ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
--------------------------

TRỊNH THỊ THU

NGHIÊN CỨU PHÁ T HIỆN VIRUS GÂY BỆNH
THỐI ĐEN MŨ CHÚA (BLACK QUEEN CELL VIRUS)
TRÊN ONG MẬT Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội, năm 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
--------------------------

TRỊNH THỊ THU

NGHIÊN CỨU PHÁ T HIỆN VIRUS GÂY BỆNH
THỐI ĐEN MŨ CHÚA (BLACK QUEEN CELL VIRUS)
TRÊN ONG MẬT Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM

Chuyên ngành: Vi sinh vâ ̣t ho ̣c
Mã số

: 60420107

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Và cuối cùng, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến bạn bè, người thân, những
người đã luôn sát cánh cùng tôi, chia sẻ và động viên tôi không ngừng nỗ lực vươn
lên trong học tập cũng như trong cuộc sống.
Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Trịnh Thị Thu

MỤC LỤC


MỞ ĐẦU ..................................................................................................................... 9
CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU .................. Error! Bookmark not defined.
1.1. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA LOÀI ONG ............ Error! Bookmark not
defined.
1.1.1. Nguồ n gố c củ a ong ............................................. Error! Bookmark not defined.
1.1.2. Hình thái cấu tạo ngoài của ong ......................... Error! Bookmark not defined.
1.1.3. Vị trí phân loại của ong ...................................... Error! Bookmark not defined.
1.1.4. Các loài ong ở Việt Nam .................................... Error! Bookmark not defined.
1.1.5. Miễn dịch học ở ong ........................................... Error! Bookmark not defined.
1.2. TÌNH HÌNH THỊ TRƢỜNG MẬT ONG TRÊN THẾ GIỚI VÀ TRONG NƢỚC
......................................................................................... Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Tình hình thị trƣờng mật ong trên thế giới ......... Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Tình hình thị trƣờng mật ong ở Việt Nam .......... Error! Bookmark not defined.
1.3. MỘT SỐ BỆNH THƢỜNG GẶP Ở ONG ............... Error! Bookmark not defined.
1.3.1. Bệnh ở ong do các tác nhân gây bệnh không phải virus ... Error! Bookmark not
defined.
1.3.2. Bệnh ở ong do virus gây ra ................................. Error! Bookmark not defined.
1.4. CÁC PHƢƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN PHÁT HIỆN VIRUS Ở ONG MẬT ...Error!
Bookmark not defined.

2.3.11. Tinh sạch plasmid tái tổ hợp............................. Error! Bookmark not defined.
2.3.12. Giải trình tự gen bằng máy xác định trình tự tự động ABI 3100 ..............Error!
Bookmark not defined.
2.3.13. Nhân dòng gen mã hóa helicase và xây dƣ̣ng cây phát sinh loài ..............Error!
Bookmark not defined.

CHƢƠNG 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN ............ Error! Bookmark not defined.
3.1. PHÁT HIỆN SỰ LÂY NHIỄM BQCV TRÊN ONG MẬT Ở MIỀN BẮC VIỆT
NAM ................................................................................ Error! Bookmark not defined.
3.1.1. Kết quả tách chiết RNA tổng số ......................... Error! Bookmark not defined.
3.1.2. Phát hiện BQCV bằng kỹ thuật RT-PCR ........... Error! Bookmark not defined.
3.1.3. Tách dòng sản phẩm RT-PCR đoa ̣n DNA đă ̣c hiê ̣u BQCV .... Error! Bookmark
not defined.
3.1.4. Kế t quả giải trình tự đoa ̣n DNA đă ̣c hiê ̣u BQCVError! Bookmark not defined.
3.2. SỰ PHÂN BỐ CỦA BQCV TẠI MIỀN BẮC VIỆT NAM .... Error! Bookmark not
defined.
3.3. XÁC ĐỊNH NGUỒN GỐC CỦA BQCV LƢU HÀNH TRÊN ONG MẬT TẠI
CÁC TỈNH MIỀN BẮC VIỆT NAM .............................. Error! Bookmark not defined.


KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ................................... Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................... 10


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Từ viết tắt

Tên Tiếng Anh đầy đủ

Tên Tiếng Việt

DTT

Dithiothreito

dNTP

Deoxyribonleotide triphosphate

Et - Br

Ethidium bromide

IPTG

Isopropylthio-β-D-glactoside

kDa

Kilo Dalton

LB

Luria Bertani

NCBI

National Centre for
Biotechnology Information

Trung tâm quốc gia về thông tin

DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1. Ong chúa của đàn ong nội ......................... Error! Bookmark not defined.
Hình 1.2. Ong chúa của đàn ong ngoại ..................... Error! Bookmark not defined.
Hình 1.3. Tốp 10 nƣớc đạt kim ngạch xuất khẩu mật ong lớn nhất thế giới năm
2013 ........................................................................... Error! Bookmark not defined.
Hình 1.4. Ấu trùng bị nhiễm BQCV ......................... Error! Bookmark not defined.
Hình 1.5. Nhộng bị nhiễm BQCV ............................. Error! Bookmark not defined.
Hình 1.6. Ong chúa khỏe mạnh với mũ chúa mở nắpError! Bookmark not defined.
Hình 1.7. Sơ đồ cấu trúc genom BQCV.................... Error! Bookmark not defined.
Hình 2.1. Sơ đồ mô tả các bƣớc thực hiện trong nghiên cứuError! Bookmark not defined.
Hình 2.2. Vector tách dòng pCR2.1 .......................... Error! Bookmark not defined.

Hình 3.1. Kế t quả điê ̣n di trên gel agarose xác đinh
̣ các mẫu dƣơng tính với Error! Bookmark n
BQCV tƣ̀ các mẫu ong ở miề n Bắ c Viê ̣t Nam. ......... Error! Bookmark not defined.
Hình 3.2. Kết quả tách chiết plasmid tƣ̀ các khuẩ n la ̣c màu trắ ng và khuẩ n la ̣c
màu xanh. .................................................................. Error! Bookmark not defined.

Hình 3.3. Kết quả điện di trên gel agarose 1% sản phẩm cắt plasmidError! Bookmark not defi
tái tổ hợp bằ ng EcoRI................................................ Error! Bookmark not defined.

Hình 3.4. Trình tự đoa ̣n DNA ngoa ̣i lai gắ n trong vector pCR2.1 tái tổ hợpError! Bookmark n

Hình 3.5: Kế t quả so sánh trin
̀ h tƣ̣ nucleotide đoa ̣n DNA đă ̣c hiê ̣u BQCV lƣu
hành ở Việt Nam với trình tự nucleotide của BQCV từ Nam Phi.Error! Bookmark not defined

Hình 3.6. Tỷ lệ nhiễm BQCV giữa các tỉnh miền Bắc Việt NamError! Bookmark not defined

Hình 3.7. Cây phát sinh loài BQCV dựa trên trình tự gen mã hóa HelicaseError! Bookmark no

trọng trong nông nghiê ̣p, góp phần làm tăng năng suất cho nhiều loại cây trồng thông qua
quá trình thụ phấn cho hoa.
Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, khí hậu nóng ẩm mƣa nhiều, thảm
thực vật phong phú và đa dạng. Đó là điều kiện rất tốt để nƣớc ta phát triển nghề nuôi
ong mật, nhƣng cũng là điều kiện thuận lợi cho các bệnh ở ong phát triển [1]. Hiện nay,
Việt Nam có khoảng 1.500.000 đàn ong với sản lƣợng trên 37.000 tấn mâ ̣t ong. Đây là
mô ̣t trong 10 sản phẩm xuất khẩu hàng đầu của cả nƣớc và đang có xu hƣớng tăng theo
tƣ̀ng năm. Tuy nhiên những năm gần đây, ngành ong của nƣớc ta đang phải đối mặt với
việc xuất khẩu không ổn định do tình hình dich
̣ bê ̣nh và

vấn đề tồn dƣ kháng sinh có

trong mật ong.
Ong mật thƣờng bị tấn công bởi nhiều tác nhân gây bệnh bao gồm virus , vi khuẩn,
nấm và ký sinh trùng… Các dữ liệu nghiên cƣ́u về bệnh ong nhƣ̃ng năm gầ n đây cho
thấ y, một trong những nguyên nhân chính gây tổ n thấ t cho nghề nuôi ong của nƣớc ta là
do virus, đặc biệt là virus gây bệnh thối đen mũ chúa

(Black queen cell virus). Do còn

thiếu kiến thức về bệnh ong mật, hoă ̣c không biế t chin
́ h xác nguyên nhân gây bê ̣nh , ngƣời
nuôi ong thƣờng sử dụng kháng sinh để kiểm soát tất cả các loại bệnh bao gồ m cả virus.
Tuy nhiên, bệnh ong do virus không thể đƣợc điều trị bằng kháng sinh. Việc sử dụng
rộng rãi thuốc kháng sinh nhƣ là một điều trị dự phòng cho bệnh không chính xác có thể


dẫn đến sự xuất hiện của vi khuẩn kháng kháng sinh, đồ ng thời dẫn đến tồn dƣ kháng
sinh trong các sản phẩm của ong.



4. Lê Thanh Hoà, Phạm Viết Liên, Phạm Công Hoạt (2004), “Giám định virut gây bệnh
"nhộng bọc" (Sacbrood) ong mật ở Việt Nam bằng phƣơng pháp sinh học phân tử”, Tạp chí
Khoa học kỹ thuật thú y, 11(2), tr.19-26.
5. Võ Thị Thƣơng Lan (2011), Giáo trình sinh học phân tử tế bào và ứng dụng, Nhà xuất
bản giáo dục Việt Nam.
6. Nguyễn Văn Long, Nguyễn Huy Trí, Bùi Thị Điểm, Trần Thị Ngọc (2005), Giáo trình
dâu tằm – ong mật, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội.
7. Lê Đình Lƣơng (2001), Nguyên lý kỹ thuật di truyền, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ
thuật.
8. Phạm Hồng Thái, Hà Viết Cƣờng, Nguyễn Văn Giang, Trần Đình Chiến, Nguyễn Văn
Đĩnh, Hà Quang Hùng (2011), “Molecular detections of sacbrood and deformed wing
virus infected on Apis mellifera in the northern Vietnam”, Science and technology
journal of agriculture and rural development,165, pp. 33 – 36.
9. Trƣơng Văn Tuấn, Đinh Quyết Tâm, Trần Văn Toàn, Lê Quang Trung, Phùng Quốc
Chƣớng, Nguyễn Chi Mai (2012), “Virus trên ong Apis Mellifera và Apis Cerana ở Việt
Nam”, Tạp chí nông nghiệp và phát triển nông thôn kỳ 1 tháng 12 năm 2012, tr. 28-33.
10. Phạm Văn Ty (2013), Virut học, Nhà xuất bản giáo du ̣c Viê ̣t Nam.
11. Nguyễn Ngọc Vững (2010), “Điều tra, đánh giá thực trạng sản xuất ngành ong Việt
Nam”, Báo cáo kết quả thực hiện dự án điều tra cơ bản.
Tiếng Anh
12. Alippi, A.M (1999), “Bacterial diseases”, CIHEAM - Options Mediterraneennes, pp.
31-46.
13. Anderson, D. L (1993), “Pathogens and queen bees”, Australasian Beekeeper 94, pp.
292- 296.
14. Anderson D.L, Gibbs A.J (1988), “Inapparent virus infections and their interactionsin
pupae of honey bee (Apis mellifera Linnaeus) in Australia”, J.Gen. Virol, 69, pp. 1617-



viruses of honeybees, University of the Western Cape.
27. Ellis, J.D. and Munn, P (2005), “The worldwide health status of honey bees”, Bee
World 86, pp.88-101.
28. FAO, (2006), “Honey bee diseases and pests: a practical guide”, Agricultural and
Food Engineering Technical reports, pp. 3 – 8.
29. Glinski, Z., and Buczek, K. (2003), “Response of the Apoidea to fungal infections”,
Apiacta,38, pp.183–189.
30. Grabensteiner E., Bakonyi T., Ritter W., Pechhacker H. and Nowotny N. (2007),
“Development of a multiplex RT-PCR for the simultaneous detection of three viruses of
the honeybee (Apis mellifera L.): Acute bee paralysis virus, Black queen cell virus and
Sacbrood virus”, Journal of Invertebrate Pathology, Vol. 94, No. 3, March 2007, pp.
222-225.
31. Genersch,E., C.Yue, I.Fries, and J.R.Miranda (2006), “Detection of Deformed wing
virus (DWV), a honeybee viral pathogen, in bumble bees (Bombus terrestris and Bombus
pascuorum) with wing deformities”, J.Inver-tebr.Pathol,91, pp.61–63.
32. Kondreddy Eswar Reddy, Jin Hyeong Noh, Se Eun Choe, Chang Hee Kweon, Mi Sun
Yoo, Huong Thi Thanh Doan, Mummadireddy Ramya, Byoung-Su Yoon, Lien Thi Kim
Nguyen, Thuy Thi Dieu Nguyen, Dong Van Quyen, Suk-Chan Jung, Ki-Yoon Chang,
Seung Won Kang (2013), “Analysis of the complete genome sequence and capsid region
of black queen cell viruses from infected honeybees (Apis mellifera) in Korea”, Springer
Science+Business Media New York.
33. Kilani, M. (1999), “Nosemosis”, CIHEAM - Options Mediterraneennes, pp. 99- 106.


34. Moore, N, F., Reavy,

B. & King, L.A. (1985) “General

characteristic gene


Bergoin M. (2004). “Prevalence and Seasonal Variations of Six Bee Viruses in Apis
mellifera L. and Varroa destructor Mite Populations in France, Appl. Environ. Microbiol,
70, pp. 7185-7191.
46. Yanping Chen, Yan Zhao, John Hammond, Hei-ti Hsu, Jay Evans, Mark Feldlaufer,
“Multiple virus infections in the honey bee and genome divergence of honey bee
viruses”, Journal of Invertebrate Pathology, 87 (2004),pp. 84–93.
47. Yang X., and Cox-Foster D. L. (2005), “Impact of an ectoparasite on the immunity
and pathology of an invertebrate: Evidence for host immunosuppression and viral
amplification”, Proc. Nat. Acad. Sci. USA 102, pp.7470–7475.
Các website:
48. Agriculture and Agri-Food Canada
49. Báo Kinh tế Việt Nam, />50. />