ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
.....o0o…..

Vũ Thị Huệ
NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG MỘT SỐ HOẠT CHẤT THUỐC
KHÁNG SINH THUỘC NHÓM SULFAMID BẰNG PHƯƠNG PHÁP
PHỔ KẾ HỒNG NGOẠI GẦN VÀ TRUNG BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
---------------

Vũ Thị Huệ
NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG MỘT SỐ HOẠT CHẤT THUỐC
KHÁNG SINH THUỘC NHÓM SULFAMID BẰNG PHƯƠNG PHÁP
PHỔ KẾ HỒNG NGOẠI GẦN VÀ TRUNG BÌNH
Chuyên ngành: Hóa phân tích
Mã Số: 60440118

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. TẠ THỊ THẢO

Hà Nội – 2015


1.2.1. Lịch sử ra đời nhóm Sulfamid .................................................................. 3
1.2.2. Cấu tạo chung của nhóm Sulfamid ........................................................... 4
1.2.3. Tính chất vật lý và hóa học của các sulfamid ........................................... 6
1.2.4. Phân loại sulfamid..................................................................................... 6
1.2.5. Dược động học .......................................................................................... 7
1.2.6. Độc tính của sulfamid ............................................................................... 7
1.2.7. Giới thiệu về Sulfaguanidin, Sulfamethoxazol và Trimethoprim............. 8
1.3. Tổng quan về phương pháp phân tích các hoạt chất nhóm sulfamid.............10
1.3.1. Phương pháp định tính sulfamid ............................................................. 10
1.3.2. Phương pháp định lượng ......................................................................... 11
1.3.1.1. Phương pháp chuẩn độ thể tích ........................................................ 11
1.3.1.2. Phương pháp trắc quang .................................................................. 12
1.3.1.3. Phương pháp trắc quang kết hợp với thuật toán hồi quy đa biến .... 12
1.3.1.4. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao .......................................... 13
1.4. Phương pháp quang phổ kế hồng ngoại gần và trung bình kết hợp với thuật
toán hồi quy đa biến..............................................................................................14
1.4.1. Sơ lược về phương pháp quang phổ hồng ngoại .................................... 14
1.4.1.1. Lịch sử ra đời của phương pháp phân tích phổ hồng ngoại ............. 14
1.4.1.2. Nguyên tắc của phép đo phổ hồng ngoại ......................................... 14
1.4.1.3. Điều kiện hấp thụ bức xạ hồng ngoại .............................................. 16
1.4.1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến tín hiệu đo phổ hồng ngoại ................... 16
1.4.1.5. Các kỹ thuật chuẩn bị mẫu và đo phổ hồng ngoại ........................... 17

Chuyên ngành hóa phân tích

Trường ĐHKHTN


Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học



Chuyên ngành hóa phân tích

Trường ĐHKHTN


Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học

Vũ Thị Huệ - K23 Hóa Học

3.2. Phương pháp hồi quy đa biến tuyến tính xác định riêng từng hoạt chất nhóm
sulfamid khi có mặt các tá dược………………………………………………...48
3.2.1. Xây dựng mô hình hồi quy đa biến gồm hoạt chất sulfaguanidin và các
tá dược………………………………………………………………………..48
3.2.2. Đánh giá phương pháp phân tích sulfaguanidin ..................................... 50
3.3. Phương pháp hồi quy đa biến tuyến tính PCR xác định đồng thời
sulfaguanidin, sulfamethoxazol và trimethoprim……………………………….58
3.3.1. Xây dựng phương trình đường chuẩn đa biến xác định sulfaguanidin,
sulfamethoxazol và trimethoprim bằng phương pháp PCR.............................. 58
3.3.2. Đánh giá tính phù hợp của phương trình hồi quy đa biến ...................... 61
3.3.3. Xác định giới hạn phát hiện, giới hạn định lượng của phương pháp hồi
quy cấu tử chính xác định đồng thời SFG, SFM, TMP và tá dược .................. 64
3.4. Ứng dụng phân tích mẫu thực tế……………………………………………65
3.4.1. Phương pháp xác định một số hoạt chất thuốc kháng sinh thuộc nhóm
Sulfamid bằng phương pháp phổ kế hồng ngoại gần và trung bình ................. 66
3.4.1.1. Định tính mẫu thực tế ...................................................................... 66
3.4.2. Định lượng mẫu thực tế .......................................................................... 72
CHƯƠNG IV: KẾT LUẬN ...................................................................................... 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO………………………………………………………83

Hình 3.17: Kết quả định tính mẫu thực tế S2 ............................................................68
Hình 3.18: Kết quả định tính mẫu thực tế S3 ............................................................69
Hình 3.19: Kết quả định tính mẫu thực tế S4 ............................................................69
Hình 3.20: Kết quả định tính mẫu thực tế ST1 .........................................................70
Hình 3.21: Kết quả định tính mẫu thực tế ST2 .........................................................70
Hình 3.22: Kết quả định tính mẫu thực tế ST3 .........................................................71
Hình 3.23: Kết quả định tính mẫu thực tế ST4 .........................................................71

Chuyên ngành hóa phân tích

Trường ĐHKHTN


Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học

Vũ Thị Huệ - K23 Hóa Học

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1: Công thức cấu tạo của một số Sulfamid phổ biến ......................................5
Bảng 3.1: Kết quả ảnh hưởng của tỷ lệ khối lượng mẫu/KBr đến độ hấp thụ quang
tại các số sóng đặc trưng ..........................................................................44
Bảng 3.2: Kết quả khảo sát độ lặp lại giữa các lần ép viên ......................................45
Bảng 3.3: Ma trận hàm lượng bốn cấu tử SFT, Tbot, Malt, Ca3(PO4)2 trong hỗn hợp .......49
Bảng 3.4: Ma trận nồng độ các mẫu tự tạo chứa SFG, Tbot, Ca3(PO4)2 và Malt để
đánh giá tính phù hợp của phương trình hồi quy .....................................50
Bảng 3.5: Hàm lượng SFG tìm được trong các hỗn hợp mẫu kiểm tra ....................51
Bảng 3.6: Hàm lượng Tbot tìm được trong các hỗn hợp mẫu kiểm tra ....................52
Bảng 3.7: Hàm lượng Ca3(PO4)2 tìm được trong các hỗn hợp mẫu kiểm tra ...........52
Bảng 3.8: Hàm lượng Malt tìm được trong các hỗn hợp mẫu kiểm tra ....................53

CLS

Bình phương tối thiểu nghịch đảo
(inverse least square)

ILS

Bình phương tối thiểu từng phần
(partial least square)

PLS

Cấu tử chính (Principal component)

PC

Dược điển Anh 2009

BP 2009

Dược điển Mỹ 34

USP 34

Dược điển Việt Nam 4

DĐVN 4

Khối lượng trung bình viên



Trường ĐHKHTN


Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học

Vũ Thị Huệ - K23 Hóa Học

MỞ ĐẦU
Từ xưa đến nay, việc sử dụng thuốc trong phòng, chữa bệnh và tăng cường
sức khỏe đã trở thành nhu cầu tất yếu quan trọng đối với đời sống con người. Cùng
với sự tiến bộ và phát triển của xã hội loài người các loại mặt hàng thuốc được
nghiên cứu, sản xuất và đưa ra thị trường cũng ngày một phong phú và đa dạng.
Tuy nhiên bên cạnh các loại thuốc chính hãng đảm bảo chất lượng thì trên thị
trường thuốc cũng tồn tại không ít các mặt hàng thuốc giả, thuốc kém chất lượng
của một bộ phận các cá nhân hay doanh nghiệp đưa ra thị trường vì mục đích trục
lợi. Việc kiểm soát chất lượng của các loại mặt hàng này thường đòi hỏi thời gian
dài với nhiều công đoạn phức tạp và chi phí kiểm định khá cao. Vì vậy ngày nay thế
giới đang có xu hướng tìm kiếm những phương pháp và thiết bị cho phép kiểm định
nhanh thuốc đang lưu thông trên thị trường.
So với phương pháp phân tích truyền thống để định lượng hoạt chất thuốc là
sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) thì định lượng chất bằng phương pháp quang
phổ hồng ngoại gần và trung bình có ưu điểm đơn giản trong quá trình tiền xử lý
mẫu, phân tích trực tiếp mẫu rắn nhanh, giá thành rẻ do không tốn dung môi và nếu
kết hợp với thuật toán hồi qui đa biến thì không phải tách riêng các chất trước khi
phân tích nên có thể phân tích đồng thời các thuốc trong cùng nhóm thuốc. Đây
chính là lí do chúng tôi lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu định lượng một số hoạt chất
thuốc kháng sinh thuộc nhóm Sulfamid bằng phương pháp phổ kế hồng ngoại gần
và trung bình”. Luận văn này là một phần trong chương trình hợp tác quốc tế giữa
Việt Nam và Pháp với mục đích nghiên cứu phát triển phương pháp quang phổ

7. Nguyễn Đình Thành (2011), Cơ sở các phương pháp phổ ứng dụng trong hóa
học, Bộ môn hóa hữu cơ, Khoa Hóa học, trường Đại học Khoa học Tự
Nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.
8. Tạ Thị Thảo (2005), Giáo trình chemometrics, NXB Đại học Khoa Học Tự
Nhiên – Đại học Quốc Gia Hà Nội.
9. Tạ Thị Thảo (2012), Giáo trình thống kê trong hóa phân tích, NXB Đại học
Khoa Học Tự Nhiên – Đại học Quốc Gia Hà Nội.
10. Tạ Thị Thảo, Phạm Hồng Quân, Nguyễn Xuân Trung (2010), “Ứng dụng
phương pháp thống kê đa biến và hệ thống thông tin địa lý để đánh giá ô
nhiễm kim loại nặng trong nước ngầm xã Nam Tân, Nam Sách, Hải Dương”,
Tạp chí Hóa học, 48 (4C), tr. 576-582.
Chuyên ngành hóa phân tích

78

Trường ĐHKHTN


Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học

Vũ Thị Huệ - K23 Hóa Học

11. Lê Minh Trí, Huỳnh Thị Ngọc Phương (2010), Hóa dược tập 1, NXB Giáo dục
Việt Nam, Hà Nội.
12. Nguyễn Đình Triệu (1999), Các phương pháp vật lý ứng dụng trong hóa học,
NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
13. Trường Đại Học Dược Hà Nội (2013), Kĩ thuật bào chế và sinh dược học các
loại thuốc tập I, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
14. Trường Đại Học Dược Hà Nội (2014), Kiểm nghiệm dược phẩm tái bản lần thứ
4, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.

Douglas N.Rutledge (2012), “Study of the heat stability of sunflower oil
enriched in natural antioxidants by different analytical techniques and frontface fluorescence spectroscopy combined with Independent Components
Analysis”. Talanta, 99, pp. 323–329.
23. H. Wright and J. Nicholson (2009), “Combating counterfeit medicines”,
Pharm. J, 282, pp. 193.
24. Julien Boccard, Douglas N. Rutledge (2013), “A consensus orthogonal partial
least squares discriminant analysis (OPLS-DA) strategy for multiblock
Omics data fusion”, Analytica Chimica Acta, 769, pp. 30– 39.
25. J. Luypaert, D.L. Massart, Y. Vander Heyden (2006), “Review Near-infrared
spectroscopy applications in pharmaceutical analysis”, Talanta, 72 , pp. 865883.
26. L.K.H. Bittnera, N. Heigla, C.H. Pettera, M.F. Noisternigb, U.J. Griesserb, G.K.
Bonna, C.W. Hucka (2011), “Near-infrared reflection spectroscopy (NIRS)
as a successful tool for simultaneous identification and particle size
determination of amoxicillin trihydrate”, Journal of Pharmaceutical and
Biomedical Analysis, 54, pp. 1059-1064.
27. Mafalda Cruz Sarraguc¸ a, Sandra Oliveira Soares, João Almeida Lopes (2011),
“ A near-infrared spectroscopy method to determine aminoglycosides in
pharmaceutical formulations”, Vibrational Spectroscopy, 56, pp. 184-192.
28. Mark Wainwright, Jette E. Kristiansen (2011), “On the 75th anniversary of
Prontosil”, Dyes and Pigments, 88 (3), pp. 231-234.

Chuyên ngành hóa phân tích

80

Trường ĐHKHTN


Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học
29. Marzena

2002 Jul-Aug, 85(4), pp. 869-874.
32. Payal Roychoudhury, Brian McNeil, Linda M. Harvey (2007), “Simultaneous
determination of glycerol and clavulanic acid in an antibiotic bioprocess
using attenuated total reflectance mid infrared spectroscopy”, Analytica
Chimica Acta, 585, pp. 246-252.
33. S.T.H. Sherazi, M. Ali, S.A. Mahesar (2011), “Application of Fourier-transform
infrared

(FT-IR)

transmission

spectroscopy for

the

estimation

of

roxithromycin in pharmaceutical formulations”, Vibrational Spectroscopy,
55, pp. 115-118.
34. The British Pharmacopoeia 2009
35. T. Mackey and B. Liang (2011), “The global counterfeit drug trade: Patient
safety and public health risks”, J. Pharm. Sci, 100(11), pp. 4571.
36. The United State Food and Drug Administration (2007), “Counterfeit Drugs
Questions and Answers”, Pharmaceutical online Newsletter, 23/10/2007
37. The United State Pharmacopoeia 34 (2012).

Chuyên ngành hóa phân tích