ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Nguyễn Đình Thái

NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TRẦM TÍCH
TRONG HOLOCEN MUỘN PHỤC VỤ QUY HOẠCH
PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG KHU VỰC CỬA SÔNG ĐỒNG NAI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Nguyễn Đình Thái

NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TRẦM TÍCH
TRONG HOLOCEN MUỘN PHỤC VỤ QUY HOẠCH
PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG KHU VỰC CỬA SÔNG ĐỒNG NAI

Chuyên ngành: Sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường
Mã số

: 62851501

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

iv


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU

..................................................................... Error! Bookmark not defined.

Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
BIẾN ĐỘNG MÔI TRƢỜNG TRẦM TÍCH ....... Error! Bookmark not defined.
1.1

KHÁI NIỆM CHUNG VỀ CỬA SÔNG VEN BIỂN....Error! Bookmark not
defined.

1.2

TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG MÔI TRƢỜNG
TRẦM TÍCH .............................................. Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới ........... Error! Bookmark not defined.
1.2.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam ............ Error! Bookmark not defined.
1.3

HƢỚNG TIẾP CẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ............... Error!
Bookmark not defined.

1.3.1 Hƣớng tiếp cận ........................................ Error! Bookmark not defined.
1.3.2 Các phƣơng pháp nghiên cứu ................. Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 2 CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ BIẾN ĐỘNG

CỬA SÔNG ĐỒNG NAI GIAI ĐOẠN HOLOCEN MUỘN . Error! Bookmark
not defined.
3.1

BIẾN ĐỔI MÔI TRƢỜNG TRẦM TÍCH TRONG HOLOCEN ........... Error!
Bookmark not defined.

3.1.1 Giai đoạn Holocen sớm-giữa ................... Error! Bookmark not defined.
3.1.2 Giai đoạn Holocen muộn .......................... Error! Bookmark not defined.
3.1.3 Nhận xét chung ........................................ Error! Bookmark not defined.
3.2

BIẾN ĐỔI MÔI TRƢỜNG TRẦM TÍCH THEO KHÔNG GIAN ......... Error!
Bookmark not defined.

3.2.1 Vật liệu trầm tích vùng hạ lƣu sông Đồng Nai đến cửa Soài Rạp.... Error!
Bookmark not defined.
3.2.2 Trầm tích đáy của hệ thống lạch triều sông Thị Vải Error! Bookmark not
defined.
3.3

BIẾN ĐỘNG VÙNG CỬA SÔNG VEN BIỂN ..........Error! Bookmark not
defined.

3.3.1 Hiện tƣợng bồi tụ-xói lở ........................... Error! Bookmark not defined.
3.3.2 Biến đổi lòng dẫn...................................... Error! Bookmark not defined.
3.3.3 Biến động vùng bờ do hoạt động nhân sinh ...........Error! Bookmark not
defined.
Chƣơng 4 Ô NHIỄM MÔI TRƢỜNG TRẦM TÍCH KHU VỰC CỬA SÔNG
ĐỒNG NAI VÀ ĐỊNH HƢỚNG GIẢI PHÁP KHẮC PHỤCError! Bookmark

defined.

4.4.1 Khái quát về quy hoạch không gian tổng thể ..........Error! Bookmark not
defined.
4.4.2 Định hƣớng giải pháp quy hoạch phát triển bền vững và khắc phục
ô nhiễm .................................................... Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN ........................................................... Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................................................... 7

3


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
BĐMT

: Biến động môi trường

B.P

: Cách ngày nay (Before Present)

BR-VT

: Bà Rịa – Vũng Tàu

CCOP

Ủy ban phối hợp chương trình khoa học địa chất khu
: vực Đông và Đông Nam Á (Coordinating Committee
for Geoscience Programs in East and Southeast Asia)


Hệ thống trầm tích biển cao
(Highstand system tract)

IGCP

:

Chương trình Khoa học Địa chất quốc tế
(International Geoscience Programme)

IPCC

:

Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu
(Intergovernmental Panel on Climate Change)

KCN

: Khu công nghiệp

KCX

: Khu chế xuất

KHCN

: Khoa học công nghệ


: Môi trường

Hệ thống trầm tích biển thấp
(Lowstand system tract)

3


ONMT

: Ô nhiễm môi trường

OSL

:

Nhiệt huỳnh quang kích thích
(Optically stimulated luminescence)

PEL

:

Ngưỡng có thể chịu tác động
(Probable effect levels)

QLTH

: Quản lý tổng hợp


: Vật chất hữu cơ

VCS

: Vùng cửa sông

XH

: Xã hội

Ngưỡng tác động
(Threshold effect levels)

Hệ thống trầm tích biển tiến
(Transgressive system tract)

4


DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1. Phân loại cửa sông theo Galloway (1975) ....... Error! Bookmark not defined.
Hình 1.2. Phân loại cửa sông dựa vào đặc trƣng hình thái (Pritchard, 1967) ......... Error!
Bookmark not defined.
Hình 1.3. Các đƣờng cong dao động mực nƣớc biển ở biển ĐôngError! Bookmark not
defined.
Hình 1.4. Thay đổi đƣờng bờ ở Cần Giờ giai đoạn 1928-1997 (Mazda, 2002) ...... Error!
Bookmark not defined.
Hình 1.5. Sơ đồ vị trí lấy mẫu nƣớc và trầm tích tầng mặtError!

Bookmark

Hình 2.11. Lƣu lƣợng và mực nƣớc đo tại cửa sông Sài Gòn (2009)Error!

Bookmark

not defined.
Hình 2.12. Lƣu lƣợng và mực nƣớc đo tại trạm Nhà Bè (2009)Error!

Bookmark

not

defined.
Hình 2.13. Lƣu lƣợng và mực nƣớc đo tại trạm Soài Rạp (2009)Error! Bookmark not
defined.
Hình 2.14. Triều xuống làm lộ các tảng đá ven bờ.......... Error! Bookmark not defined.

4


Hình 2.15. Khoảng dao động của triều............................ Error! Bookmark not defined.
Hình 2.16. Nhiệt độ trung bình các tháng trong năm [41] Error! Bookmark not defined.
Hình 2.17. Số giờ nắng trung bình các tháng trong năm [41]Error!

Bookmark

not

defined.
Hình 2.18. Độ ẩm trung bình các tháng trong năm [41] .. Error! Bookmark not defined.
Hình 2.19. Sơ đồ đẳng trị mƣa trung bình nhiều năm trên toàn lƣu vực [41] .......... Error!

defined.
Hình 3.10. Bãi bồi và trầm tích tầng mặt cửa sông Lòng TàuError!

Bookmark

not

defined.
Hình 3.11. Trầm tích lạch triều sông Đồng Tranh ........... Error! Bookmark not defined.

5


Hình 3.12. Bản đồ tƣớng đá-cổ địa lý giai đoạn 1000 năm cách ngày nay ............. Error!
Bookmark not defined.
Hình 3.13. Sơ đồ mặt cắt địa chất trầm tích Holocen ở khu vực cửa sông Thị Vải . Error!
Bookmark not defined.
Hình 3.14. Bản đồ trầm tích tầng mặt khu vực hạ lƣu sông Đồng NaiError!

Bookmark

not defined.
Hình 3.15. Xói lở đƣờng bờ biển khu vực Cần Giờ ........ Error! Bookmark not defined.
Hình 3.16. Địa hình đáy sông Đồng Tranh ...................... Error! Bookmark not defined.
Hình 3.17. Một đoạn địa hình đáy sông Đồng Tranh ....... Error! Bookmark not defined.
Hình 3.18. Sông Tắc Tài ................................................. Error! Bookmark not defined.
Hình 3.19. Địa hình đáy sông Lòng Tàu.......................... Error! Bookmark not defined.
Hình 3.20. Địa hình đáy sông Nhà Bè ............................. Error! Bookmark not defined.
Hình 3.21. Địa hình đáy sông Thị Vải.............................. Error! Bookmark not defined.
Hình 4.1. So sánh khả năng tích tụ kim loại nặng trong các mẫu trầm tích ............. Error!


Hình 4.12. Biểu đồ biến thiên lƣu lƣợng nƣớc tại các mặt cắt sông theo giờ ......... Error!
Bookmark not defined.
Hình 4.13. Bản đồ thủy-thạch động lực khu vực cửa sông Đồng NaiError!

Bookmark

not defined.
Hình 4.14. Mực nƣớc cực đại cao nhất mùa khô (tháng 4)Error!

Bookmark

not

defined.
Hình 4.15. Mực nƣớc cực đại cao nhất mùa mƣa (tháng 10)Error!

Bookmark

not

defined.
Hình 4.16. Độ lớn thủy triều trong mùa khô (tháng 4) ..... Error! Bookmark not defined.
Hình 4.17. Độ lớn thủy triều trong mùa mƣa (tháng 10).. Error! Bookmark not defined.
Hình 4.18. Tốc độ dòng chảy cực đại khi triều rút trong mùa mƣa (tháng 10) ........ Error!
Bookmark not defined.
Hình 4.19. Tốc độ dòng chảy cực đại khi triều dâng trong mùa mƣa (tháng 10) ..... Error!
Bookmark not defined.
Hình 4.20. Tốc độ dòng chảy cực đại khi triều rút trong mùa khô (tháng 4) ............ Error!
Bookmark not defined.

6. Cục Bảo vệ Môi trường (2002-2010),Báo cáo hiện trạng Môi trường lưu vực
sông Đồng Nai, Bộ Tài nguyên và Môi trường.
7. Cục Bảo vệ Môi trường (2010),Chiến lược bảo vệ môi trường Quốc gia 2001
– 2010, Bộ Tài nguyên và Môi trường.
8. Cục Bảo vệ Môi trường (2002), Tài liệu Hội nghị các bên tham gia công ước
Ramsar lần thứ 8 -COP8, Bộ Tài nguyên và môi trường.
9. Nguyễn Văn Cư và Phạm Huy Tiến(2003),Sạt lở bờ biển Miền Trung Việt
Nam, NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.
10. Nguyễn Văn Cư và nnk(2005),Xây dựng luận cứ khoa học để phục vụ lập dự
án tổng thể khai thác tối ưu nguồn nước và bảo vệ môi trường lưu vực sông
Sài Gòn – Đồng Nai, Viện Địa Lý – Viện KH&CN Việt Nam, Hà Nội.
11. Dự án thành phần thuộc Đề án 47 (2012),Điều tra, đánh giá mức độ tổn
thương tài nguyên - môi trường, khí tượng thủy văn biển Việt Nam; Dự báo
thiên tai, ô nhiễm môi trường tại các vùng biển; kiến nghị các giải pháp bảo
vệ,Bộ Tài nguyên và Môi trường, Hà Nội.
12. Nguyễn Bình Dương, Đinh Công Sản, Phạm Đức Nghĩa (2009),Phân tích mối
quan hệ giữa lượng nước xả xuống sông Sài Gòn từ hồ Dầu Tiếng với hiệu
quả đẩy mặn, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, TP. Hồ Chí Minh.
13. Nguyễn Địch Dỹ và nnk(2010),Nghiên cứu biến động cửa sông và môi trường
trầm tích Holocen-hiện đại vùng ven bờ châu thổ sông Cửu Long, phục vụ
phát triển bền vững kinh tế-xã hội, Đề tài khoa học và công nghệ cấp nhà
nước, mã số KC.09.06/06-10, Hà Nội.
14. Đề tài Khoa học cấp Nhà nước (1995),Thuỷ triều Biển Đông và sự dâng lên
của mực nước biển ven bờ Việt Nam, Hà Nội.
8


15. Đề tài Bộ KH&CN (2010), Quản lý tổng hợp lưu vực và sử dụng hợp lý tài
nguyên nước lưu vực hệ thống sông Đồng Nai,Mã số KC.08.18/06-10, Hà Nội.
16. Huỳnh Thị Minh Hằng(2001), Báo cáo chuyên đề: Phân tích, đánh giá về tình

trường biển Phan Rí - Phan Thiết, từ 0-30m nước, tỷ lệ 1/100.000, Lưu trữ tại
LĐĐC Biển, Hà Nội.
9


28. Mai Trọng Nhuận và nnk(2004),Báo cáo thuyết minh lập bản đồ địa chất môi
trường biển Phan Thiết - Hồ Tràm, từ 0-30m nước, tỷ lệ 1/100.000, Lưu trữ tại
LĐĐC Biển, Hà Nội.
29. Trần Nghi(1992),Đặc điểm trầm tích và thạch động lực vùng biển nông ven bờ
(0-30m nước) Đại Lãnh - Vũng Tàu, Lưu trữ tại LĐĐC Biển, Hà Nội.
30. Trần Nghi(1994),Sự tiến hoá trầm tích của các bãi triều trong khung cảnh
biển tiến hiện đại ở Việt Nam, Bản đồ địa chất, số 35 năm chuyên ngành bản
đồ địa chất, Hà Nội.
31. Trần Nghi(1995),“Các chu kỳ biển tiến, biển thoái với lịch sử hình thành các
đồng bằng ven biển miền Trung trong Đệ tứ”,Những phát hiện mới trongKhảo
cổ học, T2,tr 12-19.
32. Trần Nghi(2000),Đặc điểm trầm tích tầng mặt và thạch động lực vùng biển
nông ven bờ (0-30m nước) Trà Vinh-Vũng Tàu tỷ lệ 1/500.000 và Vũng Tàu Phò Trì, Cà Ná-Kê Gà, Dung Quất-Hội An tỷ lệ 1/200.000, Lưu trữ tại LĐĐC
Biển, Hà Nội.
33. Trần Nghi, Mai Thanh Tân và nnk(2000),Thành lập bản đồ tướng đá cổ địa lý
thềm lục địa Việt Nam trong Pliocen - Đệ tứ, Lưu trữ thư viện khoa Địa chất Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội.
34. Trần Nghi, Đinh Xuân Thành và nnk(2003),Chuyên đề thuỷ thạch động
lực:Lập bản đồ thuỷ thạch động lực vùng biển nông ven bờ Phan Rí Cửa Phan Thiết,Lưu trữ tại LĐĐC Biển, Hà Nội.
35. Trần Nghi(2012),Giáo trình Trầm tích học, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
36. Nguyễn Đức Ngữ (chủ biên)(2008),Biến đổi khí hậu, NXB Khoa học và Kỹ
thuật, Hà Nội.
37. Vũ Văn Phái, Nguyễn Cao Huần (2008),“Phân vùng địa mạo khu bờ biển hiện
đại Việt Nam”,Hội nghị Khoa học Địa lý Toàn quốc lần thứ 3, Hà Nội, tr 4761.
38. Vũ Văn Phái (2008),“Quản lý thống nhất đới bờ biển: Lý thuyết và thực tiễn ở
Việt Nam”,Tuyển tập Các công trình khoa học: Hội nghị Khoa học Địa lý-Địa

nước KC.08.08/06-10.
47. Lâm Minh Triết, Nguyễn Thanh Hùng và nnk(2001),Đánh giá hiện trạng, dự
báo diễn biến và định hướng quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên nước mặt
vùng Đông Nam Bộ, Báo cáo tổng hợp nhiệm vụ của Cục Môi trường.
48. Phạm Huy Long, Cao Đình Triều, Tạ Thị Thu Hoài (2002),Lịch sử tiến hóa
kiến tạo đứt gãy lãnh thổ Việt Nam, Địa chất Tài nguyên Môi trường Nam Việt
Nam, Liên Đoàn BĐĐC Miền Nam, tr. 91-99.
49. Lê Trình, Lê Quốc Hùng (2004),Môi trường lưu vực sông Đồng Nai – Sài
Gòn, Nhà xuất bản khoa học và kỹ thuật, Hà Nội.
50. Lê Phước Trình (1998),Nghiên cứu quy luật, dự báo bồi - xói vùng ven biển và
cửa sông, Đề tài khoa học cấp Nhà nước KH-06.08/06-10, Viện Hải dương
học Nha Trang.
51. Lê Phước Trình (1992),Những đặc điểm khí tượng thuỷ văn động lực vùng
biển tỉnh Thuận Hải, Đề tài khoa học cấp Nhà nước, Viện Địa lý TP.Hồ Chí
Minh.
11


52. Nguyễn Đình Tuấn(2002), Báo cáo chuyên đề:Phân tích đánh giá về hiện
trạng và dự báo về dân số, phân bố dân cư, đô thị hóa, nhu cầu dùng nước cho
sinh hoạt trên các tiểu lưu vực sông thuộc hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai
theo các mốc thời gian năm 2001, 2010, 2020, Đề tài khoa học cấp Nhà nước,
TP.Hồ Chí Minh.
53. Lưu Tỳ và nnk (1984), Địa mạo đáy bờ biển thềm lục địa Việt Nam, Báo cáo
đề tài 48-06-05, Hà Nội.
54. Lưu Tỳ và nnk (1985),“Những dấu vết các đường bờ biển cổ ở thềm lục địa
Việt Nam”, Những phát hiện mới khảo cổ học,Số 6, tr 21-29.
55. Vũ Văn Vĩnh và nnk(2003),Địa chất và khoáng sản thành phố Hồ Chí Minh,
Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, TP.Hồ Chí Minh.
Tài liệu tiếng Anh

66. Huang Zhenguo, Li Pingri, Zhongying and Yonggiang(1987),Sea-level
changes along the coastal area of South China since late Pleistocen, IGCP,
ChinaOcean Press.
67. LaThi Cang and Nguyen Cong Thanh(2006),“Experiments on hydrodynamic
characteristics at Dong Tranh estuary, Can Gio mangrove forest, southern
Vietnam”,Vietnam – Japan Estuary Workshop 2006, pp 43-58.
68. McLaren, P., and Bowles, D.(1985),“The effects of sediment transport on grainsize distributions”,Journal of Sedimentary PetrologyVol 43, pp 112-128
69. McLaren, P., Collins. M.B., Gao, S., and Powys. R.l.L.(1993),Sediment
dynamics of the Severn Estuary and inner Bristol Channel, Geological
Societyof London.
70. Reading H.G. (1986),Sedimentary Environments and Facies, Elservier
Scientific pub. Co., 2nd ed., New York.
71. Slaymaker O., Spencer T. and Embleton-Hamann C.(2009),Geomorphology
and global environmental change, Cambridge University Press, UK.
72. Toshiyuki Kitazawa, Takahiro Nakagawa, Tetsuo Hashimoto and Masaaki
Tateishi(2005),“Stratigraphy and optically stimulated luminescence (OSL)
dating of a Quaternary sequence along the Dong Nai River, southern
Vietnam”,Journal of Asian Earth Sciences 27 (2006) pp 788–804.
73. Toshiyuki Kitazawa (2006), “Pleistocene macrotidal tide-dominated estuary–
delta succession, along the Dong Nai River, southern Vietnam”,Sedimentary
Geology 194 (2007),pp 115–140.
74. Tran Nghi et al, (1991),“Quaternary sedimentation of the principal delta Viet
Nam”,Jounal of Southeast Asian Earth Sciences Vol 6, No 2, pp 1-14.
75. Van Lap Nguyen, Thi Kim Oanh Ta and Masaaki Tateishi(1998),“Late
Holocene depositional environments and coastal evolution of the Mekong
River Delta, Southern Vietnam”,Journal of Asian Earth SciencesVol 18
(2000), pp 427-439.
76. Xiaoli Ding, Dawei Zheng, W.T.Wong, K.W.Li, Wu Chen & Ping Zhong
(2006),“Recent Sea Level Variations in Southern China from Tde Gauge