ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN DƯƠNG KHÁNH TOÀN HÌNH TƯỢNG NGƯỜI TRÍ THỨC TRONG
VĂN XUÔI VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC NGỮ VĂN LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Chuyên ngành: Lý thuyết và lịch sử văn học

Mã số: 5.04.01
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN VĂN DÂN HÀ NỘI - 2004
1

MỤC LỤC

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1. Bối cảnh lịch sử 36
2. Các xu hướng thể hiện hình tượng người trí thức trong
văn xuôi thời kỳ đổi mới 38
2.1.Xu hướng khai thác lịch sử 39
2.2. Xu hướng nhập cuộc hiện tại 49
2.3.Xu hướng phê phán và hoài nghi 80
Chương ba: Nhân vật trí thức với tư cách là một nhân tố
góp phần phát triển nghệ thuật văn xuôi 104
1Vai trò của nhân vật trí thức trong cấu trúc hướng nội 104
1.1. Các mô hình cấu trúc tác phẩm văn xuôi 104
1.2.Vaitrò của nhân vật trí thức trong cấu trúc hướng nội 109
2. Vai trò của nhân vật trí thức đối với sự đổi mới
nghệ thuật tiểu thuyết 110

PHẦN III: KẾT LUẬN 113
DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 116

3

4

văn xuôi. Với đặc thù lao động trí óc có trình độ văn hoá cao, có tri
thức khoa học, nhạy cảm trước những biến đổi của thời cuộc, nhân vật
trí thức có ưu thế đặc biệt trong xây dựng tiểu thuyết hướng nội – một
hướng phát triển mới của nghệ thuật tiểu thuyết hiện nay.
Tóm lại hình tượng người trí thức văn
xuôi trong thời kỳ đổi mới có thể làm thành một đề tài đáng nghiên
cứu và hứa hẹn sẽ cho những kết quả bổ ích. Nghiên cứu đề tài này
chẳng những có thể bổ sung vào việc đánh giá văn học Việt Nam sau
1975 mà còn có khả năng tác động trở lại với khu vực sáng tác, bởi lẽ
đây là một vấn đề còn nóng hổi của đời sống văn học hôm nay. Đó
cũng là lý do tại sao chúng tôi chọn đề tài Hình tượng người trí thức
trong văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới.

2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
Nhân vật trí thức đã và đang trở thành nhân vật quan trọng của văn
xuôi Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, nhưng do nhiều nguyên nhân,
cả chủ quan và khách quan, mà cho đến nay lý luận phê bình của
chúng ta dường như vẫn chưa quan tâm đúng mức tới loại nhân vật
này. Hệ quả là chúng ta vẫn chưa có được những công trình nghiên
cứu chuyên sâu để đánh giá vấn đề một cách toàn diện và thấu đáo.
Nếu không tính đến những bài nghiên cứu về nhân vật trí thức trong
tác phẩm của Nam Cao trước cách mạng, thì nhân vật trí thức hầu như
mới chỉ được đề cập rải rác trong một số tiểu luận về văn học Việt
Nam sau 1975, hoặc trong một số bài phê bình một số tác phẩm cụ thể
trong đó có miêu tả nhân vật trí thức. Tuy nhiên, nhìn một cách tổng
thể, mỗi bài viết cũng để lại một vài nhận định mang tính gợi mở vấn
đề.


6

1975. Tác giả luận văn đã khảo sát nhiều truyện ngắn của Ma Văn
Kháng, từ đó chỉ ra những đặc điểm của nhân vật trí thức trong các tác
phẩm này: Có phong cách ứng xử trên thế thượng phong trước mọi
sóng gió cuộc đời, có cốt cách ung dung tự tại kiểu nhà Nho trong mọi
hoàn cảnh, không đội trời chung với cái xấu, cái ác, sống “ngoài vòng
cương toả” với cái tài hoa tài tử của mình. Nhân vật trí thức trong văn
học thời kỳ đổi mới cũng được đề cập tới trong luận văn thạc sỹ văn
học của Nguyễn Thị Hằng (ĐHSP Hà Nội, 1999): Thế giới nhân vật
trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời đổi mới. Trong luận văn này tác
giả đã khẳng định: “Nhân vật trí thức được khắc họa trong nhiều tác
phẩm của các tác giả đương đại như Đám cưới không có giấy giá thú
(Ma Văn Kháng), Bức tranh, Sắm vai (Nguyễn Minh Châu) …” [20,
tr. 23]. Trên cơ sở so sánh nhân vật trí thức trong tác phẩm của Nam
Cao, Nguyễn Minh Châu với nhân vật trí thức của Nguyễn Khải, tác
giả luận văn đã đưa ra những nhận xét mang tính khái quát: “Cùng
viết về nhân vật trí thức nhưng sáng tác của Nam Cao là sự tự ý thức
về bản thân, nhân phẩm của người trí thức, xót xa cho sự thức tỉnh của
họ vì bất lực trước hoàn cảnh. Còn người trí thức trong sáng tác của
Nguyễn Minh Châu luôn ở trạng thái tự ý thức về nhân cách, họ tự đối
diện với chính mình trong nhu cầu tự thú, tự sám hối, tự đấu tranh với
bản thân, thể hiện khát khao tự hoàn thiện rất đáng trân trọng. Đó là
nhân vật Quỳ (Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành), nhân vật
người họa sỹ (Bức tranh), nhà văn T (Sắm vai)… Nhân vật trí thức
của Nguyễn Khải lại thể hiện sự nhận thức, suy ngẫm về bản thân,
thời cuộc, sự lựa chọn trước hoàn cảnh, từ đó bộc lộ nhân cách của
mình. Nét chung của tầng lớp trí thức trong truyện của Nguyễn Khải
là sự mặc cảm mình đang lạc thời, lầm thời nhưng không vì thế mà trở


8

Nguyễn Thị Bình cũng đã đưa ra những nhận xét về hạn chế của nhân
vật trí thức trong văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung: “Cho đến
thời điểm này, chưa có nhân vật trí thức nào đạt tới cái mốc mà nhân
vật người lính và người nông dân trong văn xuôi đã đạt tới.” [5, tr.
224]
Nhìn chung, cho đến nay tình hình nghiên cứu về nhân vật trí
thức trong văn xuôi hiện đại nói chung và trong văn xuôi thời kỳ đổi
mới nói riêng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu mà loại nhân vật này
đặt ra, chưa khái quát được những đặc điểm của hình tượng nhân vật
trí thức, xu hướng thể hiện nó trong các tác phẩm cũng như những
đóng góp của nó cho sự phát triển nghệ thuật văn xuôi.

3. NHIỆM VỤ, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
CỦA LUẬN VĂN

3.1. Luận văn không thể đề cập đến tất cả sự phong phú đa dạng
trong phong cách thể hiện nhân vật trí thức trong văn xuôi thời kỳ đổi
mới mà chỉ tập trung vào các phương diện cơ bản sau:
+ Qúa trình tiến hoá của nhân vật trí thức trong văn xuôi Việt
Nam hiện đại.
+ Các xu hướng thể hiện nhân vật trí thức trong văn xuôi thời
kỳ đổi mới
+ Nhân vật trí thức với tư cách là một nhân tố góp phần phát
triển nghệ thuật văn xuôi.

3.2. Đối tượng khảo sát của luận văn là nhân vật trí thức trong
văn xuôi thời kỳ đổi mới, nhưng mốc thời gian “thời kỳ đổi mới” chỉ


10

Để giải quyết nhiệm vụ cụ thể của 3 chương của luận văn chúng
tôi vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu chuyên biệt thuộc
phương pháp luận nghiên cứu văn học và không tuyệt đối hoá một
phương pháp nào. Những phương pháp nghiên cứu chuyên biệt được
sử dụng nhiều nhất là phương pháp phân tích ngữ văn, phương pháp
thống kê, phương pháp so sánh hệ thống và phương pháp lịch sử - xã
hội.

4.3. Chúng tôi dựa vào lý luận về nhân vật văn học, hình tượng
văn học, cấu trúc tác phẩm văn xuôi làm cơ sở để phân tích hình tượng
người trí thức trong các tác phẩm văn xuôi cụ thể.

Chúng tôi cũng tham khảo những kết quả nghiên cứu của các
nhà lý luận phê bình và các nhà văn trong các công trình nghiên cứu,
các bài phê bình tiểu luận, các bài báo về văn học Việt Nam đã được
công bố trên sách báo.

5. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

Luận văn lần đầu tiên cố gắng đem lại một cái nhìn mang tính
hệ thống về những bước tiến hoá của hình tượng nhân vật trí thức
trong văn học Việt Nam hiện đại từ đầu thế kỷ 20 đến thời kỳ đổi mới.
Riêng giai đoạn văn học từ sau 1975 đến nay, đặc biệt là từ thời kỳ đổi
mới, hình tượng người trí thức không chỉ được mô tả, hệ thống hoá mà
còn được cắt nghĩa, đánh giá, chỉ ra những đặc điểm chính, những xu
hướng thể hiện và vai trò quan trọng của nó trong việc phát triển nghệ
thuật văn xuôi.


1. Bối cảnh lịch sử
2. Các xu hướng thể hiện hình tượng người trí thức trong văn xuôi
thời kỳ đổi mới
2.1. Xu hướng khai thác lịch sử
2.2. Xu hướng nhập cuộc hiện tại
2.3. Xu hướng phê phán và hoài nghi

Chương ba: Nhân vật trí thức với tư cách là một nhân tố góp phần
phát triển nghệ thuật văn xuôi
1. Vai trò của nhân vật trí thức trong cấu trúc hướng nội
1.1. Các mô hình cấu trúc tác phẩm văn xuôi
1.2. Vai trò của nhân vật trí thức trong cấu trúc hướng nội
2. Vai trò của nhân vật trí thức đối với sự đổi mới nghệ thuật tiểu
thuyết.
13

quan tài” trong truyện ngắn Chiếc quan tài của Nguyễn Công Hoan …
Nhưng nhân vật văn học chủ yếu vẫn là con người trong tác phẩm văn
học, do vậy khái niệm nhân vật văn học được phát biểu dựa trên thuộc
tính đó: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác
phẩm văn học.’’ (Từ điển thuật ngữ văn học) [15, tr. 162]. Nhân vật
văn học có thể chia thành nhiều loại hình đa dạng:
+ Dựa vào chức năng nghệ thuật, nhân vật được chia thành
nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm, nhân vật chính diện,
nhân vật phản diện…

15

+ Dựa vào thể loại văn học ta có nhân vật tự sự, nhân vật trữ
tình, nhân vật kịch.
+ Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành nhân
vật chức năng (hay nhân vật mặt nạ), nhân vật loại hình, nhân vật tính
cách, nhân vật tư tưởng…
+ Dựa vào thành phần xã hội ta có thể chia thành các loại
nhân vật: nhân vật nông dân, quân nhân, trí thức, phụ nữ, thanh niên,
thiếu niên, người lao động…

1.2. Hệ thống nhân vật trong văn xuôi Việt Nam hiện đại

Từ đầu thế kỷ 20, văn học Việt Nam bước vào một giai đoạn
mới, từng bước hiện đại hoá toàn diện từ quan điểm thẩm mỹ, thể tài,
thể loại, kết cấu tác phẩm đến ngôn ngữ văn học. Hệ thống nhân vật
văn học cũng ngày càng phong phú, đa dạng hơn. Hầu như trong xã
hội tồn tại tầng lớp người nào thì trong văn học cũng xuất hiện loại
nhân vật tương ứng. Nhìn từ góc độ thành phần xã hội, hệ thống nhân
vật trong văn học Việt Nam hiện đại gồm có những loại nhân vật sau:


1.4. Nhân vật trí thức

Cơ sở xã hội của nhân vật trí thức là người trí thức. Trong tiếng
La Tinh, thuật ngữ trí thức (intrlligentia) chỉ những người có hiểu biết,
có tri thức. Tầng lớp xã hội này bao gồm những người chuyên lao
động trí óc (có trình độ chuyên môn cao). Theo Lênin, bao hàm trong
trí thức là: “… tất cả những người có học thức, đại diện cho những

17

nghề tự do nói chung, đại diện cho lao động trí óc (Brain worker, như
người Anh vẫn nói), khác với những đại diện cho lao động chân
tay.”(dẫn theo Nguyễn Văn Khánh - Một số vấn đề về trí thức Việt
Nam) [29, tr. 11]. Nhìn chung trong nhiều dấu hiệu về trí thức ta thấy
có hai dấu hiệu cơ bản:
+ Lao động trí óc có chuyên môn
+ Có trình độ học vấn
Một số học giả khác thì cho rằng ngoài các dấu hiệu trên, trí
thức không thể là người thiếu văn hoá và đạo đức. Quan niệm đó phù
hợp với quan niệm Đức – Tài của chủ tịch Hồ Chí Minh, của Đảng và
nhân dân ta khi nói đến nhân cách của con người Việt Nam, trong đó
có trí thức.
Với thiên chức và đặc trưng riêng của mình, bằng lao động trí
tuệ mang tính chất chuyên nghiệp cao, đội ngũ trí thức sáng tạo ra
những sản phẩm tinh thần như những phát minh khoa học, những sáng
tác văn học, những công trình khoa học công nghệ, những tác phẩm
khảo cứu, dịch thuật, những giáo trình và sách giáo khoa… và rất
nhiều loại hình sản phẩm văn hóa, khoa học, nghệ thuật khác, tạo nên
diện mạo tinh thần của xã hội, góp phần quan trọng vào việc định

cũng gồm đủ mọi thành phần: thanh niên, trung niên, nam giới, nữ
giới, trí thức trẻ và sinh viên, trí thức về hưu, trí thức là người dân tộc
thiểu số …
Như vậy nhân vật trí thức là loại nhân vật không thể thiếu trong
hệ thống nhân vật văn học. Sự ra đời và phát triển của nhân vật trí
thức góp phần hoàn thiện diện mạo của văn học Việt Nam hiện đại.

2. Lý do ra đời của nhân vật trí thức

19 2.1. Lý do khách quan
Xã hội càng phát triển thì đội ngũ trí thức càng trở nên đông
đảo và càng có vị trí quan trọng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã
hội. ở những giai đoạn lịch sử khác nhau, tầng lớp trí thức có những
khác nhau về trình độ học vấn, về cơ cấu nghề nghiệp, về tư tưởng
chính trị… nhưng dù có những khác biệt về trình độ thì người trí thức
vẫn luôn đại diện cho trí tuệ đương thời, cho đỉnh cao học vấn mà xã
hội đạt được, đại diện cho trình độ lao động trí óc, cũng là trình độ văn
minh của xã hội; họ có sứ mạng phổ biến, duy trì, phát triển văn hoá
của dân tộc nói riêng và của nhân loại nói chung. Do đó sự ra đời của
nhân vật trí thức trong văn học là một tất yếu khách quan.

2.2. Lý do chủ quan

Văn học phản ánh cuộc sống và con người. Viết văn bao giờ
cũng là một hoạt động nhận thức của nhà văn đối với cuộc sống và đối
với chính bản thân nhà văn. Văn học thời trung đại hướng tới cái
chung, “cái quan phương”, với mục đích “văn dĩ tải đạo” nên yếu tố

Hoàng Ngọc Phách tiêu biểu cho lớp thanh niên trí thức Tây học đấu
tranh cho quyền tự do đòi giải phóng cá nhân, chống lại sự trói buộc
của lễ giáo phong kiến. Các nhân vật Phủ Lê (nhà Nho thanh liêm),
Dương Văn (Nho sinh có trí và có tài) trong Nho Phong của Nguyễn
Tường Tam còn mang nặng dáng dấp các trí thức Nho giáo chứ chưa
tiêu biểu cho tầng lớp trí thức Tây học đương thời. Các tác phẩm của
Hồ Biểu Chánh xây dựng nhiều kiểu nhân vật thuộc đủ các giai cấp,
tầng lớp xã hội, trong đó có các nhân vật trí thức như thông ngôn, ký

21

lục, nhà Nho, thầy tu, nghệ sĩ giang hồ,… nhưng “chất trí thức” trong
các nhân vật này không được nhà văn đi sâu khai thác.

3.2. Nhân vật trí thức trong văn xuôi giai đoạn 1930 – 1945

Trong văn học giai đoạn 30 – 45, nhân vật trí thức chiếm một
vai trò khá quan trọng trong hệ thống nhân vật và được thể hiện phong
phú đa dạng hơn rất nhiều so với thời kỳ trước. ở giai đoạn đầu của Tự
Lực Văn Đoàn, nhân vật trí thức được thể hiện ít nhiều mang tính tích
cực: Dũng, Trúc, Loan trong Đôi Bạn của Nhất Linh, Lộc trong Nửa
chừng xuân của Khái Hưng, đã đấu tranh quyết liệt chống lại lễ giáo
phong kiến, đề cao tinh thần dân tộc tư sản. Họ muốn quay lưng lại lối
sống sa đọa, tù túng của xã hội phong kiến trưởng giả, muốn thoát ly
khỏi cuộc sống tầm thường để vươn tới lẽ sống cao đẹp hơn. Họ khao
khát được hành động, được lên đường cho dù hành động một cách mơ
hồ và lên đường chỉ để được “xê dịch”. Dũng, Trúc, Thái, Xuân (Đôi
bạn) đã thoát ly cuộc sống gia đình, tìm cách vượt biên ra nước ngoài
hoạt động nhưng không ai biết họ làm những gì và đi theo lý tưởng
nào. Những nhân vật trí thức của Tự Lực Văn Đoàn thời kỳ sau không

Nhân vật trí thức trong các sáng tác của Vũ Trọng Phụng
được miêu tả có phần phiến diện và cực đoan. Họ là những người yêu
nước nhưng không có phương hướng và mang tư tưởng cải lương chủ
nghĩa. Quế Lâm, Tú Anh trong Giông tố là những thanh niên trí thức
xuất thân Tây học, họ căm ghét những thói xấu xa của xã hội nhưng
không có cách gì chống lại nó. Phú trong Vỡ đê là một học sinh thất
nghiệp trở về quê muốn đem ánh sáng tri thức soi sáng cho những
mông muội của người dân xứ mình. Anh ta căm ghét áp bức bóc lột,

23

cùng người nông dân nổi dậy biểu tình nhưng lại hi vọng hão huyền
vào lòng tốt của giai cấp thống trị… Tính ảo tưởng của các nhân vật
trí thức của Vũ Trọng Phụng có căn nguyên từ những quan điểm mang
tính cải lương chủ nghĩa của chính tác giả.
Nhân vật trí thức trong văn học cách mạng trước 1945,
chủ yếu là trong các tác phẩm được sáng tác và truyền bá từ hải ngoại
của Nguyễn ái Quốc, là những người “nhập cuộc” có tinh thần chiến
đấu cao, tiêu biểu là nhân vật “tôi” trong Vi hành và nhân vật Phan
Bội Châu trong Những trò lố hay là Varen và Phan Bội Châu… Tuy
xuất hiện không nhiều nhưng những nhân vật trí thức trong các tác
phẩm văn học cách mạng đã có tác dụng to lớn trong việc giác ngộ
tinh thần yêu nước cho tầng lớp thanh niên Việt Nam lúc bấy giờ.

3.3. Nhân vật trí thức trong văn xuôi thời chống Pháp

Trong văn xuôi thời kì chống Pháp nhân vật trung tâm là quần
chúng công – nông – binh, nhưng nhân vật trí thức vẫn được các nhà
văn dành cho một sự quan tâm đáng kể. Nhân vật trí thức trong văn
học thời kì này được thể hiện theo hai xu hướng chính: ca ngợi người