HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

LƯU KHƯƠNG HOA

LèI SèNG THANH NI£N N¤NG TH¤N
NGO¹I THµNH Hµ NéI HIÖN NAY
(QUA KHẢO SÁT TRƯỜNG HỢP XÃ CỔ LOA HUYỆN ĐÔNG ANH
VÀ XÃ THỤY HƯƠNG HUYỆN CHƯƠNG MỸ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HÓA HỌC
Mã số: 62 31 06 40

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS. NGUYỄN DUY BẮC
TS. NGUYỄN THỊ TUYẾN

HÀ NỘI - 2016


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng
tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có
nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo qui định.
Tác giả

Lưu Khương Hoa



73

Chương 3: CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG VÀ XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG
CỦA LỐI SỐNG THANH NIÊN NÔNG THÔN NGOẠI
THÀNH HÀ NỘI HIỆN NAY

3.1. Các nhân tố tác động đến lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành
Hà Nội
3.2. Xu hướng vận động của lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành
Hà Nội

89
89
101

Chương 4: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ VỚI
LỐI SỐNG THANH NIÊN NÔNG THÔN NGOẠI THÀNH
HÀ NỘI

4.1. Những vấn đề đặt ra với lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành
Hà Nội
4.2. Một số khuyến nghị đối với với lối sống thanh niên nông thôn ngoại
thành Hà Nội hiện nay
KẾT LUẬN
DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
LUẬN ÁN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

121


Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

KNS

:

Kỹ năng sống

KTTT

:

Kinh tế thị trường

KT-XH

:

Kinh tế - xã hội

NCS

:

Nghiên cứu sinh

TCH

:

Bảng 2.1:

Cơ cấu thanh niên xã Cổ Loa

41

Bảng 2.2:

Cơ cấu thanh niên xã Thụy Hương

44

Bảng 2.3:

Chất lượng nguồn nhân lực của hai xã Cổ Loa và Thụy Hương

47

Bảng 2.4:

Nghề nghiệp của thanh niên xã Cổ Loa

47

Bảng 2.5:

Nghề nghiệp của thanh niên xã Thụy Hương

47



Bảng 2.11:

Mức độ đánh giá cách thức chi tiêu trong gia đình

54

Bảng 2.12:

Dự định sử dụng tiền tiết kiệm của thanh niên

55

Bảng 2.13:

Các loại hình giải trí của thanh niên

55

Bảng 2.14:

Mức độ quan tâm tới các loại hình âm nhạc của thanh niên

57

Bảng 2.15:

Mức độ tham gia của thanh niên đối với các hoạt động xã hội

59

70

Biểu đồ 2.1:

Cơ cấu thanh niên theo giới tính

42

Biểu đồ 2.2:

Cơ cấu thanh niên theo giới tính

44

Biểu đồ 2.3:

Người quyết định công việc trong gia đình

65

Biểu đồ 2.4:

Mức độ chia sẻ với gia đình và bạn bè

68

Biểu đồ 2.5:

Lý do muốn sinh con trai


như Đảng ta xác định: thanh niên là rường cột của nước nhà, là chủ nhân tương
lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã
hội chủ nghĩa, một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của sự nghiệp
công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa
xã hội. Do đó, thanh niên luôn và cần phải được đặc biệt quan tâm trong chiến


2
lược đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn lực con người vì sự phát triển bền
vững đất nước. Có thể thấy, vấn đề xây dựng lối sống thanh niên nói chung trong
những năm gần đây đã được quan tâm nhiều hơn. Tuy nhiên, lối sống thanh niên
nông thôn ngoại thành Hà Nội trong quá trình CNH, HĐH và ĐTH mạnh mẽ như
hiện nay lại chưa được giới nghiên cứu quan tâm một cách thỏa đáng.
Chính vì vậy, việc nghiên cứu lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà
Nội hiện nay là một vấn đề quan trọng, cấp thiết không chỉ về mặt lý luận, mà cả
trong hoạt động thực tiễn quản lý, giáo dục, xây dựng lực lượng và phát huy sức
mạnh, tiềm năng của đội ngũ thanh niên. Lựa chọn vấn đề "Lối sống thanh niên
nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay" (Qua khảo sát trường hợp xã Cổ Loa
huyện Đông Anh và xã Thụy Hương huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội) làm
đề tài luận án là sự mong muốn được tiếp tục đi sâu nghiên cứu vấn đề mà chúng tôi
đã quan tâm trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, nghiên cứu lối sống là một vấn đề có
nhiều khó khăn, phức tạp. Hơn nữa lại gắn với một đối tượng nhạy cảm là thanh
niên nông thôn thì vấn đề càng trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Chúng tôi ý thức
rằng, luận án không có tham vọng nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện những
vấn đề đặt ra với lối sống mà chỉ tập trung vào một số khía cạnh chủ yếu của lối
sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu vấn đề lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện
nay (qua khảo sát trường hợp xã Cổ Loa huyện Đông Anh và Thụy Hương huyện

Đối tượng nghiên cứu của luận án là lối sống thanh niên nông thôn ngoại
thành Hà Nội hiện nay.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Về không gian: Luận án được tiến hành nghiên cứu từ điểm đến diện.
Thông qua việc nghiên cứu, khảo sát một số địa bàn cụ thể, luận án khái quát trên
một phạm vi rộng lớn hơn của nông thôn ngoại thành Hà Nội, thuộc những địa bàn
ráp gianh với khu vực nội thành Hà Nội. Vì vậy, luận án chọn đại diện 2 xã là Cổ
Loa huyện Đông Anh và Thụy Hương huyện Chương Mỹ để nghiên cứu.
- Về thời gian: Luận án lấy mốc thời gian nghiên cứu từ khi Hà Nội mở rộng
địa giới hành chính (năm 2008) cho đến nay.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận
Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy
vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để khảo sát, tìm hiểu quá trình hiện


4
thực hóa các giá trị văn hóa trong lối sống thanh niên; phân tích đặc điểm cũng như
xu hướng vận động của lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay.
Phép biện chứng mácxit là phương pháp nhận biết hiện thực trong tính tổng thể,
toàn vẹn và sâu sắc, soi sáng cho tất cả những phương pháp tiếp cận khác nhau
được sử dụng trong quá trình khảo sát hiện thực của luận án.
Luận án nghiên cứu lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội dựa
trên các khái niệm công cụ như lối sống, lối sống thanh niên, lối sống thanh niên
nông thôn ngoại thành Hà Nội và lý thuyết hoạt động, lý thuyết giá trị, lý thuyết
chức năng...
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội có thể được tiếp cận từ
nhiều ngành khoa học chuyên biệt như triết học, kinh tế học, xã hội học, dân tộc
học, văn hóa học, lịch sử văn hóa... Tuy nhiên, để phù hợp với mã số chuyên ngành

Hà Tây cũ trước khi hợp nhất về Hà Nội (năm 2008) và là 1/11 xã điểm được chọn
để thực hện triển khai Chương trình xây dựng nông thôn mới (NTM) trong cả nước.
- Phương pháp điều tra xã hội học
Để đạt được mục đích nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụng 154 phiếu hỏi anket
với thanh niên thuộc xã Cổ Loa và 163 phiếu hỏi anket với thanh niên thuộc xã
Thụy Hương
Sau khi thu thập được ý kiến đánh giá của đối tượng khảo sát được mã hóa
và xử lý thông qua phần mềm thống kê xã hội SPSS 16.0 cho kết quả định lượng,
phục vụ cho đề tài.
Có thể nói, đây là nguồn thông tin quan trọng nhất, cung cấp luận cứ, nguyên liệu
"đầu vào" cho hầu hết tất cả các phân tích và lập luận trong nghiên cứu của luận án.
Về mục đích: đây là cuộc khảo sát chuyên biệt, tập trung vào mục tiêu là
khám phá thực trạng, đo lường mức độ và phạm vi ảnh hưởng, tìm hiểu các nhân tố
tác động trực tiếp, dự báo xu thế vận động của các xu hướng lối sống chủ yếu của
thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay.
Về thời gian: Cuộc khảo sát được chuẩn bị và tiến hành vào khoảng 6 tháng
cuối năm 2014. Chúng tôi đã tiến hành điều tra trực tiếp 317 nam nữ thanh niên trên
cơ sở phiếu điều tra đã được thiết kế xây dựng theo mục đích nghiên cứu.
Về địa bàn khảo sát: chúng tôi xác định địa bàn khảo sát dựa trên một số tiêu
chuẩn lựa chọn sau:
+ Một huyện đại diện cho địa bàn ngoại thành của Hà Nội cũ (huyện Đông Anh).
Một huyện đại diện cho địa bàn ngoại thành Hà Nội mới mở rộng (huyện Chương Mỹ).
+ Mỗi huyện chọn 01 xã đại diện. Cụ thể huyện Chương Mỹ, chúng tôi chọn xã
Thụy Hương bởi lẽ, đây là xã có làng nghề truyền thống - đại diện cho huyện ngoại


6
thành Hà Nội đi lên từ tiểu thủ công nghiệp. Ở huyện Đông Anh chúng tôi chọn xã Cổ
Loa bởi lẽ, đây là xã thuần túy làm nông nghiệp - đại diện cho nông thôn ngoại thành
Hà Nội trong quá trình đổi mới, mở cửa và hội nhập thế giới hiện nay.


7
Luận án coi lối sống là những hình thức biểu hiện cụ thể của văn hóa, là quá
trình hiện thực hóa các giá trị và hệ giá trị văn hóa trong thực tiễn cuộc sống hàng
ngày của thanh niên. Điều này giải thích tại sao khi nghiên cứu về văn hóa thanh
niên, người ta bắt buộc phải nghiên cứu lối sống thanh niên, và ngược lại, nghiên
cứu lối sống thanh niên để tìm ra chiều sâu các giá trị văn hóa trong thanh niên.
5.2. Ý nghĩa thực tiễn
Qua nghiên cứu, khảo sát những biểu hiện cụ thể của lối sống thanh niên xã
Cổ Loa, huyện Đông Anh và xã Thụy Hương, huyện Chương Mỹ, thành phố Hà
Nội nói riêng và nhìn rộng ra các làng quê nông thôn khác của ngoại thành Hà Nội
nói chung, luận án chỉ ra chiều sâu văn hóa của lối sống; sự hiện thực hóa những giá
trị và hệ giá trị văn hóa trong lối sống; những nhân tố tác động và xu hướng vận
động của lối sống thanh niên. Đồng thời, từ sự phân tích đánh giá đó, luận án chỉ rõ
những vấn đề đặt ra và đề xuất một số khuyến nghị về giải pháp xây dựng lối sống
thanh niên ở nông thôn ngoại thành Hà Nội trong quá trình CNH, HĐH và ĐTH
nhằm phát huy tốt nhất những giá trị văn hóa lối sống lành mạnh, đồng thời hạn chế
đến mức tối đa mặt trái của nó trong bối cảnh đất nước đổi mới, mở của và hội nhập
thế giới ngày càng sâu rộng như hiện nay.
6. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội
dung luận án được chia làm 04 chương, 8 tiết.


8
Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN
VỀ LỐI SỐNG THANH NIÊN
1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ LỐI SỐNG THANH NIÊN


kỹ thuật và thói quen (lối sống) từ thế hệ này sang thế hệ khác - một di sản xã hội mà thực tế là một tập hợp các giải pháp đối với các vấn đề con người đã gặp và giải
quyết trong một thời gian dài... gọi là nền văn hóa. Quá trình quá độ mà chúng ta có
thể tiếp nhận được nền văn hóa của xã hội mà trong đó ta đã được sinh ra - quá trình
mà nhờ nó chúng ta đạt được những đặc trưng xã hội của bản thân, học được cách
suy nghĩ và ứng xử được coi là thích hợp trong xã hội ta đang sống- được gọi là quá
trình xã hội hóa. Khi cá nhân thông qua xã hội hóa, chấp nhận những qui tắc và đòi
hỏi tạo dựng nền văn hóa xã hội mà họ đang sống, sử dụng chúng để qui định hành
vi của mình nghĩa là họ đã tiếp thu được các qui luật văn hóa của xã hội. Quá trình
xã hội hóa của con người từ những năm tháng đầu tiên của cuộc đời rõ ràng là có
ảnh hưởng quyết định tới những thái độ và hành vi khi lớn lên, cho nên gia đình
chính là nhóm người đầu tiên mà mỗi cá nhân trong mọi xã hội thường phải phụ
thuộc vào. Như vậy, gia đình là một môi trường xã hội hóa có tầm quan trọng chính
yếu đối với việc hình thành nhân cách và lối sống của con người. Không chỉ giới
hạn trong gia đình, các môi trường khác bên ngoài như nhà trường, môi trường xã
hội, lao động và việc làm, truyền thông đại chúng v.v... cũng ảnh hưởng rất lớn đến
hành vi và lối sống của con người, đặc biệt đối với tầng lớp thanh niên.
Cũng trong công trình nghiên cứu này, khi bàn về văn hóa thanh niên, nhiều
nhà xã hội học và bình luận viên ngành truyền thông coi sự tồn tại một "nền văn hóa
thanh niên" như là phản ánh và biểu đạt những kinh nghiệm, những hoạt động và
giá trị của thanh niên. Berger cho rằng: ở một mức độ đáng kể, văn hóa thanh niên
cắt ngang qua các tuyến giai cấp, nó đã tạo nên những biểu tượng và kiểu mẫu hành
vi có khả năng dành địa vị cho những con người xuất phát từ những bối cảnh giai
cấp hoàn toàn khác... Văn hóa thanh niên có một đặc tính bình đẳng mạnh mẽ. Ý
kiến phổ biến này về sự phân chia thế hệ được biểu đạt dưới dạng một nền văn hóa
thanh niên dựa trên một quan niệm chủ yếu có tính chức năng, bao hàm một khái
niệm về sự gián đoạn giữa các hệ thống giá trị của người lớn và thanh niên. Theo
cách nhìn này, sự tác động qua lại vững chắc giữa các thành viên có các độ tuổi
khác nhau là điều cần thiết cho sự vận động và tính liên tục của chế độ xã hội.



các nghiên cứu về thanh niên ở nước ngoài.
Trong khoảng chục năm trở lại đây, đã có nhiều nhà khoa học quan tâm
nghiên cứu quá trình đổi mới về kinh tế với những chuyển biến xã hội ở cả nông


11
thôn và thành thị. Bên cạnh những công trình thuộc các lĩnh vực nhân học, xã hội
học, văn hóa học... đã bắt đầu xuất hiện một số nghiên cứu liên ngành có giá trị, liên
quan đến vấn đề lối sống và lối sống thanh niên Việt Nam hiện đại. Tuy thành tựu
của giới Việt Nam học phương Tây là khá phong phú, song cho đến nay chưa có
một công trình chuyên khảo nào về lối sống thanh niên Việt Nam. Mặc dù vậy, các
công trình kể trên cũng là một trong những nguồn tài liệu tham khảo có giá trị đối
với nghiên cứu của chúng tôi.
1.1.2. Nghiên cứu về lối sống thanh niên ở Việt Nam
Vào những thập niên cuối của thế kỷ XX, khi Việt Nam bước vào giai đoạn
đẩy mạnh sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, những thay đổi sâu sắc về kinh tế, chính
trị, văn hóa, xã hội trong giai đoạn này đã kéo theo những biến đổi sâu sắc về lối
sống của con người, đặc biệt là thanh niên. Do đó mà những nghiên cứu về lối sống
thanh niên đã được các nhà khoa học đề cập đến nhiều hơn, phong phú và đa dạng
hơn. Lối sống thanh niên đã bắt đầu trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều
ngành khoa học xã hội và nhân văn, là đề tài của nhiều luận văn, luận án từ cử nhân
đến thạc sĩ, tiến sĩ. Một số đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, cấp Nhà nước về lối
sống và lối sống thanh niên đã được triển khai. Nhiều nhà khoa học với những đầu
sách nghiên cứu về lối sống thanh niên đã được xuất bản, có giá trị lớn và được
đánh giá cao.
Tác giả Đặng Cảnh Khanh với công trình "Xã hội học thanh niên" [58] đã
nhìn xã hội học, đi từ góc độ tiếp cận lý thuyết đến những nghiên cứu thực nghiệm,
đã nghiên cứu khá toàn diện về thanh niên. Tác giả đã cho chúng ta cái nhìn khá đầy
đủ về vị trí, vai trò, giá trị đạo đức cũng như những thay đổi trong văn hóa, lối sống
và định hướng giá trị của thanh niên trong bối cảnh đất nước và thời đại hiện nay.

hợp lý, nó cho thấy nhận thức của thanh niên đã có những thay đổi nhất định trong
vấn đề học vấn. Phần lớn thanh niên hiểu rằng trong điều kiện khắc nghiệt của nền
kinh tế thị trường, kiến thức và trình độ học vấn, tay nghề có ý nghĩa quan trọng. Có
trình độ chuyên môn là điều kiện thiết yếu để có thể chọn lựa được việc làm và
nghề nghiệp hợp lý. Mặc dù hiện nay có nhiều ý kiến nhận xét rằng thanh niên đã
có sự tha hóa trong lối sống và định hướng giá trị ở mặt này mặt khác, nhưng nhóm
tác giả khẳng định: đại đa số thanh niên vẫn cho rằng nhìn chung, sống trung thực,
lành mạnh, có văn hóa vẫn là biểu hiện chung cho lối sống của thanh niên ta hiện
nay... Từ những phân tích, luận giải trên tác giả khẳng định: thanh niên bao giờ
cũng là lực lượng đột phá trong một xã hội trì trệ, là những gì biến động nhiều nhất
trong một xã hội đang biến động. Sự phát triển của một xã hội được đo bằng cường


13
độ hoạt động vốn được tập trung vào nguồn lực thanh niên của xã hội đó, vào việc
phát huy sức sáng tạo của thanh niên…
Tác giả Phạm Hồng Tung trong công trình nghiên cứu "Thanh niên và lối
sống của thanh niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế" [96] đã
nghiên cứu công phu và toàn diện những vấn đề cơ bản của lối sống thanh niên
trong giai đoạn đổi mới hiện nay. Với cách tiếp cận liên ngành/đa ngành, công trình
đã tập trung làm sáng tỏ các nội dung cơ bản như: những vấn đề lý luận và cách tiếp
cận khi nghiên cứu về thanh niên và lối sống thanh niên, một số khái niệm liên quan
đến thanh niên và lối sống thanh niên; khảo sát và phân tích tình hình thanh niên và
lối sống thanh niên trong hơn hai thập kỷ đổi mới đất nước; thông qua đó chỉ ra
những đặc trưng cơ bản của thanh niên và lối sống thanh niên; làm rõ những xu
hướng biến đổi của lối sống thanh niên trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc
tế... Trong đó, tác giả tập trung vào một số nhóm thanh niên có tính đại diện cao cho
thanh niên cả nước như học sinh, sinh viên, thanh niên trí thức... Trên cơ sở nghiên
cứu với những luận chứng có tính thuyểt phục cao, tác giả đã đưa ra những khuyến
nghị khoa học với tiến trình đổi mới đất nước hiện nay đối với thanh niên. Có thể

trưng của lối sống văn hóa thanh niên. Tác giả cho rằng, lối sống văn hóa chính là
lối sống đẹp của lứa tuổi thanh niên. Nó được biểu hiện trong lẽ sống đẹp, nếp sống
đẹp của thanh niên: có ước mơ và khát vọng sống, có khả năng sáng tạo, có tinh
thần dám nghĩ dám làm, thích cái mới, thích học hỏi, năng động, vận động và phát
triển cùng với xu thế của dân tộc và thời đại...
Tác giả Nguyễn Ánh Hồng với "Phân tích về mặt tâm lý học lối sống của
sinh viên thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay" [49] đã có những phân
tích về tâm lý, lối sống và biểu hiện của lối sống sinh viên trong học tập và sự tham
gia vào các hoạt động khác của sinh viên... Tác giả cho rằng, nghiên cứu lối sống
trên bình diện tâm lý học, cần xuất phát từ các cá nhân để phát hiện ra cái chung, cái
đặc thù biểu hiện trong cái riêng, cái cá biệt... Vì vậy, nghiên cứu lối sống cần nhấn
mạnh vào 3 tiêu chí: nhận thức, thái độ, hành vi của chủ thể trong hoạt động. Đây
cũng là cách được nhiều tác giả ở trong và ngoài nước thường áp dụng trong những
nghiên cứu về lối sống gần đây.
Trong những năm cuối của thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, cho dù tốc độ đô
thị hóa mạnh và nhanh, nhưng về cơ bản nông thôn nước ta vẫn chiếm một diện tích
khá lớn (khoảng 90% diện tích cả nước). Chính vì vậy, nông thôn-nông dân vẫn là
đối tượng nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong nước. Ngay từ
những thập niên cuối của thế kỷ XX, nhiều công trình nghiên cứu về lối sống nông
thôn đã ra đời và được đánh giá cao.


15
Đề cập trực tiếp đến đặc điểm tư duy và lối sống của cộng đồng làng xã Việt
Nam có thể kể đến là Nguyễn Ngọc Hà với công trình nghiên cứu "Đặc điểm tư duy
và lối sống của con người Việt Nam hiện nay - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn"
[37] đã phân tích một cách có hệ thống những vấn đề lý luận chung về tư duy và lối
sống, đặc điểm tư duy và lối sống truyền thống của con người, trong đó có thanh
niên, các tác giả đã đề cập đến những nhân tố tác động đến sự biến đổi của tư duy
và lối sống trong giai đoạn hiện nay. Theo các tác giả, hiện nay, cùng với việc mở

cổ truyền phương Đông đang chịu sự thách thức của văn minh công nghiệp phương
Tây. Ngày nay, trong một "thế giới phẳng" - theo cách nói của Thomas L.Friedman
thì sự hội nhập lối sống càng diễn ra mạnh hơn. Nó là một chủ đề phức tạp nhất của
các cuộc nghiên cứu về biến đổi văn hóa...
Nhấn mạnh đến những biến đổi trong lối sống của người dân nông thôn, Tô
Duy Hợp với công trình nghiên cứu "Sự biến đổi của làng - xã Việt Nam ngày nay
(ở đồng bằng sông Hồng)" [48] đã phân tích khá hệ thống và toàn diện những biến
đổi của xã hội nông thôn trong bối cảnh đổi mới đất nước nói chung, ở vùng đồng
bằng sông Hồng nói riêng. Từ phân tích những tác động trực tiếp của quá trình đổi
mới đến kinh tế nông thôn, ảnh hưởng của các chính sách kinh tế mới đến xu hướng
vận động của các quan hệ kinh tế nông thôn... các tác giả đã cho chúng ta thấy sự
biến đổi trong văn hóa làng - xã (những biến đổi trong hệ thống giá trị - chuẩn mực
làng - xã; đặc điểm biến đổi khuôn mẫu văn hóa làng - xã; sự biến đổi văn hóa trong
phạm vi gia đình và dòng họ), sự biến đổi trong hệ thống quản lý làng - xã (quá
trình dân chủ hóa tại làng - xã; những hạn chế trong năng lực tự quản cộng đồng
làng - xã; vấn đề nâng cao năng lực quản lý quá trình phát triển kinh tế xã hội tại làng xã). Ngoài việc tập trung nhận diện thực trạng và xu hướng biến đổi của xã hội nông
thôn, các tác giả còn phân tích những chuyển đổi đáng kể của các quan hệ xã hội cơ
bản trong làng - xã đồng bằng sông Hồng dưới tác động của quá trình đổi mới.
Tác giả Nguyễn Thị Phương Châm với công trình nghiên cứu "Biến đổi văn
hóa ở các làng quê hiện nay" [9] đã cho rằng, quá trình đô thị hóa và công nghiệp
hóa đã kéo theo những sự biến đổi xã hội sâu sắc, trong đó có sự biến đổi văn hóa
(và cũng là lối sống) ở các làng quê. Hiện tượng những ngôi làng xưa trở thành phố,
những người nông dân vốn gắn bó với ruộng đồng bỗng chốc trở thanh tỷ phú,
những khu công nghiệp mọc lên bên lũy tre làng... Những hiện tượng này đã và
đang đặt ra nhiều vấn đề lớn cho sự phát triển xã hội Việt Nam hiện tại và tương lai.
Từ góc nhìn của chuyên ngành Nhân học văn hóa, tác giả đã phân tích bối cảnh lý
thuyết và thực tiễn của quá trình biến đổi đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa ở các


17

của người dân Thủ đô Hà Nội từ những góc độ tiếp cận khác nhau như tâm lý học,


18
văn hóa học, sử học...Tác giả Phan Thị Mai Hương với công trình nghiên cứu
"Những biến đổi tâm lý của cư dân vùng ven đô trong quá trình đô thị hóa" [53] đã
phân tích sự biến đổi về mặt tâm lý của người dân vùng ven đô Hà Nội dưới tác
động của quá trình đô thị hóa. Từ góc nhìn tâm lý học, tác giả đã hướng tới khai
thác những biến đổi tâm lý về mặt nhận thức cá nhân; vai trò của mỗi cá nhân trong
bối cảnh mới; sự biến đổi nhu cầu; sự thích nghi với nhịp sống mới; sự biến đổi
chiến lược sống của mỗi người; sự biến đổi quan hệ người - người trong đời sống
cộng đồng v.v.... Là một thành phố đang phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu,
quá trình đô thị hóa ở thành phố Hà Nội được tập trung mạnh nhất ở các vùng ven
đô. Do vậy, khu vực ven đô vừa mang những đặc trưng chung của các vùng đô thị
hóa vừa có những đặc thù riêng của thủ đô. Xét về bản chất, ven đô Hà Nội vốn là
vùng được trung chuyển từ nông thôn sang nội thị, nên sự đan xen giữa các khuôn
mẫu nông thôn và thành thị về mặt văn hóa và lối sống là đặc trưng chủ yếu của
vùng này. Quá trình đô thị hóa nhanh ở Hà Nội đã biến nhiều khu vực ven đô thành
khu vực nội thành, nhiều vùng ngoại ô trở thành vùng ven đô. Đi kèm với quá trình
này là sự thay đổi mạnh mẽ từ cảnh quan môi trường, hoạt động nghề nghiệp, đến
sự biến đổi lối sống, phong tục, tập quán; từ biến đổi kinh tế - xã hội đến những
biến đổi tâm lý trên bình diện xã hội lẫn bình diện cá nhân.
Tác giả Hà Thị Tuyết với "Sự biến đổi của lối sống làng xã vùng châu thổ Bắc
Bộ qua nghiên cứu trường hợp làng Cự Đà, huyện Thanh Oai, Hà Nội" [97] đã tập
trung vào phân tích sự biến đổi những chiều cạnh lối sống chủ yếu như: sự biến đổi về
hoạt động vật chất; sự biến đổi lối sống trong quan hệ xã hội; sự biến đổi lối sống trong
đời sống tinh thần. Từ góc nhìn văn hóa học, tác giả cho rằng, chính việc hình thành
các khu đô thị và khu công nghiệp đã tạo nên những luồng di cư mới từ nông thôn ra
thành thị, từ sản xuất nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ... Đó là một thực tiễn
phát triển đa diện và phức tạp của những cộng đồng nông nghiệp - nông thôn và nông

trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình.
Ở một góc nhìn khác, tác giả Đỗ Huy nhấn mạnh: lối sống mà thủ đô ta
hướng vào và xây dựng đó là lối sống dân tộc - hiện đại mà đặc trưng điển hình của
nó là văn minh, lành mạnh, lịch thiệp và năng động. Với cách phân tích và luận giải
thuyết phục, tác giả Đỗ Huy đã cho thấy sự cần thiết phải xây dựng và giáo dục một
lối sống văn minh, lành mạnh, lịch thiệp và năng động đối với người Hà Nội trong
giai đoạn đổi mới và hội nhập hiện nay. Cũng đồng tình như vậy, tác giả Trường
Lưu có những kiến giải sâu sắc và rõ ràng, cụ thể với luận điểm cho rằng: cần một
lối sống thanh lịch hiện đại cho Hà Nội trước mắt và lâu dài.


20
Từ góc độ tiếp cận xã hội học, trong bài viết "Tiêu dùng văn hóa của người
dân Hà Nội qua một số chỉ báo xã hội học" của tác giả Cao Thị Vũ Huyền khẳng
định: khi nhìn nhận việc thực hiện văn hóa được thể hiện trong toàn bộ hoạt động
sống của con người, thì tiêu dùng văn hóa không chỉ giới hạn trong phạm vị sự
hưởng thụ văn hóa, nghệ thuật, mà nó được phản ánh ở việc sử dụng quĩ thời gian, ở
tính chất và trình độ các quan hệ giao tiếp, giao lưu xã hội, ở hệ thống những lựa
chọn và đánh giá thông qua các hệ giá trị.
Ngoài ra, công trình nghiên cứu "Nếp sống người Hà Nội từ truyền thống
của Thủ đô Thăng Long" của Nguyễn Viết Chức [13] đã tập hợp các bài tham luận
của nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa ở những góc độ tiếp cận khác nhau,
đã tập trung chủ yếu đề cập đến xây dựng nếp sống người Hà Nội từ truyền thống
của thủ đô Thăng Long trong giai đoạn hiện nay.
Liên quan đến phạm vi nghiên cứu của Luận án phải kể đến hai công trình
nghiên cứu của Ban Chấp hành Đảng bộ xã Cổ Loa và Ban Chấp hành Đảng bộ xã
Thụy Hương, đó là "Lịch sử Đảng bộ xã Cổ Loa (1945 - 2005)" và " Lịch sử cách
mạng của Đảng bộ và nhân dân xã Thụy Hương (1945 -2010)". Đây là hai công
trình đã nêu và phân tích một cách có hệ thống và toàn diện về các vấn đề từ môi
trường tự nhiên, lịch sử, truyền thống văn hóa, xã hội đến cơ cấu kinh tế, sự phát