A.PHẦN MỞ ĐẦU.
1. Lý do chọn đề tài.
Báo chí hiện nay đang ngày càng đóng góp và khẳng định vai trò quan
trọng của mình trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Ở thế giới nói
chung và ở Việt Nam nói riêng, báo chí đã trở thành cơ quan quyền lực thứ
tư, tham gia vào quá trình quản lý và giám sát xã hội. Việt Nam hiện có 954
cơ quan báo, tạp chí, đài phát thanh, đài truyền hình, báo điện tử. Trong đó
706 cơ quan báo in (76 báo trung ương, 102 báo địa phương và 528 tạp chí);
67 đài phát thanh truyền hình (3 đài PTTH trung ương - VTV, VTC, VOV và
64 đài PTTH địa phương). ( Theo báo Công an Nghệ An tháng 6/2010) và
hiện nay có hơn 17 nghìn nhà báo thuộc các cơ quan báo chí trên khắp cả
nước được cấp thẻ nhà báo. Thực tế cho thấy rằng, hiện các tác phẩm báo chí
được đăng tải đang có xu hướng ngày càng nâng cao về chất lượng nội dung,
khai thác, khám phá đề tài nhanh nhẹn, sắc sảo. Để có được những tác phẩm
hay như vậy, đi vào tâm thức bạn đọc và quan trọng là thực hiện chức năng
định hướng dư luận, các nhà báo, phóng viên đã phải trải qua một quá trình
sáng tạo tác phẩm, hay nói cụ thể hơn là họ đã trải qua một quá trình lao động
nghề báo. Vậy lao động nghề báo là gì? nó có tác dụng như thế nào đối với
chính bản than tác giả và công chúng độc giả? Khác với văn học, hội họa, âm
nhạc hay điện ảnh,..sản phẩm báo chí không phải là mỗi tác phẩm riêng lẻ của
từng cá nhân mà là trọn vẹn cả tờ báo, tạp chí hay chương trình phát thanh,
truyền hình. Trong quá trình làm ra sản phẩm báo chí, mỗi cá nhân là một mắt
xích trong dây chuyền sản xuất. Và như vậy, chúng ta có thể hiểu lao động
nhà báo nói chung là toàn bộ quá trình hoạt động nghiệp vụ của các nhà báo
trong quy trình sản xuất ra sản phẩm báo chí hoàn chỉnh. Lao động báo chí
ngày nay là quá trình hoạt động có tổ chức chặt chẽ và mang tính tập thể cao.
Như đã nói, để sản xuất ra một tờ báo cần có nhiều công đoạn, nhiều con
người, do vaayk lao động nhà báo cũng bao gồm nhiều hoạt động khác nhau,
1

1

2

2


2. Kết cấu bài viết
Bài có viết có kết cấu gồm 3 phần:
Phần A: phần mở đầu.
Phần B: phần nội dung.
Phần C: phần kết luận.

3

3


B. PHẦN NỘI DUNG.
1. các ví dụ và các nhìn nhận về phương pháp quan sát
trong bài báo.
Một số ví dụ về bài viết có sử dụng phương pháp quan sát được đăng tải
trên các cơ quan báo chí trong thời gian gần đây.
a. Bài thứ nhất: được sử dụng trên Báo Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí
Minh vào thứ tư, ngày 7/11/2012.

Trấn lột trên xe khách
TT - Tình trạng này trở thành nỗi ám ảnh trên các tuyến xe khách
“mồ côi” (xe không có bảo kê) về các tỉnh miền Tây Nam bộ do một băng
nhóm gồm tám đối tượng hoạt động suốt ngày đêm.

4

bệnh, bà con có dám mua không?”. Không thấy ai trả lời, gã thanh niên
tiến tới hỏi người phụ nữ cầm ba vỉ thuốc ngồi dãy ghế cuối tới ba lần,
người phụ nữ đành phải nói: “Dám mua”.
Đợi có thế, người đàn ông trung niên nhanh chóng sấn lại yêu cầu
người phụ nữ đóng 300.000 đồng để “thử lòng tin” và bảo sẽ trả lại. Một
nam hành khách cầm trên tay một vỉ thuốc cũng bị hai đối tượng này vét
sạch 50.000 đồng cuối cùng để “làm tin”. Cầm trong tay 350.000 đồng
của hai hành khách, cả hai cùng lẻn ra cửa xe, yêu cầu tài xế chạy chậm
và cửa mở, cả hai ôm tiền nhảy xuống tại giao lộ quốc lộ 1A - Nguyễn
Hữu Trí (xã An Phú Tây, huyện Bình Chánh), leo lên xe đồng bọn đón
phía dưới chạy mất hút.
Cùng ngày, hai đối tượng khác trong băng trấn lột tại bến xe cóc
trên đường Kinh Dương Vương (đối diện bến xe miền Tây), lên xe khách
50 chỗ chạy tuyến bến xe miền Tây - Cần Thơ. Khi xe chạy trên quốc lộ 1
đến địa phận xã Tân Kiên (Bình Chánh), hai đối tượng này thực hiện thủ
đoạn tương tự như đã nêu trên, trấn lột 500.000 đồng của hai phụ nữ ở
Trà Vinh lên TP.HCM chữa bệnh. Nét mặt thảng thốt, bấn loạn, cả hai
phụ nữ chỉ kịp ú ớ. Chỉ từ 15g -19g ngày 3-11, băng này chia làm ba tốp
lần lượt leo lên sáu xe khách chạy về An Giang, Kiên Giang, Tiền Giang,
Cần Thơ... để bán thuốc “thần dược”, trấn lột tài sản của 10 hành khách.

6

6


M
ột đối
tượn
g

Các đối tượng trong băng đa số là dân nghiện ma túy. Mỗi đợt đi
“ăn hàng”, chúng chia thành nhiều tốp, mỗi tốp ba người: hai người leo
lên xe trấn lột tiền của khách, người còn lại chạy xe máy rà phía sau
thám thính và đón đồng bọn khi nhảy xuống xe. Gặp phải khách “cứng
đầu”, các đối tượng thủ sẵn ống chích bơm nước màu đỏ giống máu để đe
dọa. Mỗi ngày, đặc biệt các ngày cuối tuần, băng này tụ tập từ sáng đến
tối tại hai điểm là trước cửa bến xe miền Tây và dọc các bến xe cóc trên
đường Kinh Dương Vương (P.An Lạc), rồi leo lên khoảng 10 xe khách
thực hiện hành vi trấn lột tài sản của hành khách.
Những ngày cuối tháng 10, PV Tuổi Trẻ có mặt trên nhiều tuyến xe
khách về các tỉnh miền Tây, chứng kiến nhiều hành khách bị băng này
lột sạch, không còn tiền ăn uống. Chiều 31-10, chúng tôi theo xe khách
chạy tuyến bến xe miền Tây - Tịnh Biên (An Giang). Khi xe vừa rời khỏi
bến, lập tức có hai đối tượng ăn mặc khá lịch sự, đầu đội mũ lưỡi trai,
mang túi xách trước bụng, đập cửa nhảy tót lên xe. Hai đối tượng này ép
được ba hành khách phải nhận phiếu, thuốc và sau đó vờ “mượn tiền
một lúc để thử lòng tin” rồi chiếm đoạt luôn số tiền gần 900.000 đồng.
Trong đó có một nam thanh niên bị các đối tượng áp sát để lộ ống kim
tiêm từ túi quần, đe dọa: “ĐM, cầm thuốc mà trả lại tao chích một phát
dính sida ráng chịu”.
Ngồi cùng chuyến xe từ bến xe miền Tây về Châu Đốc (An Giang)
chiều tối 31-10, chúng tôi còn chứng kiến một phụ nữ mặt tái nhợt, cúi
8

8


gằm khi thấy băng trấn lột lên xe. Chờ đến lúc các đối tượng đã “hốt”
sạch tiền của ba hành khách trên xe và nhảy xuống, người phụ nữ này
mới ngẩng đầu nói trong sợ hãi: “Đó là bọn lừa đảo, bọn ăn cướp”. Bà

quan sát trong hoạt động sáng tạo báo chí thì có thể gọi cách quan sát của nhà
báo Hoàng Lộc trong bài viết này thành hai hình thức: Thứ nhất: Theo vị trí
của người quan sát, người quan sát trong bài viết này chính là nhà báo Hoàng
Lộc, đây là hình thức quan sát không tham dự, nghĩa là người quan sát chỉ
chứng kiến mà không tham gia vào hoạt động rao bán “thần dược” để lừa tiền
và ép hành khách phải lấy thuốc với giá cắt cổ của nhóm đối tượng hành nghề
trên chiếc xe này mà anh chỉ đóng vai là một hành khách như những người
khác để theo dõi, ghi nhận toàn bộ diễn biến sự việc, các hành động trắng trợn
của nhóm đối tượng trên: “Chiều 31-10, chúng tôi theo xe khách chạy tuyến
bến xe miền Tây - Tịnh Biên (An Giang). Khi xe vừa rời khỏi bến, lập tức có
hai đối tượng ăn mặc khá lịch sự, đầu đội mũ lưỡi trai, mang túi xách trước
bụng, đập cửa nhảy tót lên xe. Hai đối tượng này ép được ba hành khách phải
nhận phiếu, thuốc và sau đó vờ “mượn tiền một lúc để thử lòng tin” rồi chiếm
đoạt luôn số tiền gần 900.000 đồng. Trong đó có một nam thanh niên bị các
đối tượng áp sát để lộ ống kim tiêm từ túi quần, đe dọa: “ĐM, cầm thuốc mà
trả lại tao chích một phát dính sida ráng chịu”. Quan sát không tham dự trong
nhiều trường hợp mặc dù có hạn chế hơn so với quan sát tham dự vì nhà báo
gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tìm hiểu động cơ, nguyên nhân sự việc,
nhưng trong trường hợp này, cách quan sát không tham dự của Hoàng Lộc lại
phù hợp với hoàn cảnh hiện tại, hơn nữa trong trường hợp này nếu nhà báo có
muốn quan sát tham dự thì cũng không thể thực hiện vì không thể tự nhiên
tham gia lừa đảo hành khách cùng các đồi tượng trên. Điều độc giả dễ nhận ra
trong bài viết này, không cần tìm hiểu, điều tra thì ai cũng biết động cơ của
các đối tượng này làm như vậy để lừa tiền hành khách, và qua mô tả về chân
dung, tướng mạo đối tượng chúng ta cũng ngầm hiểu đây là đối tượng nghiện
hút nên rất cần tiên và chúng làm nghề này để có đủ tiền cho việc hút chích
10

10


11

11


tượng trên không có sự đề phòng hay cảnh giác với bất kỳ ai trên xe, đây là
điều kiện thuận lợi cho nhà báo tác nghiệp trong suốt diễn biến của sự việc.
Với bài báo này, đòi hỏi nhà báo phải có sự liều lĩnh, gan dạ và quan trọng
hơn là sự bĩnh tĩnh cần thiết trong mọi tình huống. Chúng ta đều không hề
muốn nhưng hãy thử tưởng tượng xem nếu trong trương hợp lúc nhà báo
Hoàng Lộc đang quan sát, chụp ảnh mà bị phát hiện thì hậu quả sẽ như thế
nào và chúng ta cũng đã từng thấy xuất hiện chi tiết đối tượng dùng bơm kim
tiêm dính máu đe dọa hành khách trên xe ép mua thuốc của họ. Chính vì vậy,
quan sát cần phải có kỹ năng nghiệp vụ môn, không phải cứ lao vào sự việc
xảy ra là quan sát, ghi chép và quan sát, ghi chép được. Những vấn đề, sự việc
trong đời sống xã hội, cuộc sống hàng ngày đời thường đôi khi cho phép sự
thất bại trong phương pháp quan sát thu thập thông tin, nhưng với các vấn đề
mang tính nhạy cảm, mang tính nguy hiểm như nạn buôn bán ma túy, Hoạt
động phá rừng của lâm tặc, nạn cướp giật, không cho phép sự sai sót trong
quá trình xâm nhập để quan sát sự việc nhằm thu thập thông tin cho bài viết,
trong trường hợp về tình trạng trấn lột trên xe khách này cũng không phải là
ngoại lệ.
b. Bài thứ hai: Được sử dụng trên báo Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí
Minh ngày 27/11/2012.
TT - Hiện nay, hàng ngàn công nhân đang làm việc tại các khu
công nghiệp (KCN) ở TP.HCM đã chuyển hẳn sang sống trong các khu
lưu trú (KLT) được trang bị tiện nghi chẳng khác những khu chung cư
hiện đại.
Đến KLT của KCN Hiệp Phước (huyện Nhà Bè, TP.HCM) nhiều
người bị thu hút trước hình ảnh một khuôn viên với cây xanh rợp đầy

KLT, xây dựng khu vui chơi, trường mầm non và mở rộng đối tượng
đăng ký vào KLT sẽ giúp công nhân ổn định cuộc sống, yên tâm làm việc,
gắn bó lâu dài với công ty.
Cũng như KLT Hiệp Phước, tại KLT của Công ty Nissei Electric VN
(Khu chế xuất Linh Trung 1, quận Thủ Đức, TP.HCM) - nơi đang có
13

13


1.700 công nhân sinh sống - được trang bị đầy đủ các thiết bị tiện nghi
phục vụ cho sinh hoạt như: quạt máy, máy giặt, máy sấy, máy nước nóng
-lạnh, phòng vi tính (40 máy), phòng karaoke, phòng tập thể dục nhịp
điệu, sân cầu lông, bóng chuyền... Công nhân ở đây được bao trọn gói
tiền phòng trọ, mỗi tháng chỉ đóng 20.000 đồng tiền điện, nước/người.
Ông Huỳnh Lê Khanh, cán bộ quản lý KLT, nói: “Hiện nay KLT còn
trống hơn 500 chỗ, công ty sẽ giải quyết cho những công nhân mới đang
tuyển và những công nhân đang làm việc ở công ty có nhu cầu đăng ký ở.
Mỗi phòng rộng 24m2 cho tám công nhân. Chiếu, chăn, mùng... do công
ty trang bị”.
Còn KLT ba lầu của Công ty CP chế biến hàng xuất khẩu Cầu Tre
(quận Tân Phú, TP.HCM) vừa đưa vào sử dụng cũng khá tiện nghi, có
khu vui chơi giải trí, căngtin... phục vụ công nhân. Ở đây, công nhân chỉ
đóng tiền điện, nước khoảng 100.000 đồng/tháng/người. Với người lập gia
đình có nhu cầu ở riêng, công ty hỗ trợ cho thuê cả căn phòng lớn với giá
trọn gói 1 triệu đồng/tháng. Hiện KLT đang có hơn 400 công nhân sinh
sống…
TRẦN HƯNG
( Trích bài: “ công nhân ở nhà đẹp” báo Tuổi trẻ)


công khai, bởi lẽ trong những trường hợp và hoàn cảnh như thế này, quan sát
công khai là rất phù hợp, nó không mang tính nhạy cảm, không mang tính
nguy hiểm cho cộng đồng mà chỉ là cảnh sinh hoạt bình thường của công
nhân. Đối với quan sát công khai dạng như thế này, đối tượng được quan sát
biết rõ mình đang bị quan sát, sự có mặt của nhà báo dù sao cũng có ảnh
hưởng đến đồi tượng được quan sát. Đôi khi như vậy có thể sẽ gây ra sự căng
thẳng, mất tự nhiên cho đồi tượng được quan sát, cũng khoong tránh khỏi
trường hợp quan sát công khai không đem đến kết quả như ý muốn mặc dù sự
việc đó, hành động đó vẫn diễn ra thường ngày nhưng do có sự xuất hiện của
người quan sát nên những sự việc, hành động đó không còn đúng với bản
15

15


chất. các chi tiết dễ nhận ra trong bài viết về phương pháp quan sát công khai
như : “Vừa mở cửa phòng, nhiều người trong nhóm công nhân tỏ ra ngạc
nhiên trước sự khang trang ở đây. Vài người còn chạy xem từng ngóc ngách
của căn phòng rồi thốt lên “Đẹp quá!”. Mỗi phòng ở đều được thiết kế có nhà
bếp, nhà tắm, nhà vệ sinh, tất cả đều được ốp gạch tường sang trọng” và các
chi tiết khác trong bài: “Chị Lê Thị Thúy An (Sóc Trăng) đang lúi húi lau
chùi trong căn phòng còn thơm mùi sơn, tươi cười: “Lần đầu tiên mình được
ở trong căn phòng đẹp như thế này, rộng và thoáng mát lắm. Ở đây còn có cả
Internet, truyền hình cáp, tụi mình muốn xem phim hay ca nhạc mở tivi lúc
nào cũng có”. Nếu không có sự đồng ý của đối tượng được quan sát thì làm
sao tác giả có thể miêu tả từng chi tiết, cụ thể đến như vậy và cũng không có
những lời hội thoại giữa nhà báo với người được quan sát như trong bài viết
này.
Quan sát để thu thập thông tin, đó là một kỹ năng không thể thiếu ơt mỗi
nhà báo nhưng giữa quan sát với chọn lọc các chi tiết tiêu biểu để đưa vào bài

Mai, gần đây người ta tụ tập để tiến hành một nghi lễ cổ xưa có tên gọi là
Inthakhin. Các nhà sư đạo Phật trong trang phục màu vàng cam tụng kinh
trong khi mọi người dâng hoa, hương và nến để cầu mưa và mùa màng bội
thu.
Nhưng tiếng còi và tiếng động cơ trong đám tắc đường gần cổng thành lấn át
tiếng tụng kinh và khói xe ôtô, xe máy át đi mùi hương thơm”.
Sau đây là phần mào đầu của một bài khác, đăng trên nhiều báo ở châu
Á, về việc trẻ em bị lạm dụng ở Campuchia:
“Phnom Penh, Campuchia - Mắt em to, má em phính và em mặc chiếc
áo phông đỏ chói, chiếc váy trắng và đi đôi dép mới. Trên tường trong căn
phòng em có dán một bức áp phíc có hình trẻ em vui tươi, ánh nắng và chú
chim bồ câu.

17

17


Những đứa trẻ khác đang hát bên ngoài. Nhưng em nhìn chăm chăm
xuống nền nhà, không chịu nhìn vị khách đến thăm. Trong cuộc nói chuyện
một giờ đồng hồ, không làm thế nào để em cười được.
Cô bé mới 10 tuổi. Ba tuần trước, em chạy thoát khỏi một nhà chứa mà
bố em, một cảnh sát đã bán em vào đó”.
Rõ ràng, xét hai ví dụ kể trên, có thể thấy rõ rằng những phóng viên
không có mặt tại hiện trường sẽ không thể có những đoạn mô tả đầy cảm xúc
như thế. Những bài viết về tình trạng ô nhiễm môi trường hay tệ nạn buôn bán
trẻ em sẽ chỉ như những tin tức thông thường, có phần... khô khan.
2. Phân tích ưu điểm và hạn chế của việc xử lý thông tin bằng
phương pháp quan sát.
a. Về ưu điểm.

gợi cảm và hấp dẫn hơn. Nhà văn là đấng quyền năng tối thượng đối với sự
kiện. Anh ta có thể thêm thắt bao nhiêu chi tiết, nhân vật chung quanh sự kiện
đó tùy thích. Anh ta có thể biến một người khập khiễng thành một gã què vô
vọng hoặc phóng đại một cơn lũ thành một trận hồng thủy kinh hoàng nhấn
chìm cả đại lục. Còn nhà báo là người thư ký chính trực, ghi lại sự kiện như
nó đã xảy ra. Anh ta chủ yếu tư duy, sáng tạo với những gì mình thấy và ghi
chép được. Điều đó cũng sẽ quy định dung lượng và thể tài bài viết của anh
ta. Tất nhiên, ở một số thể loại như bình luận, ký, tiểu phẩm, nhà báo có thể
sử dụng văn phong và cách thể hiện linh hoạt, phóng khoáng nhưng vẫn đảm
bảo tính chính xác của sự kiện, vẫn lấy sự quan sát lý tính làm khởi điểm cho
các nhận định, phán đoán, lý giải của mình.
Như đã tìm hiểu ở hai ví dụ trên đây, chúng ta thấy rằng, thông tin từ sự
quan sát chính là dấu hiệu cần thiết để tiến tới thẩm định bản chất sự kiện.
Thông qua con mắt của nhà báo bằng quan sát, có thể thấy được những dữ
liệu thể hiện bản chất của sự kiện căn cứ vào những dấu hiệu bên ngoài có thể
cảm thụ được. Về phương pháp quan sát, nhà báo có thể ghi thực, trực tiếp sự
kiện nhanh nhất, chính xác nhất và đúng bản chất nhất, không sợ nguồn tin bị
sai lệch vì chính bản thân nhà báo là người xâm nhập vào sự kiện, đối mặt với
19

19


sự kiện, quan sát được gần, chi tiết từng tình tiết nhỏ trong toàn bộ diễn biến
sự việc đã xảy ra. Nhưng, quan sát của nhà báo không chỉ là mô tả lại những
gì nhìn thấy mà phải đi liền với sự phân tích, đánh giá để tìm ra ý nghĩa, giá
trị của chi tiết, sự kiện. Trong quá trình giao tiếp, quan sát những biểu hiện
tâm lý của đối tượng sẽ giúp nhà báo điều chỉnh nhịp độ cuộc giao tiếp và
đánh giá mức độ tin cậy của thông tin.
b. Về nhược điểm

duy như: phân tích, tổng hợp, suy luận, phán đoán. Theo các nhà nghiên cứu.
người có năng lực quan sát là người có khả năng tri giác nhanh chóng và
chính xác những điểm quan trọng, chủ yếu và đặc sắc của sự vật, hiện tượng
cho dù những điểm đó khó nhận thấy hoặc có vẻ là thứ yếu.
Quan sát phải trở thành một thói quen nghề nghiệp của mỗi nhà báo,
người ta thường dùng khái niệm nhà quan sát để chỉ nhà báo và cho rằng:
Nghệ thuật làm báo trước hết là nghệ thuật nhìn thế giới.

21

21


MỤC LỤC

22

22