Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

Một vài kinh nghiệm dạy đọc-hiểu và hướng dẫn ôn tập văn bản kịch trong
chương trình trung học phổ thông
1. Điều kiện hoàn cảnh tạo ra sáng kiến
1.1 Từ thực tế bài học:
- Văn bản kịch là một kiểu loại văn bản mới được đưa vào giảng dạy trong chương
trình ngữ văn phổ thông vài năm gần đây. Kiểu văn bản này có những nét đặc thù : Được
sáng tác về cơ bản là để diễn, bởi đó là một môn nghệ thuật tổng hợp , gắn bó với sân
khấu như các bộ phận kết nối chặt chẽ với nhau trên một cơ thể kịch bản. Trong khi đó,
việc giảng dạy thể loại này ở nhà trường lại không phải với tính chất một loại hình nghệ
thuật, chỉ đơn giản xem xét ở góc độ văn học, cho nên để thưởng thức tác phẩm kịch
đúng với tinh thần thể loại đã là một khó khăn, chưa nói đến tổ chức cho học sinh thâm
nhập, nắm bắt các giá trị của văn bản kịch thì không phải là việc dễ dàng.
Sách giáo khoa THPT đưa vào chương trình ba văn bản kịch: “ Rô-mê-ô và Ju-liet” của U. Sếch-x-pia, “Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài” trích “Vũ Như Tô” của Nguyễn Huy
Tưởng và “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ. Đây đều là các văn bản có
giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao , nhưng không phải dễ tiếp cận. Do vậy, đọc hiểu một
văn bản kịch rất cần được trang bị những kỹ năng cần thiết để đọc đúng yêu cầu đặc
trưng thể loại. Trong khuôn khổ bài viết, chúng tôi chỉ đưa ra một số giải pháp nâng cao
chất lượng đọc hiểu và ôn tập kịch qua hai văn bản “Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài” trích
“Vũ Như Tô” của Nguyễn Huy Tưởng và “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu
Quang Vũ
1.2- Từ thực tế dạy và học kịch bản văn học
- Từ người tiếp nhận: Học sinh dù ở bậc THPT nhưng thói quen, nếp nghĩ đã ăn
sâu tiềm thức khi đứng trước yêu cầu đọc hiểu một văn bản bao giờ cũng tư duy theo thói
quen khi đọc một văn bản văn học. Cho nên, học sinh thường khá lúng túng trong thao
tác đọc hiểu văn bản kịch từ khâu xác định vấn đề cho đến cách đọc từng phần và quá
trình làm bài tập vận dụng. Vẫn biết đọc hiểu kịch là công việc khó khăn với người học
nhưng hi vọng với sự hướng dẫn của người dạy học sinh sẽ chủ động và hứng thú hơn

hàng thịt của Lưu Quang Vũ
2. Thực trạng trước khi tạo ra sáng kiến
- Cách dạy và học phổ biến mà cá nhân người viết cũng từng vận dụng: Coi văn
bản kịch như một văn bản văn học thông thường, tương đồng với thể loại tự sự. Việc tổ
chức giờ học đọc hiểu và ôn tập cho học sinh không khác gì giờ học đọc hiểu văn bản tự
sự: chú ý đến nhân vật cùng với đặc điểm tính cách của nó; chú ý đến chi tiết, cốt
truyện…; những câu hỏi ôn tập cũng xoay quanh các vấn đề cơ bản đó. Kết quả là , học
sinh học xong không thấy có gì khác biệt so với đọc hiểu một tác phẩm tự sự . Học sinh
khá thụ động, máy móc, trông chờ vào sách để học tốt, tài liệu tham khảo, không có khả
năng đánh giá, cắt nghĩa, lý giải vấn đề
- Cách dạy và học theo hướng tích cực, bám sát đặc trưng thể loại, bám sát yêu cầu
đổi mới trong dạy và học và kiểm tra đánh giá của Bộ Giáo dục- đào tạo: Người viết chú
trọng đến khâu hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài học ở nhà với các câu hỏi và hoạt động
2

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

cụ thể, vừa sức; Chú ý trang bị cho học sinh các kiến thức lý luận và lịch sử, tác giả có
liên quan( dưới các hình thức: qua bài học, qua tài liệu cung cấp trước, qua mạng
Internet) ; Thiết kế giáo án với nội dung và hệ thống câu hỏi bám sát đặc trưng thể loại
với phương pháp phù hợp như phân tích, cắt nghĩa, bình giá, tổng hợp; Tổ chức giờ học
vận dung kỹ thuật dạy học hiện đại , phát huy tính tích cực của học sinh; Hướng dẫn học
sinh ôn tập với kiểu câu hỏi đọc hiểu và vận dụng làm bài nghị luận văn học
- Cách làm thứ hai học sinh đã chủ động và hứng thú hơn, năng lực tư duy được
rèn luyện nhiều hơn. Tuy nhiên , những đổi mới ban đầu rất cần được rút kinh nghiệm để

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

dung lượng hiện thực rộng lớn như trong các tác phẩm thuộc loại hình tự sự, cũng không
mang xu hướng bộc lộ những rung động, những cảm xúc và suy ngẫm như trong các tác
phẩm trữ tình, kịch khám phá và diễn tả đời sống bằng việc phát hiện những mâu thuẫn
và xung đột, coi đó như một phương diện bộc lộ bản chất của đời sống hiện thực đồng
thời cũng làm nên hình thức tồn tại riêng biệt của loại hình kịch bên cạnh các loại hình
khác của văn học. Đây là lý do để Hêghen có thể khẳng định : Tình thế giàu xung đột là
đối tượng ưu tiên của nghệ thuật kịch. Hoặc, nói gọn hơn, như Biêlinxki : Xung đột tạo
nên tính kịch. Xung đột kịch có thể xảy ra giữa các mặt khác nhau trong một con người,
giữa các cá nhân, giữa các nhóm cho đến các tập đoàn người với nhau hoặc có khi, giữa
một tập đoàn người với một cá nhân trong một bối cảnh xã hội và lịch sử mang tính đặc
thù.
Nét chủ đạo của kịch là kịch tính. Kịch tính được tạo ra do mâu thuẫn và xung đột
một khi đã nảy ra liền phát triển liên tục, không gián đoạn theo chiều hướng mỗi lúc một
căng thẳng cho tới tình thế đòi hỏi phải giải quyết bằng một kết cục nào đó.
Quá trình diễn biến của xung đột kịch được cụ thể hoá bằng hành động kịch.
Hành động kịch là yếu tố quan trọng hàng đầu của kịch phẩm. Không phải ngẫu nhiên
khái niệm kịch drama trong tiếng Hylạp cũng có nghĩa là hành động. Đó là sự tổ chức
các tình tiết, sự kiện, biến cố trong cốt truyện theo một diễn biến logic, chặt chẽ, nhất
quán chi phối bởi một quy luật nhất định mà qua đó công chúng có thể tiếp nhận được
những mâu thuẫn, xung đột trong đời sống mà kịch tác gia muốn truyền đạt
Hành động kịch lại được thực hiện bởi các nhân vật kịch. Số lượng nhân vật trong
kịch không quá đông, cũng không được khắc họa quá tỉ mỉ như trong tiểu thuyết. Nhân
vật kịch phản ánh những mâu thuẫn của đời sống đã đến độ chín muồi, Trong kịch, các
nhân vật tự xây dựng nên tính cách riêng biệt của mình chủ yếu qua ngôn ngữ mà nó thể
hiện, thường chứa đựng nhứng mâu thuẫn và đấu tranh nội tâm. Các tác giả thường sử
dụng thủ pháp lưỡng hóa nhân vật- tách đôi nhân vật nhằm tự đối thoại, biểu hiện sâu sắc
nội tâm
Ngôn ngữ kịch có ba loại :

+ Nhân vật bi kịch đông thời mang trong mình khát khao cao cả và những lỗi lầm
không thể tránh khỏi.
+ Nhân loại tìm thấy ở bi kịch những gì khủng khiếp mà cái ác có thể gieo rắc, áp
đặt cho mình; do đó, không thể bàng quan và chịu khuất phục trước sức mạnh tàn bạo
của nó. Kết thúc bi thảm của số phận nhân vật bi kịch thường có ý nghĩa thức tỉnh và dự
báo về một điều gì tốt đẹp hơn sẽ nảy sinh trong cuộc sống và trong mỗi con người
3.1.3. Nhận thức đúng về kỹ thuật dạy học tích cực
Trong bối cảnh mới của thời đại, đổi mới cách dạy và học theo hướng phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học là một yêu cầu bức thiết đối với người
giáo viên, với nhà trường và ngành giáo dục nói chung .
- Quá trình học tập tích cực nói đến những hoạt động của chủ thể- tích cực nhận
thức, có khát vọng hiểu biết và không ngừng cố gắng cả về nghị lực và trí tuệ cao để
chiếm lĩnh tri thức. Tính tích cực trong học tập của học sinh bộc lộ ở khả năng: Hứng thú
5

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

với học tập; tập trung chú ý dến bài học; Mức độ tự giác tham gia vào xây dựng bài học,
trao đổi, thảo luận…; có sáng tạo trong học tập; thực hiện tốt các nhiệm vụ được giao;
hiểu bài và có thể trình bày lại bài theo cách hiểu của mình; biết vận dụng tri thức để giải
quyết vấn đề thực tiễn.
- Dạy học tích cực: Hoạt động nhằm tích cực hoá hoạt động học tập và phát triển
tính sáng tạo của người học. Nó đem lại cho người học hứng thú, niềm vui học tập, nuôi
dưỡng khát khao sáng tạo cho người học.
3.2. Một vài kinh nghiệm dạy đọc hiểu và ôn tập văn bản kịch. ( Giải pháp trọng

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

Yêu cầu: nắm rõ khái niệm về kịch; đặc điểm của kịch ( xung đột, nhân vật, ngôn ngữ,
kịch thuộc loại hình sân khấu nên cần quan tâm đến đặc điểm của loại hình nghệ thuật
khi biểu diễn.
-> Hs theo đó suy nghĩ câu hỏi: Vậy đọc hiểu văn bản kịch theo em là thao tác đọc các
yếu tố nào ?( đọc xung đột kịch, hành động kịch..)
+ Nhóm 3: Tìm hiểu kiến thức về tác giả. Dù là văn bản viết theo thể loại nào
chăng nữa, những hiểu biết về tác giả thường giúp ta đọc tác phẩm tốt hơn
Yêu cầu: HS lựa chọn thông tin để tập trung nhận xét: Bối cảnh thời đại; cuộc đời; nội
dung chính trong các sáng tác kịch của LQV thường xoay quanh vấn đề gì?
Từ đây , học sinh sẽ suy nghĩ để giải đáp câu hỏi: Dựa vào các thông tin đó, em có thể
dự đoán ý nghĩa tư tưởng của vở kịch có thể là gì?
+ Nhóm 4: Lập sơ đồ diễn biến cốt truyện, hệ thống nhân vật trong vở kịch, tìm
hiểu tình huống kịch.
Cần đến thao tác này là bởi trong kịch, người kể chuyện rất ít khi tường thuật tỷ
mỉ mà chú ý trong dựng lên chuỗi các hành động được mô tả qua ngôn ngữ kịch. Vì vậy
để học sinh nắm bắt được nội dung cần đọc kỹ lưỡng văn bản, thâu tóm được các diễn
biến chính của hành động kịch qua từng hồi, màn kịch.
Yêu cầu: Học sinh sẽ đọc kĩ văn bản, gạch chân các lời thoại quan trọng, trả lời câu hỏi:
? Vở kịch kể với chúng ta câu chuyện gì? Em hãy mô tả hệ thống các nhân vật cùng mối
quan hệ của nó bằng một sơ đồ?
Kết hợp với việc yêu cầu hs đọc kỹ lưỡng tác phẩm, trả lời các câu hỏi.
- > Quy trình: các nhóm được tự do lựa chọn công việc của mình theo sở trường
- Kết quả làm việc: Học sinh tổng hợp, một đại diện bất kỳ sẽ trình bày bằng bản
trình chiếu P. P tổng hợp.
Nhóm 4:
+ Vở kịch đã dựa vào một cốt truyện dân gian để xây dựng một tình huống kịch
độc đáo : Trương Ba vốn là một người làm vườn chất phác, cần cù, yêu vợ, thương con
và giỏi cờ. Do sai lầm của thiên đình, Trương Ba đã chết và vì sửa sai nên thiên đình đã

Khoảng 50 tuổi, chất phác, trung thực, đánh cờ giỏi

- Vợ Trương Ba

Hiền lành

- Anh cả

Con trai Trương Ba, thực dụng

- Chị con dâu

Hiểu biết, lễ phép

- Cái gái

Cháu nội Trương Ba

Nhân vật

- Cu Tị

Mối quan hệ - Tính cách

Bạn cái gái, con chị Lụa

8

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Cảnh II: Cảnh dưới hạ giới, nhà Trương Ba: Trưởng Hoạt và Trương Ba
chơi cờ. Đế Thích trên thiên đình xuống giúp Trưởng Hoạt gỡ thế cờ. Sau đó cho
Trương Ba mấy nén hương bảo khi cần sự giúp đỡ thì đốt hương lên. Sau đó Trương
Ba chết đột ngột.
Cảnh III: Trở lại cảnh Thiên đình: Vợ Trương Ba vô tình thắp 3 nén hương
cho chồng (hương của Đế Thích cho Trương Ba). Bà được lên thiên đình, đòi sự
sống cho chồng. Đế Thích thương tình cho hồn Trương Ba nhập vào xác anh hàng
thịt vừa mất để sống lại.
Cảnh IV: Nhà người hàng thịt: Anh hàng thịt đội nắp quan tài, lên đòi về
nhà. Cuộc giành giật chồng của 2 người vợ.
Cảnh V: Tại nhà hàng thịt, hồn Trương Ba chịu sự chi phối của thân xác
9

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

phàm tục, suýt nữa ngả vào vòng tay vợ anh hàng thịt.
Cảnh VII: Tại nhà Trương Ba. Có thể chia thành 3 lớp.
+ Lớp 1: Cuộc đối thoại gay gắt giữa hồn Trương Ba và xác anh hàng thịt.
+ Lớp 2: Tâm trạng dằn vặt, đau khổ của Hồn Trương Ba khỏi bị người
thân xa lánh, nghi ngờ.
+ Lớp 3: Khát vọng được giải thoát và quyết định đúng đắn của hồn
Trương Ba.
Phần kết: Hồn Trương Ba hoá thân vào những sự vật thân thương, tồn tại mãi
mãi bên cạnh những người thân yêu.
+ Tóm tắt diễn biến của tình huống trong đoạn kịch: Đoạn trích thể hiện xung đột


Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

đọc mà là để diễn, mặc dù chúng ta biết kịch được đưa vào trong nhà trường là kịch
bản văn học chứ không xem xét nó như một bộ môn nghệ thuật. Vì thế khi dạy học vở
kịch này ta sử dụng nhiều cách đọc khác nhau. Đọc ở đây là đọc kịch bản có liên hệ
với sân khấu. Có thể tổ chức cho học sinh đọc phân vai, kết hợp đọc diễn cảm. Đọc
phân vai để học sinh thấy rõ được bản chất khái quát nhất của từng nhân vật. Đọc diễn
cảm là để thấy những biểu hiện sâu sắc về nội tâm, tính cách của nhân vật kịch
- Ví dụ: Trên cơ sở đó tiến hành đọc đoạn trích"Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài" hồi V
(9 lớp) theo hình thức phân vai và đọc diễn cảm. Hai hình thức đọc này gắn liền với
nhau. Mục đích nhằm tái hiện lại vở kịch như trên sân k hấu.
+ Giáo viên chiếu sơ đồ nhân vật tham gia vào đoạn kịch cho học sinh hình
dung lại tuyến nhân vật
+ Học sinh lựa chọn vai đọc theo hứng thú .
+ Tuy nhiên, việc đọc đoạn trích "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài" trong bối cảnh thoát
ly môi trường sân khấu, lại trong khuôn khổ của một khoảng thời gian hạn hẹp, do vậy
giáo viên cần định hướng để học sinh đọc có điểm nhấn. Đọc để tiếp cận với những
đoạn, những vấn đề trọng tâm của vở kịch.
. Đọc chủ yếu vào những đoạn xoay quanh xung đột, hành động kịch, tưởng tượng
như là kịch đang diễn ra trước mắt. Đọc phân vai ở những đoạn đối thoại của các nhân
vật, đọc diễn cảm ở những lời độc thoại của nhân vật để thấy rõ nội tâm nhân vật, suy
tư, cảm xúc của nhân vật. Giáo viên lựa chọn kỹ vai đọc và hướng dẫn cụ thể cách đọc
cho nhân vật trung tâm, nhân vật chính của đoạn kịch: Vũ Như Tô , Đan Thiềm:
Vũ Như Tô nên đọc: giọng băn khoăn, chất chứa những câu hỏi lớn vừa nhức nhối,
vừa da diết, khắc khoải
Giọng Đan Thiềm: lo lắng, hốt hoảng, cứng cỏi
Từ đó góp phần phát triển năng lực cảm thụ nghệ thuật của học sinh. Đọc kịch theo
đặc trưng thể loại sẽ góp phần không nhỏ cho việc tìm hiểu tác phẩm.
+ Học sinh đọc và dùng bút nhớ gạch chân các lời thoại, hay hành động kịch mà

quyết đồng thời với vở kịch kết thúc. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh nắm bắt diễn
biến, kết cấu của vở kịch, hồi kịch, từ đó khơi gợi để học sinh chỉ ra những xung đột của
kịch . Với hai văn bản khảo sát đều là bi kịch thì xung đột kịch luôn căng thẳng, không
thể điều hoà, mọi cách khắc phục đều có thể dẫn đến cái chết. Ở vở kịch Hồn Trương
Ba, da hàng thịt là cái chết của Trương Ba, ở Vĩnh biệt Cửu trùng đài là cái chết của của
Vũ Như Tô, Đan Thiềm
+ Phân tích nhân vật kịch: Trong bi kịch, nhân vật kịch thường mang trong
mình những mâu thuẫn không thể giải quyết giữa khát khao cao cả và những lỗi lầm
không thể tránh khỏi. Vì vậy việc phân tích nhân vật bi kịch chính là tìm hiểu, cắt nghĩa,
lí giải bi kịch của nhân vật đó, tức là quá trình dẫn dắt học sinh trả lời câu hỏi: Nhân vật
đó có bi kịch gì? tại sao anh ta lại rơi vào bi kịch đó? bi kịch của nhân vật có ý nghĩa gì?
Nhân vật bi kịch thường có kết thúc bi thảm, giáo viên hãy giúp học sinh phân tích thấy
được ý nghĩa thức tỉnh hay dự báo về một điều gì đó tốt đẹp hơn sẽ nảy sinh trong cuộc
12

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

sống và trong mỗi người.
+ Phân tích hành động kịch: hành động kịch có thể là hành động thuộc về các

biến cố sự kiện, cũng có thể thuộc về tâm trạng bên trong của nhân vật kịch. Giáo viên
có thể linh hoạt hướng dẫn học sinh phân tích. Về cơ bản, ý nghĩa của việc phân tích này
là để tìm hiểu sâu hơn đặc điểm của nhân vật hoặc diễn biến của xung đột.
+ Phân tích ngôn ngữ kịch: Ngôn ngữ kịch có thể là những chỉ dẫn sân khấu,
cũng có thể là lời thoại của nhân vật, chú ý đến lời thoại là đối thoại, độc thoại để tìm

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

chỉ tiềm ẩn bên trong mâu thuẫn thứ nhất, cuối vở kịch nó hòa làm một. Chính mâu thuẫn
này là lỗi lầm bi kịch của VNT- người kiến trúc sư thiên tài tưởng rằng có thể thực hiện
khát vọng nghệ thuật của mình trong cuồng vọng của lũ bạo chúa.
-> Từ đây, giáo viên hướng dẫn học sinh rút ra nhận xét về ý nghĩa của các xung
đột trong vở kịch này là gì?
+ Nhân vật kịch trong đoạn trích: Trong đoạn trích, có hai nhân vật đều góp
phần thể hiện tư tưởng của vở kịch đó là: Vũ Như Tô, Đan Thiềm.
Nhân vật Vũ Như Tô là trung tâm của hồi kịch, bi kịch của nhân vật này diễn ra
bên trong tâm hồn, là sự chao đảo dữ dội giữa mơ mộng ( mượn tay bạo chúa để xây một
công trình tô điểm cho đời) và vỡ mộng ( khát vọng đó xa rời quyền lợi của nhân dân,
xây dựng trên mồ hôi và xương máu của nhân dân nên không thể thực hiện). Tìm hiểu bi
kịch của nhân vật này, giáo viên nên tổ chức hệ thống câu hỏi để dẫn dắt các em thâm
nhập vào diễn biến tâm trạng của Vũ Như Tô qua các lời thoại kịch .
Bi kịch của Vũ Như Tô đã kết lại bằng cái chết bi tráng của nhân vật, giáo viên
giúp học sinh nhận ra những ý nghĩa sâu xa của việc khắc họa bi kịch này: Thức tỉnh về
mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống, thái độ đối với cái đẹp, người sáng tạo, và
thưởng thức nghệ thuật.
+ Lựa chọn để phân tích kỹ lưỡng một vài hành động kịch, ngôn ngữ kịch có
ý nghĩa mấu chốt để hiểu sâu hơn về nhân vật,: ví dụ như:
& Lời thoại chứng tỏ Vũ Như Tô luôn chìm đắm trong mơ mộng: Quân phiến
loạn bao vây, Đan Thiềm bị bắt, dân chúng nổi lên tứ tung, nhưng Vũ vẫn không cho
rằng mình có tội.
Lời thoại 1: Phá Cửu Trùng đài? Không đời nào ! Mà tôi thì không làm gì nên
tội. Họ hiểu nhầm.
Lời thoại 2: Vô lí.
Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán thù gì với ai?
& Lời thoại cho thấy sự tuyệt vọng của Vũ Như Tô:
Đốt thực rồi! Đốt thực rồi !Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho

nhóm sẽ giúp các em hợp tác làm việc và đạt hiệu quả cao. Dạy học theo nhóm có tác
dụng rất tốt đối với người học. Với việc học này, học sinh ý thức được về khả năng của
mình, nâng cao niềm tin vào việc học, ứng dụng xử lí hợp lí các tình huống trong học tập
một cách trực tiếp. Hơn nữa, việc học tập theo nhóm giúp các em tự tin hơn trong học
tập, trách được mặc cảm tự ti, lo âu vì sự thất bại. Đồng thời, góp phần cải thiện mối
quan hệ của cá nhân, ý thức cao về khả năng của bản thân. Phù hợp với quan niệm “giáo
dục không nhằm mục tiêu nhồi nhét kiến thức mà là thắp sáng niềm tin” (W. B. Yeats)
- Định hướng:
+ Lựa chọn nội dung lớn để tiến hành hoạt dộng theo nhóm: Việc khai thác xung
đột kịch, phân tích diễn biến hành động kịch đòi hỏi người học phải biết xâu chuỗi , sắp
xếp, tổng hợp các biến cố để tìm hiểu. Việc làm này sẽ khó khăn nếu chỉ là hoạt động cá
nhân, lại mất thời gian trong tiết học. Do đó, hoạt động theo nhóm sẽ khắc phục được khó
khăn này
15

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

+ Khi tiến hành chia nhóm, giáo viên có thể sử dụng theo các cách: Thứ nhất, chia
học sinh trong lớp theo nhóm hứng thú. Tức là, các em có sở thích hoặc năng lực về nội
dung học tập nào thì các em sẽ tự lựa chọn nội dung học tập đó. Thứ hai, chia học sinh
trong lớp theo nhóm học phụ thuộc vào yêu cầu của bài học. Thứ ba, chia học sinh trong
lớp theo nhóm phụ thuộc vào trình độ của học sinh, sao cho trong nhóm học tập có các
học sinh thuộc trình độ từ cao xuống thấp….
+ Giáo viên sẽ cắt cử đại diện nhóm, hướng dẫn các em xây dựng các câu hỏi,
công việc để hoàn thành


Các bình diện

Nội dung

1.

Mâu thuẫn

Giữa nhân dân lao động khốn khổ và tầng lớp thống trị

Biểu hiên

có đời sống truỵ lạc
Loạn do nhân dân đói kém nổi lên, do kiêu binh nổi

2.

loạn. Biến cố : Vua Lê Tương Dực bị giết, Vũ Như Tô
đang bị truy bắt, đài Cửu trùng bị đốt. Những sự việc
16

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

khủng khiếp này khiến Đan Thiềm khiếp sợ, Như Tô lo


Mâu thuẫn

Mâu thuẫn giữa quan niệm nghệ thuật cao siêu thuần

Biểu hiên

túy muôn đời với lợi ích thiết thực của nhân dân
Qua sự đối lập giữa quan niệm của Như Tô về đài Cửu

2.

trùng và thái độ của nhân dân đối với Cửu rùng đài và
người sáng tạo nên nó
- Với VNT đó là tâm nguyện, sinh mạng mà vì nó ông
chấp nhận làm cho bạo chúa, sẵn sàng phạt tội thợ
thuyền, đánh liều mạng sống của mình để bảo vệ
- Với dân chúng, đài là hiện thân của ăn chơi xa xỉ, tội
ác, cũng như cha đẻ của nó- là kẻ thù của họ-> cần trị
3.

Diễn biến

tội
Mâu thuẫn đã âm ỉ từ trước, kết hợp với xung đột thứ
nhất , nó được đẩy lên cao trào. Cái chết của Đan
Thiềm, Vũ Như Tô, đài Cửu trùng bị đốt đã cho thấy sự

4


+ Trong dạy học: hệ thống câu hỏi của giáo viên có vai trò quan trọng, hỏi thế nào
để học sinh suy nghĩ, phát hiện tri thức , tham gia thảo luận, phát triển được năng lực tư
duy. Kịch là một thể loại khó, rất cần đến sự khơi gợi, dẫn dắt của giáo viên
+ Định hướng:
& Có thể đặt câu hỏi mở: Dạng câu hỏi có nhiều cách trả lời-> tạo cơ hội cho
học sinh chia sẻ ý kiến cá nhân. Câu hỏi cần ngắn gọn, được bắt đầu bằng từ hỏi đúng, rõ
ràng về ý hỏi, phù hợp với nội dung, đối tuộng, và hoàn cảnh. Giáo viên thể hiện rõ mong
muốn lắng nghe tích cực thong qua ngữ điệu hay ngôn ngữ cơ thể.
& Đặt câu hỏi theo cấp độ nhận thức: Câu hỏi biết->Hiểu->Áp dụng->phân
tích->đánh giá-> sáng tạo. Tùy từng đơn vị kiến thức có thể đưa ra câu hỏi phù hợp
+ Ví dụ: Câu hỏi mở
? Vũ Như Tô vẫn luôn trăn trở câu hỏi: ta tội gì? Có ý kiến cho rằng, khi ra pháp
trường, Vũ Như Tô đã thấm thía câu trả lời cho mình. Em thử bày tỏ quan điểm của mình
về ý kiến trên
Học sinh được thảo luận nêu chính kiến
Gợi ý: quan điểm trên là sai lầm bởi: Ông một mực vẫn cho rằng mình không có
tội mà chỉ có công, khi loạn đến ông vẫn tràn ngập niềm hy vọng vào ở kẻ cầm đầu nhóm
phiến loạn sẽ hiểu ông , ông không hề nghe thấy tiếng chế giễu, chửi rủa mà vẫn say sưa
trong giấc mộng đời mình; Chỉ đến lúc đài Cửu trùng bị đốt, ông mới thôi khăng khăng
với quan điểm của mình, nhưng đó là vì ông quá đau đớn trước sinh mạng nghệ thuật bị
đổ máu , nhất định không thể là do ông đã tỉnh ngộ mà nhận ra những lầm lạc của mình
Câu hỏi theo cấp độ nhận thức:
18

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

về mức độ diễn xuất thuyết phục của người chơi
19

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

& Để kiểm tra khả năng ghi nhớ và phân biệt lời thoại kịch, giáo viên có thể cho
học sinh chơi trò điền vào sơ đồ trống. Cách tiến hành:
Quy trình
Giáo viên chuẩn bị trước sơ đồ trống (vẽ trên giấy A4) như bảng sơ đồ mẫu.
Giáo viên chuẩn bị đáp án được viết thành từng ô chữ (viết rời ngoài giấy A4
thành 14 ô tương ứng với 14 ô vuông cần điền trên sơ đồ.
Giáo viên chuẩn bị 2 bản như nhau.
Trò chơi:
Giáo viên mời 2 đội chơi
Mỗi đội sẽ có 1 sơ đồ trống và 14 ô đáp án tương ứng.
Mỗi đội có nhiệm vụ ghép đúng các ô đáp án trong khoảng thời gian 2 phút.
Kiểm tra kết quả, giáo viên nhận xét, hoàn thiện sơ đồ và chuẩn hóa kiến thức.
+ Ví dụ:
Nhân vật
Độc thoại
Trương Ba
Xác anh hàng

Đối thoại


chính mình. Kêu gọi, đấu tranh cho sự hoàn thiện về nhân cách
+ Giá trị nghệ thuật:
Dựng cảnh: Kết hợp giữa yếu tố kỳ ảo và nội dung hiện thực
Tạo tình huống và dẫn dắt xung đột kịch
Ngôn ngữ kịch giàu chất triết lý và tranh biện., độc thoại thể hiện tâm trạng nhân
vật
3.2.3.2. Tập làm các bài tập đọc hiểu, làm văn về văn bản kịch vừa học
Giáo viên giao bài tập, hướng dẫn học sinh làm bài
- Lời thoại : Hiểu ý nghĩa độc thoại, đối thoại giữa các nhân vật, vai trò của nó
trong việc thể hiện tính cách nhân vật và bộc lộ chủ đề
- Xung đột kịch: Hiểu được đặc điểm và ý nghĩa của xung đột
- Bi kịch của nhân vật kịch: Hiểu được bản chất nhân vật qua bi kịch, ý nghĩa của
bi kịch
- Giá trị nội dung tư tưởng, thành tựu nghệ thuật của vở kịch: Biết cách phân tích,
chứng minh cho các đặc điểm này
3.2.3.3. Tập rèn các kĩ năng trên với một văn bản kịch cùng loại, cùng tác giả, ngoài
chương trình. Chủ yếu qua đoạn ngắn, lời thoại để rèn đọc hiểu không có sự trợ giúp từ
giáo viên.
3.3. Thiết kế thử nghiệm và đề xuất một số bài tập
3.3.1. Giáo án thử nghiệm: Dạy bài Hồn Trương Ba, da hàng thịt

Hồn Trương ba, da hàng thịt
(Trích)
Ngày soạn: 18/9/2013 Ngày dạy: 22/9/2013
Lớp dạy: 12 Nga
21

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định



chung

1. Tác giả

1. GV yêu cầu học sinh trình

- Lưu Quang Vũ (1948- 1988) quê gốc ở Đà Nẵng, sinh tại

bày phần chuẩn bị ở nhà , một Phú Thọ trong một gia đình trí thức.
đại diện tổng hợp kết quả làm
việc của các nhóm, các học sinh

- Một vài sự kiện nổi bật trong cuộc đời
+ Từ 1965 đến 1970: Lưu Quang Vũ vào bộ đội và được

khác lắng nghe, có ý kiến phản biết đến với tư cách một nhà thơ tài năng đầy hứa hẹn.
hồi nếu cảm thấy chưa hiểu rõ
một đơn vị kiến thức nào đó

+ Từ 1970 đến 1978: ônng xuất ngũ, làm nhiều nghề để
mưu sinh.
+ Từ 1978 đến 1988: biên tập viên Tạp chí Sân khấu, bắt
22

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

hai bà vợ phải đưa ra xử, bà Trương Ba thắng kiện được đưa
chồng về. Lưu Quang Vũ khai thác tình huống kịch bắt đầu ở
chỗ kết thúc của tích truyện dân gian. Khi hồn Trương Ba
được sống "hợp pháp" trong xác anh hàng thịt, mọi sự càng trở
nên rắc rối, éo le để rồi cuối cùng đau khổ, tuyệt vọng khiến
Hồn Trương Ba không chịu nổi phải cầu xin Đế Thích cho
mình được chết hẳn.
3. Đoạn trích là phần lớn cảnh VII. Đây cũng là đoạn kết
của vở kịch, đúng vào lúc xung đột trung tâm của vở kịch lên
đến đỉnh điểm. Sau mấy tháng sống trong tình trạng "bên
trong một đằng, bên ngoài một nẻo", nhân vật Hồn Trương Ba
23

Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong- Nam Định


Sáng kiến kinh nghiệm năm 2013-2014

Vũ Thanh Huyền- Tổ Ngữ văn

ngày càng trở nên xa lạ với bạn bè, người thân trong gia đình
và tự chán ghét chính mình, muốn thoát ra khỏi nghịch cảnh
trớ trêu.
Hoạt động 3: Tổ chức đọcII.Đọc hiểu văn bản
hiểu văn bản

* Đọc văn bản: thể hiện tính cách, tâm trạng của mỗi nhân

- GV phân vai và hướng dẫn vật và xung đột kịch.
đọc. HS đọc theo vai.

tìm hiểu ba lớp của hồi kịch

thịt
- Hoàn cảnh

Gv hỏi : Hoàn cảnh nào dẫn đến

+ Trước khi diễn ra cuộc đối thoại giữa hồn và xác, nhà viết

cuộc đối thoại giữa hồn và xác?

kịch đã để cho Hồn Trương Ba "ngồi ôm đầu một hồi lâu rồi
vụt đứng dậy" với một lời độc thoại đầy khẩn thiết:
"- Không. Không! Tôi không muốn sống như thế này mãi!
Tôi chán cái chỗ ở không phải là của tôi này lắm rồi! Cái thân
thể kềnh càng, thô lỗ này, ta bắt đầu sợ mi, ta chỉ muốn rời xa
mi tức khắc!Nếu cái hồn của ta có hình thù riêng nhỉ, để nó
tách ra khỏi cái xác này, dù chỉ một lát".
+ Hồn Trương Ba đang ở trong tâm trạng vô cùng bức bối,
đau khổ (Những câu cảm thán ngắn, dồn dập cùng với ước
nguyện khắc khoải) Hồn bức bối bởi không thể nào thoát ra
khỏi cái thân xác mà hồn ghê tởm. Hồn đau khổ bởi mình
không còn là mình nữa.
+ Trương Ba bây giờ vụng về, thô lỗ, phũ phàng lắm. Hồn
Trương Ba cũng càng lúc càng rơi vào trạng thái đau khổ,
tuyệt vọng.
- Cuộc đối thoại:

Bảng thảo luận: Tìm hiểu cuộc đối thoại
1. GV tổ chức cho HS tìm hiểu,