Hội nhà văn
1998 - 2000. Trung Trung Đỉnh là người có công rất lớn với Tây Nguyên. Từ
sau năm 1975 đến nay, ông là người viết về Tây Nguyên rất thành công với
Đêm nguyệt thực, Đêm trắng, Chóp trên đỉnh Kon Từng… Lạc rừng và Lính
trận là những tác phẩm để đời của ông viết về mảnh đất này. Đó là một phần
cuộc sống, một phần tuổi trẻ của Trung Trung Đỉnh. Lạc rừng được coi là tác
phẩm thành công nhất của ông về đề tài chiến tranh và Tây Nguyên.
Năm 2008 Trung Trung Đỉnh xuất bản cuốn tiểu thuyết Sống khó hơn là
chết. Cuốn tiểu thuyết chưa đầy 200 trang là những ám ảnh quá khứ của nhà
văn, là sự trăn trở day dứt và đấu tranh cho những điều tưởng dễ mà thật khó,
chết là đi vào cõi vĩnh h ng, nhưng sống thì sống sao cho ra sống, sống thế
nào mới khó lắm thay.
Sau tiểu thuyết Sống khó hơn là chết, nhà văn mang “ám ảnh quá khứ”
Trung Trung Đỉnh tiếp tục “lên kế hoạch” cho ra mắt tác phẩm mới Lính trận.
Nhà văn cho biết ông không lấy đề tài là những thân phận day dứt còn lại sau
cuộc chiến như tác phẩm trước, Lính trận sẽ là một chiến trường thật sự trong
thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Sau mười năm chăm chút đến tháng 8 năm
2007 khi dự trại sáng tác ở Đà Lạt, nhà văn Trung Trung Đỉnh đã hoàn chỉnh
tiểu thuyết Lính trận. Đây có thế coi là cuốn tự truyện mà nhà văn Trung
Trung Đỉnh, sau những năm tháng cận kề cái chết bên những người đồng đội,

đặc biệt quan trọng trong cá tính sáng tạo, thế giới quan và tư tưởng nghệ
thuật của nhà văn.
Với mỗi nhà văn có quá trình sáng tác trải dài qua nhiều giai đoạn thì
quan niệm nghệ thuật về con người c ng có nhiều biến đổi. Quá trình này


18
diễn ra từ từ, thấm dần, ngấm dần trong tư tưởng, suy nghĩ và được thể hiện
trên nhiều trang viết. Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng con
người trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất
để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học.
Sáng tác của Trung Trung Đỉnh tập trung hầu hết từ sau đổi mới, nên tư
duy sáng tạo của nhà văn đã có những thay đổi nhất là ở phương diện quan
niệm nghệ thuật về con người. Bên cạnh nhân vật người lính đã quá quen thuộc
trong tác phẩm của ông thì những số phận con người thành bại, được mất, bất
trắc, đổ vỡ trong cuộc sống đời thường, những tâm trạng gi ng xé, những khắc
khoải nội tâm, những xung đột trong tư tưởng, nhận thức và tâm hồn, kể cả bi
kịch nỗi đau mất mát cô đơn, tâm linh tiềm thức với tư cách là một con người
cá thể là những v ng đất mà Trung Trung Đỉnh tập trung thể hiện.
1.2.2.1. Con người đa diện
Có lẽ xuất thân từ một người lính và trưởng thành trong chiến tranh nên
hầu như tác phẩm nào của Trung Trung Đỉnh c ng có nhân vật người lính.
Chỉ có điều người lính chiến thắng, người anh h ng vẹn toàn của văn học
trước đây giờ đã thay đổi. Bây giờ người lính c ng chỉ là con người bình
thường, thậm chí kém cỏi hơn người thường vì đã để lại phần tuổi trẻ ở chiến
trường, đã chưa kịp học lấy một nghề thực sự ngoài việc cầm súng. Và gay go
hơn là họ đã quen với những chuẩn mực ứng xử trong thời chiến, chưa hề và
không thể thích nghi ngay với cái thực tại phức tạp, gai góc nhiều cạm bẫy,
với những con người tưởng quen thân mà đa đoan, đa sự. Khi hiện thực
không đơn giản xuôi chiều như trước thì quan niệm về con người c ng đa

trước. “Con người là sản phẩm của tự nhiên”. Con người hành động có khi
theo ý thức, của lý trí tỉnh táo, có khi lại bị chi phối của tiếng nói tâm linh,
của vô thức bản năng. Rất khó để định tính hay định lượng cho con người mà
không làm tổn thương đến bản chất người của nó.
Con người trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh được khám phá ở nhiều
bình diện, không chỉ là con người được ý thức ở bình diện xã hội mà còn