Cách Mạng tháng Tám 1945 là một mốc son chói lọi trong lịch sử
dân tộc Việt Nam. Cuộc tổng khởi nghĩa vẻ vang này không chỉ có ý nghĩa
đánh dấu những mốc sự kiện cách mạng tiêu biểu mà quan trọng hơn Cách
mạng tháng Tám còn là bước chuyển mình trong mọi lĩnh vực của đời sống
lịch sử xã hội. Sau ngày Hồ Chủ Tịch đọc bản “ Tuyên Ngôn Độc Lập” khai
sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, cả quân và dân ta chuyển sang
một giai đoạn đấu tranh mới, khốc liệt hơn, khó khăn hơn. Giai đoạn lịch sử
1945 – 1975 với hai cuộc kháng chiến trường kì : kháng chiến chống Pháp
và kháng chiến chống Mỹ.
Có thể nói Cách mạng tháng Tám không chỉ có ý nghĩa về mặt lịch sử
mà nó còn là dấu mốc ghi nhận sự chuyển biến của đời sống văn học dân
tộc. Cách mạng tháng Tám trở thành cầu nối nhà văn đến với hiện thực cách
mạng. Giúp cho các nhà văn trước cách mạng “ nhận đường”, sáng tác phục
vụ cho nhiệm vụ làm cách mạng, sáng tác theo quan điểm “ sống rồi hãy
viết”. Chính vì vậy mà bức tranh văn học thời kì này có nhiều biến đổi cả về
chất và lượng. Quan trọng nhất là văn học thời kì này đã có cùng chung một
mục đích sáng tác, một chiến hào chiến đấu, cùng hướng ngòi bút về một
tâm điểm của văn học là hiện thực cách mạng.
Từ đó dẫn tới các nhân vật trung tâm trong các sáng tác văn học giai
đoạn này cũng có nhiều điểm tương đồng trong các tác phẩm văn học cụ thể.
Tuy các nhân vật được xây dựng từ những tiểu tiết khác nhau như quê
hương, hoàn cảnh, thành phần xuất thân, các mâu thuẫn và tình huống truyện
tạo nên những điểm nhấn trong cuộc đời song tựư chung lại họ vẫn gặp nhau
ở một điểm cốt yếu: các nhân vật ấy đều là những đứa con tinh thần lớn lên
và trưởng thành trong chiếc nôi cách mạng.
Trở lại khái niệm nhân vật trung tâm, như ta đã biết nhân vật trung
tâm là kiểu nhân vật tham gia vào mọi diễn biến, mọi tình tiết của cốt truyện.
1
Nhân vật này là tâm điểm diễn ra các sự kiện, là sợi dây kết nối và chắp dính
các sự kiện, các tình tiết lại với nhau tạo nên những hiệu quả thẩm mĩ cho
tác phẩm. Nhân vật trung tâm vừa mang cái riêng lại vừa mang cái chung,

tượng này góp phần tạo nên hình tượng người chiến sĩ có mặt trên tất cả các
mặt trận, các trận địa chiến đấu của dân tộc. Vì vậy, nếu xét nhân vật trung
tâm của cả giai đoạn văn học 1945- 1975 có thể tiếp cận nó từ hình ảnh
người chiến sĩ.
Văn học thời nào cũng thế, trước hết, đó là câu chuyện về con người,
về những dâu bể thăng trầm của lịch sử. Bởi vậy, sự thay đổi của thời đại
văn học này so với thời đại văn học khác, ngẫm ra, luôn gắn với sự thay đổi
trong cách quan niệm về con người.
Mặc dù cách khám phá về con người trong văn học hết sức phong phú và đa
dạng nhưng dường như thời đại văn học nào cũng cố gắng khắc họa nên
những nhân vật thể hiện rõ nhất chân dung tinh thần của thời đại mình. Ðó
chính là loại nhân vật trung tâm trong văn học mà trước, nay chúng ta
thường nói đến.
Nếu trong văn học trung đại, nhân vật nổi bật nhất trên sân khấu văn học là
những bậc chính nhân quân tử: Trai thời trung hiếu làm đầu/Gái thời tiết
hạnh làm câu trau mình (Nguyễn Ðình Chiểu) thì nhân vật trung tâm của văn
học lãng mạn lại là những con người cô đơn, những cái tôi quá khổ trong
mối quan hệ với thực tại.
3
Nếu như nhân vật chính trong văn học hiện thực Việt Nam trước cách mạng
là những nạn nhân của xã hội như anh Pha, chị Dậu, Chí Phèo... thì trong
văn học cách mạng sau 1945, nhân vật trung tâm của văn học chính là những
con người bình thường mà vĩ đại. Họ hiện lên với tư cách là chủ nhân của
thời đại mới: Ngực dám đón những phong ba dữ dội/Chân đạp bùn không sợ
các loài sên (Tố Hữu).
Cách mạng Tháng Tám 1945 đã mở ra một trang sử mới đối với lịch sử dân
tộc nói chung và đối với văn học - nghệ thuật nói riêng. Gắn liền với thời đại
văn học mới là sự xuất hiện của một kiểu nhà văn mới, một nguồn cảm hứng
sáng tạo mới và một hệ thi pháp nghệ thuật mới. Các nhà văn luôn ý thức
một cách sâu sắc vị thế của mình trong lịch sử: “Tôi cùng xương thịt với

những người nông dân. Ra trận vẫn còn lưư luyến với hình ảnh “ giếng
nước, gốc đa, sân đình” nơi làng quê. Họ sống và chiến đấu như trong cảnh
“áo anh rách vai / quần tôi có vài mảnh vá”. Gắn bó với nhau trong hoàn
cảnh vô cùng khốc liệt của cuộc chiến.
5
Các tác phẩm “ xương sống” trong văn xuôi giai đoạn này phải kể đến
một số tác phẩm tiêu biểu : Thư nhà của Hồ Phương, Vợ chồng A Phủ ( Tô
Hoài), Một lần tới thủ đô ( Trần Đăng ), Trận phố Ràng ( Trần Đăng), Làng
(Kim Lân) , Xung kích ( Nguyễn Đình Thi)…
Thư nhà là một câu truyện hết sức cảm động về cuộc đời người chiến
sĩ cách mạng mang tên Lượng. Nhân vật này có một cuộc đời đầy ắp những
đau khổ, cha mẹ mất trong một trận càn của quân Pháp, em trai là Lân thì
ốm đau,người yêu của anh bị giặc Pháp làm nhục rồi thả về làng. Cô xa lánh
và trốn tránh anh, vượt lên những đau khổ tưởng chừng như vô bờ đó,
Lượng vẫn sống và chiến đấu trả thù cho cha mẹ ,cho Nhi, cống hiến và
đóng góp sức mình vào sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Một lần tới thủ đô của Trần Đăng kể về 4 chiến sĩ từ chiến khu
rừng núi về thủ đô Hà Nội, nhưng trước cảnh tráng lệ của Hà Nội họ
không hề chú ý tới mà vấn tiến thẳng về quảng trường. Họ đi thẳng theo
hàng tiến quân người đi trước giẫm lên bước chân của người đi sau, họ trở
về chiến khu không nhớ đến những hào hoa của Hà Nội mà chỉ nhớ cảnh
kéo lá cờ đỏ sao vàng vào mỗi sáng.
Xung kích của Nguyễn Đình Thi lại là một câu truyện kể về cuộc tiến
công của một đơn vị bộ đội do Sản làm đại đội trưởng với kế hoạch tấn công
các đồn bốt địch ở Tam Đảo. Cùng với các nhân vật như Kha, Sản… Xung
Kích đã xây dựng nên một hình tượng người chiến sĩ cùng tập thể chiến đấu
một cách đầy anh dũng, quả cảm và mưư trí.
Cùng với các nhân vật khác như Mị, A Phủ ( Vợ chồng A Phủ - Tô
Hoài), ông Hai ( Làng – Kim Lân ), Độ , anh thanh niên vác bó tre (Đôi mắt
– Nam Cao ), Lượng , Sản, Kha … đã tạo nên một hình tượng đẹp đẽ về

7