ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THÀNH KHÁNH

TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM
NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX - TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam
Mã số: 62 22 01 21

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Huế - 2016
Công trình được hoàn thành tại:..................................................


Người hướng dẫn khoa học : PGS.TS Nguyễn Phong Nam
Phản biện 1:.................................................................
Phản biện 2:..................................................................
Phản biện 3:..................................................................
Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Đại học Huế họp
tại..........................................................................................................
Vào hồi ...... giờ ....... ngày ..... tháng ...... năm 2016
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:...........................................


3
MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam có nhiều chuyển biến sâu sắc. Với sự gặp

Tuy nhiên, chưa phải mọi vấn đề của truyện trinh thám đã được giải quyết
một cách sáng tỏ và thỏa đáng. Vẫn còn nhiều câu hỏi về thể loại chưa được trả


4
lời, nhiều vấn đề cơ bản vẫn chưa có được tiếng nói chung giữa các nhà nghiên
cứu. Thậm chí có nhiều vấn đề cần được nhận thức lại. Chẳng hạn những vấn đề
có tính “nhận thức luận” về thể loại, vấn đề lịch sử hình thành, quy luật vận
động, vai trò của truyện trinh thám trong tiến trình hiện đại hóa văn học, những
đặc trưng cơ bản của truyện trinh thám Việt Nam ... Nghiên cứu và giải quyết
đúng đắn những vấn đề trên không chỉ góp phần soi sáng một hiện tượng văn
học độc đáo của quá khứ mà còn mở ra một hướng nhìn mới về việc đa dạng
hóa chức năng văn học trong quá trình phát triển văn học Việt Nam hiện đại.
Đây cũng là lý do thôi thúc chúng tôi thực hiện đề tài luận án.
2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện tiến trình lịch sử của thể loại
truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX (quá trình hình thành, con
đường vận động, các giai đoạn của thể loại …).
- Xác định vai trò, giá trị của thể loại truyện trinh thám đồng thời khái quát
quy luật vận động của nó trong tiến trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam
hiện đại.
- Tìm hiểu những điểm đặc trưng thể loại của truyện trinh thám Việt Nam
giai đoạn đầu thế kỷ XX, thông qua việc phân tích, đánh giá các yếu tố cụ thể
như thế giới hình tượng, cốt truyện, phương thức trần thuật.
Hiện tại, trong giới khoa học vẫn có nhiều quan niệm khác nhau về những
vấn đề rất cơ bản liên quan đến thể loại trinh thám (Định nghĩa thế nào là truyện
trinh thám? Truyện trinh thám Việt Nam xuất hiện lúc nào? Tác giả trinh thám
đầu tiên là ai? Truyện trinh thám có phải là thể loại văn học hay không?…).
Chính vì thế bên cạnh nhiệm vụ chính, chúng tôi còn phải giải quyết những vấn
đề liên quan khác, có tính chất tính lý thuyết, lý luận về thể loại này. Chúng tôi

kiểu truyện trinh thám nửa đầu thế kỷ XX; khái quát đặc điểm hình tượng
nghệ thuật, đặc điểm cốt truyện và phương thức trần thuật, những đặc trưng
riêng của truyện trinh thám Việt Nam trong giai đoạn này.
3/. Đánh giá một cách khách quan, khoa học về giá trị, vai trò, vị trí của thể
loại truyện trinh thám; đồng thời trình bày quy luật vận động của thể loại này
trong tiến trình lịch sử của văn học Việt Nam hiện đại.
6. CẤU TRÚC LUẬN ÁN: Ngoài phầm Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham
khảo và Phụ lục, luận án có 4 chương
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.
Chương 2. Diện mạo truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Chương 3. Đặc điểm hình tượng nghệ thuật trong truyện trinh thám Việt
Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Chương 4. Đặc điểm cốt truyện và phương thức trần thuật trong truyện
trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Tài liệu tham khảo: 155 tài liệu
Phụ lục:


6
CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
ĐẾN LUẬN ÁN
1.1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
1.1.1. Giai đoạn trước 1945
Chúng tôi nhận thấy có một số công trình ở giai đoạn này, cụ thể:
Nhà văn Khái Hưng trong “Lời giới thiệu” Vàng và máu, Dương Quảng
Hàm trong “Lời giới thiệu” Tập truyện ngắn Tiếng hú ban đêm, Vũ Ngọc
Phan, trong cuốn Nhà văn hiện đại, Tập II, Nhà văn Nguyễn Công Hoan trong
truyện Cái lò gạch bí mật (với đề từ: Truyện trinh thám An Nam).
Nhìn chung, những nhận xét chủ yếu đánh giá cao về tác giả Thế Lữ với

định và phổ biến rộng rãi đến người đọc. Tuy nhiên, nổi bật nhất vẫn là những
khám phá mới về những tác phẩm mang màu sắc trinh thám – ái tình – hành
động của các nhà văn Nam Bộ mà trước đây người đọc ít được tiếp cận.
1.2. ĐÁNH GIÁ VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
Việc nghiên cứu, giới thiệu truyện trinh thám Việt Nam diễn ra rất sớm
nhưng chưa được phổ biến và liên tục. Có thể khẳng định: Truyện trinh thám
Việt Nam, từ khi ra đời cho đến nay đang được giới nghiên cứu tìm hiểu, đánh
giá, với số lượng các bài viết ngày càng phong phú và đa dạng. Những công
trình từ sau 1986 đã thể hiện được tinh thần đổi mới trong thời kỳ hội nhập,
vấn đề truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX lại được đặt ra, thu hút
sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Thông qua những cố gắng tìm tòi, sưu
tầm, giới thiệu, phổ biến những tác phẩm bị thất lạc và đã gặt hái được những
kết quả đáng trân trọng. Tuy nhiên, cũng còn một số ý kiến cục bộ, cảm tính
trong nhận xét là điều không thể tránh khỏi.
1.2.1. Những vấn đề đã được thống nhất
- Thứ nhất, về nguồn gốc, xuất xứ truyện trinh thám: Trên cơ sở mô phỏng
truyện truyện trinh thám phương Tây và truyện vụ án Trung Quốc, kết hợp với
văn học truyền thống, các nhà văn đầu thế kỷ XX đã khai sinh một thể loại
mới: truyện trinh thám Việt Nam.
- Thứ hai, về thành tựu: Thể loại truyện trinh thám Việt Nam có những nét
đặc thù và có quy luật vận động riêng. Nó được hình thành một cách nhanh
chóng, góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam.
- Thế Lữ, Phạm Cao Củng được xem là hai nhà văn thành công nhất về thể
loại này.
- Sau thời kỳ đổi mới, giới nghiên cứu chú ý nhiều đến những đóng góp
của các truyện mang màu sắc trinh thám hành động – ái tình – võ hiệp của các
tác giả ở Nam Bộ như Phú Đức, Biến Ngũ Nhy, Lê Hoằng Mưu, Nam Đình
Nguyễn Thế Phương, Bửu Đình …
1.2.2. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, thảo luận


DIỆN MẠO TRUYỆN TRINH THÁM VIỆT NAM
NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX
2.1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƯNG TRUYỆN TRINH THÁM
2.1.1. Khái niệm truyện trinh thám
2.1.1.1. Truyện trinh thám trong quan niệm của các tác giả nước ngoài
Quan niệm chung của các tác giả và nhà nghiên cứu phương Tây:


9
- Về nhân vật, truyện trinh thám là một loại trò chơi trí tuệ, nhân vật thám
tử có vai trò đặc biệt quan trọng trong cốt truyện. Quá trình điều tra vụ án luôn
được tiến hành dựa trên tính duy lý và tư duy logic.
- Về sự kiện: Sự kiện mở đầu thường có tính chất bí ẩn (một cái chết)
nhưng hành trình khám phá sự thật của vụ án luôn hướng đến sự rõ ràng, minh
bạch. Vấn đề cốt yếu của một tiểu thuyết trinh thám không phải là miêu tả tội
ác (như một đối tượng, một biểu hiện của hiện thực cuộc sống) mà quan trọng
nhất là cuộc điều tra về tội ác.
2.1.1.2. Truyện trinh thám trong quan niệm của các tác giả Việt Nam
Truyện trinh thám Việt Nam tiếp biến từ thể loại của văn học nước ngoài,
kết hợp với những đặc điểm riêng của hoàn cảnh lịch sử dân tộc. Nó được
“Việt hóa”, mang đậm tính cách Việt Nam. Việc lựa chọn để đưa ra một định
nghĩa hoàn chỉnh nhất về truyện trinh thám Việt Nam là rất khó. Do vậy, trong
luận án này, chúng tôi đề xuất một cách hiểu về thuật ngữ truyện trinh thám
Việt Nam (trên cơ sở ý kiến của những người đi trước, và quan niệm của cá
nhân) cần hội đủ các yếu tố sau đây:
- Truyện trinh thám là truyện kể về quá trình điều tra vụ án và tội phạm,
bao gồm cả những câu chuyện về tình yêu, kết hợp hành động, võ hiệp.
- Nhân vật trung tâm của truyện là thám tử hoặc một nhân vật có đủ tư chất
và năng lực để tiến hành các hoạt động điều tra vụ án một cách độc lập, và kết
thúc truyện là việc giải mã những bí mật để tìm ra thủ phạm.

ca về lý trí mà còn là bài ca về đạo đức, công lý của con người.
2.1.2.3. Kinh nghiệm thực tiễn kết hợp tư duy logic là cơ sở trong việc
khám phá bí mật
Thám tử lấy suy luận làm phương cách phá án, chú ý mối quan hệ giữa các
sự vật, hiện tượng thông qua lý trí. (Vàng và máu, Những nét chữ, Lê Phong
phóng viên, Gói thuốc lá). “Muốn nghĩ ra, trước hết phải nhận xét cho thật kỹ
lưỡng, sau mới do những điều biết ấy, luận theo lý ra những điều mình chưa
biết! Nếu không biết nhận xét hẳn hoi thì dù nghĩ nát óc cũng không ra được
điều gì!” (Nhà sư thọt, Gia tài nhà họ Đặng, Đám cưới Kỳ Phát,). Tính logic
trong suy luận của các nhân vật thám tử, cơ bản đều dựa trên phương pháp
nghiên cứu hiện trường vụ án một cách khoa học và cẩn thận. Tội ác được
khám phá nhờ các suy luận logic cụ thể chứ không phải nhờ vào sự may rủi.
2.1.3. Phân loại truyện trinh thám
2.1.3.1. Về phương pháp phân loại truyện trinh thám
Trong luận án này, chúng tôi chủ yếu dựa trên các tiêu chí thể loại truyện
trinh thám cổ điển phương Tây làm cơ sở phân loại để đối chiếu với những
kiểu truyện trinh thám Việt Nam, từ đó chỉ rõ ranh giới giữa các kiểu truyện.
Truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, tiếp biến thể loại truyện trinh
thám phương Tây trên hai loại hình: trinh thám kinh dị, kỳ ảo và trinh thám cổ
điển. Các loại hình khác được tiếp tục ở giai đoạn sau nên chúng tôi chỉ dựa
vào tiêu chí hai loại hình trên để phân loại.


11
Việc phân loại các kiểu truyện trinh thám giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX là
một vấn đề khá phức tạp, bởi việc giao thoa thể loại là một vấn đề chưa có sự
đồng thuận trong giới khoa học, cho nên tiêu chí phân phân loại hết sức đa
dạng. Với một số truyện, như tiểu thuyết hành động, tiểu thuyết ái tình, tiểu
thuyết trinh thám ..., nhiều truyện giống nhau về thực chất, chỉ khác tên gọi. Khi
đã thống nhất về đặc trưng thể loại thì dù tác phẩm hấp dẫn người đọc ít hay


12
Các tác giả xây dựng tính cách nhân vật chủ yếu nhằm minh họa cho quan
niệm về đạo đức (Kim thời dị sử - Ba Lâu ròng nghề đạo tặc, Một người ăn
cắp bạc nhà nước, Vị lai tân truyện, Cái nhục ngàn năm, Gái trả thù cha).
Đây là giai đoạn phát triển và đạt đến đỉnh cao của thể loại trinh thám ái tình –
võ hiệp – hành động, nhất là các tác phẩm của các nhà văn Nam Bộ. Các tác
phẩm này chỉ mang những “công thức thô sơ nhất” của truyện trinh thám.
- Giai đoạn thứ hai (từ 1930 đến giữa thế kỷ XX): Từ những năm ba mươi
trở đi là giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất của dòng trinh thám chịu ảnh
hưởng phương Tây. Hai tác giả tiêu biểu cho xu hướng này là Thế Lữ và
Phạm Cao Củng.
Giai đọan từ 1945 - 1954: Đây là giai đoạn “thoái trào” của truyện trinh thám.
2.2.2. Quy luật vận động của truyện trinh thám
2.2.2.1. Tiếp thu, kế thừa văn học truyền thống
Truyện trinh thám Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, kế thừa không nhiều ở văn
học truyền thống về mặt thể loại, bởi những thể loại giàu trí tưởng tượng như võ
hiệp và giàu óc phán đoán như công án chúng ta chưa có là bao. Tuy nhiên, các
môtip dân gian và truyện Nôm vẫn được các nhà văn trinh thám vận dụng.
Nhân vật thám tử, nhân vật tội phạm có một số đặc điểm mang dáng dấp
của những nhân vật chính diện và nhân vật phản diện trong văn học truyền
thống. Nỗ lực cách tân thể loại trên cơ sở kế thừa truyền thống đã tạo nên một
dạng thức tiểu thuyết trinh thám mới, với những đặc điểm riêng biệt, không
trộn lẫn với loại truyện truyền thống, vừa đáp ứng nhu cầu độc giả, vừa đáp
ứng yêu cầu hiện đại hóa văn học dân tộc.
2.2.2.2. Tiếp biến văn học nước ngoài
+ Tiếp biến nghệ thuật tiểu thuyết chương hồi của Trung Quốc
Kết cấu chương hồi không có mặt trong suốt cả tác phẩm mà chỉ xuất hiện
bất chợt ở một vài chương. Để đáp ứng nhu cầu của tầng lớp công chúng mới,
các nhà văn đã từng bước thoát khỏi kiểu kết cấu chương hồi cổ điển (Châu về

anh hùng, trọng nghĩa khinh tài trong tiểu thuyết Trung Hoa với chất phiêu
lưu, mạo hiểm của tiểu thuyết trinh thám phương Tây.
2.2.3. Truyện trinh thám trong tiến trình văn xuôi Việt Nam hiện đại
Truyện trinh thám ảnh hưởng tích cực đến “văn hóa đọc” của người Việt
Nam, sự phổ biến của truyện trinh thám trong cộng đồng nhiều khi còn tỏ ra
vượt trội so với các thể loại văn học khác và thường xuyên tạo ra những hiện
tượng “sách ăn khách”. Không ít tác phẩm trinh thám của Biến Ngũ Nhy, Phú
Đức, Thế Lữ, Phạm Cao Củng… đã gây nên những “cơn sốt” – điều chưa
từng có trong sinh hoạt tinh thần người Việt trước đó. Và như thế, cũng có
nghĩa là chúng mặc nhiên xác lập được một vị thế đáng kể trong đời sống văn
học. Tuy nhiên, nếu chỉ nhấn mạnh chức năng giải trí, tiêu khiển của truyện
trinh thám có lẽ chúng ta chưa thấy hết giá trị của nó. Trên thực tế, thể loại
này còn hàm chứa nhiều giá trị, còn có nhiều chức năng quan trọng khác
thuộc phương diện giáo dục, nhận thức…


14
Thể loại truyện trinh thám hấp dẫn người đọc (và người đọc tự giáo dục,
nhận thức) bằng cách riêng của nó, đó chính là tấm gương để tự soi mình,
phán xét người khác. Mỗi tác phẩm đều khơi dậy ở người đọc khát vọng vươn
tới cái lý tưởng, bắt chước để làm theo điều thiện, theo cái tốt đẹp mà tác
phẩm đã phản ánh.
TIỂU KẾT:
Nhận diện truyện trinh thám Việt Nam là một việc không dễ, bởi vì
ngay cả nội hàm của khái niệm truyện trinh thám nói chung, hiện tại vẫn tồn
tại nhiều ý kiến khác nhau. Trên cơ sở tiếp thu những ý kiến thỏa đáng, hợp lý
của những người đi trước. Trong Chương 1, chúng tôi đưa ra quan niệm riêng
về truyện trinh thám Việt Nam: Là một thể loại văn chương tự sự, viết về quá
trình điều tra của nhân vật thám tử; dựa trên tư duy logic để làm sáng tỏ vụ án.
Hình thức nghệ thuật truyện trinh thám có những đặc điểm riêng, từ cốt

Điều đáng quý ở các nhân vật thám tử Việt Nam là bất vụ lợi: “Thám tử không
phải là một trinh thám nhà nghề nên không hề có lấy của ai một xu nhỏ…”
Thám tử sẵn sàng thay mặt công lý và lẽ phải để trừ gian diệt bạo, rõ ràng
là hình ảnh mang tính lý tưởng của cộng đồng. Công chúng tìm thấy trong tác
phẩm trinh thám mẫu hình con người tài đức, trượng nghĩa, có thể đáp ứng
được nỗi khát khao được sống trong một xã hội trật tự, công bằng của họ.
3.1.1.2. Thám tử tiếp cận vụ án do tình cờ, ngẫu nhiên
Nhân vật thám tử trong truyện trinh thám Việt Nam khi tiếp cận vụ án,
phần nhiều thường do tình cờ hoặc ngẫu nhiên, được tác giả sắp xếp một cách
khéo léo, tài tình.
Các yếu tố tình cờ, ngẫu nhiên đã trở thành một môtíp phổ biến trong cốt
truyện trinh thám Việt Nam. Đối với thám tử chuyên nghiệp, yếu tố ngẫu
nhiên không phải không xảy ra, song chắc chắn là cá biệt, hiếm hoi. Trái lại,
đối với các thám tử “không chuyên”, theo lối tài tử, nghĩa hiệp thì yếu tố ngẫu
niên được tác giả sử dụng thường xuyên.
3.1.1.3. Thám tử kết hợp tư duy lôgic với “mưu mẹo” để giải mã mọi bí ẩn.
Những suy luận của nhân vật thám tử trong truyện trinh thám Việt Nam
nửa đầu thế kỷ XX, dù là diễn dịch hay quy nạp vẫn rất “hiển nhiên” và “đơn
giản”, phù hợp với nhận thức của người Việt Nam lúc bấy giờ. Hầu hết, các
suy luận của nhân vật thám tử đều dựa trên các chứng cứ khoa học và thực
tiễn, kết hợp với trình độ hiểu biết sâu rộng trong tất cả các lãnh vực đời sống.
Dùng mưu trí, mẹo mực để giải quyết các tình huống hàng ngày là một lối
ứng xử mang đậm dấu ấn trong tính cách của người Việt Nam; vừa thực tế,
thực dụng, tháo vát đồng thời cũng có gì đó mang tính chất láu lỉnh, tinh khôn
(Gói thuốc lá, Những nét chữ). Chỉ với tài suy luận, quan sát hiện trường thôi
chưa chắc đã xử lý được vấn đề; đôi khi nhờ mưu mẹo, xảo thuật cá nhân,
thám tử dễ dàng qua mặt hung thủ. Kỹ thuật phá án trong truyện trinh thám là
một yếu tố quan trọng. Tuy nhiên, phương pháp giải mã các bí mật thông qua



thường được mô tả theo các công thức, các môtip quen thuộc. Cụ thể, cái xấu cái
ác thường mang tính chung chung, không rõ ràng; nhân vật tội phạm chủ yếu
được nhà văn miêu tả thông qua các hành động một cách bí ẩn, không đi sâu nội
tâm, nhất là tính cách và diện mạo chưa được khắc họa rõ nét, kể cả ngoại hình.


17
3.2. HÌNH TƯỢNG KHÔNG GIAN, THỜI GIAN TRONG TRUYỆN
TRINH THÁM VIỆT NAM
3.2.1. Hình tượng không gian
3.2.1.1. Không gian phố thị
Cảnh phố thị với những con đường phố sầm uất, nhộn nhịp của Hà Nội,
các căn nhà kín cổng cao tường, những nhà hàng sang trọng, những tửu điếm
đầy khói thuốc phiện, những chuyến tàu điện rì rầm trong đêm tối cùng khung
cảnh, không gian Nam Bộ rộng lớn, phố thị Sài Gòn văn minh, hiện đại. Chìm
khuất dưới bề nổi phù hoa lại là một xã hội khác; nó chứa đựng đầy những bất
ổn mà ít ai có thể đoán trước được. Thế giới tội phạm gắn với những tệ nạn xã
hội, những mánh khóe lọc lừa, những người giàu lại muốn giàu thêm bằng
những mưu mô, toan tính thâm hiểm...
Nhà văn thường miêu tả các sự kiện mấu chốt diễn ra trong một không gian
nhỏ hẹp; môi trường quen thuộc của những người làm thuê làm mướn, đi ở
cho bọn nhà giàu…. Quá trình phát triển của câu chuyện cũng là quá trình mở
rộng không gian hành động của nhà điều tra, thám tử bắt đầu vượt qua giới
hạn, liên kết, mở rộng nhằm tìm chứng cứ để vén bức màn bí mật. Một số
trường hợp, tác giả hạn chế việc mở rộng không gian vụ án, câu chuyện chỉ
quẩn quanh trong một phạm vi hạn hẹp, thường là không gian trong gia đình,
nhiều lắm thì cũng ở một khu phố.
Ngoài ra, còn có một dạng “không gian” đặc biệt khác, tạm gọi là không
gian quyền lực được nhà văn lồng ghép vào không gian hiện thực, kết hợp với
không gian vật thể tiêu biểu như, hang động, phòng, khe ... nhằm tăng thêm

người đọc.
3.2.2.2. Thời gian phi tuyến tính
Là một thủ pháp nghệ thuật để làm tăng sức hấp dẫn, tăng kịch tính của thể
loại. Để “cứu” một cuộc điều tra vụ án sắp có triển vào rơi vào bế tắc, tác giả
buộc phải ghép nối, liên kết với những tình tiết, diễn biến thuộc những thời
khắc, địa điểm khác. Chính điều này làm tăng thêm sự đa dạng, phức tạp của
hình tượng thời gian, thông qua việc chắp nối các sự kiện theo trình tự thời
gian đan xen hiện tại - quá khứ.
Ở một vài tác phẩm, thời gian dòng ý thức, hồi tưởng cũng được nhà văn
thể hiện khá rõ nét, tác giả không để cho thời gian chảy theo một hướng từ
hiện tại đến tương lai mà xoay vòng thời gian: từ hiện tại đến quá khứ rồi
quay trở về hiện tại. Trong truyện mang màu sắc trinh thám ái tình – võ hiệp –
hành động, người đọc thường thấy thời gian gắn với hành động của nhân vật
chính, nhất là những trang miêu tả các pha giao đấu với đối thủ, những cuộc
rượt đuổi. Nhà văn trinh thám chủ yếu chú ý phương thức trinh thám là chính
nên thời gian truyện thường ngắn, đôi lúc gượng ép.
Truyện trinh thám với đặc trưng là điều tra vụ án, tìm nhân chứng, vật
chứng nên không gian, thời gian nghệ thuật chưa phải là một thủ pháp tối ưu
nhằm tăng thêm tính hấp dẫn cho câu chuyện.
TIỂU KẾT


19
Thế giới nghệ thuật trong truyện trinh thám là thế giới đặc biệt, ngoài khả
năng tái hiện bức tranh toàn cảnh của đời sống xã hội, nhà văn còn đi sâu
khám phá số phận con người, chuyển tải đến độc giả thông điệp của mình.
Đặc điểm nổi bật nhất của nhân vật thám tử trong truyện trinh thám Việt
Nam là tinh thần nghĩa hiệp, luôn hành xử theo triết lý bất vụ lợi của những
con người nghĩa hiệp, đại diện cho công lý. Vì nhiều nguyên nhân, thám tử
trong truyện trinh thám Việt Nam vừa giống lại vừa khác so với hình mẫu


20
Trong cốt truyện truyện trinh thám phải đảm bảo hai điều kiện có tính chất
tiền đề là điều tra vụ án (sự kiện) và thám tử điều tra vụ án (nhân vật). Không
có hai yếu tố này thì sẽ không có/không thành truyện trinh thám. Cả hai yếu tố
này (sự kiện – nhân vật) được kết nối, tổ chức theo một mạch thống nhất.
4.1.1.2. Kiểu cốt truyện trinh thám tiêu biểu của phương Tây
+ Cốt truyện trinh thám kinh dị, kỳ ảo.
+ Cốt truyện trinh thám cổ điển: cấu trúc theo dạng “câu đố”, dựa theo “lý
thuyết trò chơi”.
+ Cốt truyện trinh thám hiện đại Mỹ.
+ Cốt truyện trinh thám đen.
+ Cốt truyện trinh thám li kì, giật gân: ít chú ý về trần thuật mà chỉ liệt kê
các hành động.
+ Cốt truyện trinh thám - hình sự.
4.1.2. Mô hình cốt truyện truyện trinh thám Việt Nam
4.1.2.1. Cốt truyện đơn tuyến
Với cấu trúc tự sự, truyện được triển khai theo mạch thẳng thời gian, duy trì
quan hệ nhân quả. Tất cả diến biến theo từng lớp lang, tuần tự; thời gian trần
thuật thường trùng với thời gian cốt truyện. Đây chính là dấu hiệu của một thể
loại văn học mới hình thành, chưa đoạn tuyệt hẳn với những ảnh hưởng của văn
học quá khứ, được chuyển tiếp từ văn xuôi chữ Hán sang chữ quốc ngữ nửa đầu
thế kỷ XX.
Dựa vào mô hình cốt truyện trong văn học truyền thống trước tiên là để
chính tác giả “luyện bút”, sau nữa là giúp độc giả quen dần với một thể loại
mới. Trong giai đoạn mở đầu của thể loại trinh thám, tác giả chưa thể tạo ra
được những tác phẩm hoàn thiện, chưa xây dựng được những hình tượng nhân
vật thám tử lừng danh như các bậc thầy truyện trinh thám phương Tây cũng là
điều dễ hiểu. Nhà văn mới chỉ mô phỏng để sáng tạo nên các tác phẩm phù
hợp với hoàn cảnh và nhận thức của người đọc đương thời; phù hợp với

của thể loại với ngầm ý rằng, câu chuyện độc giả đang theo dõi là chuyện có
thật trong cuộc sống hiện tại, không phải chuyện bịa.
Với phương thức này, tư cách kể chuyện được trao cho nhân vật nên mang
đậm dấu ấn chủ quan. Người kể, với năng lực phân tích phán đoán cá nhân, đã
tự do thể hiện những hiểu biết, quan niệm về nhân sinh của mình.
4.2.1.2. Vai kể ngôi thứ ba
Người kể chuyện không hiện diện trực tiếp mà giấu mặt, ẩn kín (chính xác là
“chuyển vai”), câu chuyện được kể theo quan điểm, ngôn ngữ và giọng điệu
khác với cách kể trực tiếp (ngôi thứ nhất). Trần thuật ở ngôi thứ ba dưới hình
thức “người kể chuyện” (do tác giả sáng tạo ra), vì thế mang tính “khách quan”,
“trung tính”.
Vai kể ở ngôi thứ ba cho phép người kể có cơ hội quan sát toàn diện cuộc
sống, số phận con người và phản ánh nó vào tác phẩm một cách cụ thể, khách
quan. Ở đây, người kể chuyện đứng đằng sau nhân vật và các sự kiện, đẩy
nhân vật ra trước độc giả để kể. Ở một phương diện nào đó, người kể ở ngôi


22
thứ ba không khác một người làm công việc ghi biên bản, kể lại những điều
đó. Người kể chuyện hàm ẩn ít khi tham gia vào bất kỳ tình huống hay hành
động nào mà đứng ngoài để quan sát, nắm bắt và thuật lạị tường tận cho người
nghe một cách khách quan và tỉnh táo.
4.2.2. Ngôn ngữ trần thuật
4.2.2.1. Đặc điểm lời thoại
Nhà văn thường căn cứ vào địa vị xã hội, vai trò và công việc trong cuộc
sống của nhân vật để thực hiện lời thoại với lớp từ ngữ, sắc thái phù hợp. Với
hạng “người nhà nước” như quan lại, mật thám, kẻ giàu có, giọng điệu trong
giao tiếp của họ thường mang tính chất “hành chính”, kẻ cả, đầy vẻ uy quyền
(Vàng và máu, Người bán ngọc). Đối với nhân vật thám tử, ngôn ngữ lại có
nét riêng của nghề điều tra, phá án: thận trọng, chính xác. Nhà văn thường sử

ngữ đời thường.
Việc tăng cường ngôn ngữ vùng miền, gắn với đời sống cư dân địa phương
không chỉ tạo ra sắc thái độc đáo của truyện trinh thám, mà nó cũng góp phần
thay đổi kiểu ngôn ngữ bác học, quy ước, phép tắc trong văn học trung đại, góp
phần quan trọng cho quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX.
TIỂU KẾT
Trong chương này, có hai phương diện chủ yếu của nghệ thuật truyện trinh
thám được luận án tập trung tìm hiểu là cốt truyện và phương thức trần thuật.
Về cốt truyện, do những điều kiện đặc thù của giai đoạn giao thời nửa
đầu thế kỷ XX, cốt truyện đóng vai trò đáng kể trong tác phẩm tự sự. Người
đọc có thể kể lại cốt truyện mà ít chú ý đến cách viết của nhà văn. Thực chất,
cốt truyện trong truyện trinh thám là sợi dây liên kết các mối quan hệ của
nhân vật, cách sắp xếp các sự kiện, các yếu tố nhằm kích thích sự tò mò, hấp
dẫn đối với người đọc. Hầu hết cốt truyện đều rõ ràng, những xung đột đầy
kịch tính, diễn biến hành động của thám tử theo thi pháp truyền thống, kết
thúc rõ ràng, mạch lạc. Đồng thời, cốt truyện trinh thám cũng có sự vận động,
thay đổi trên cơ sở sự giao thoa, dung hợp và phát triển của thể loại. Đó là sự
xuất hiện của các yếu tố văn hóa, văn học truyền thống; thông qua kiểu truyện
mang màu sắc trinh thám ái tình – hành động – võ hiệp, với những dạng thức
thô sơ nhất của thể loại truyện trinh thám, trên cơ sở nhà văn đã kết hợp giữa
mô hình truyện vụ án của phương Đông với truyện trinh thám phương Tây,
giữa yếu tố cũ và mới để tạo ra một kiểu truyện trinh thám đáp ứng thị hiếu
của người đọc Việt Nam.
Về nghệ thuật trần thuật, các nhà văn cũng đã thể hiện một sự kết hợp
khéo léo các yếu tố như điểm nhìn, vai kể và ngôn ngữ trần thuật. Trong truyện
trinh thám, phần lớn điểm nhìn được trao cho nhân vật. Do vậy, cuộc sống và
con người ở đây luôn được nhìn nhận dưới nhiều góc độ, cảm quan khác nhau.
Sử dụng ngôi thứ nhất trong tác phẩm là một thể nghiệm khá mới mẻ của các
nhà văn trinh thám. Tuy nhiên, các nhà văn đã không “đoạn tuyệt” với vai kể
truyền thống; trong khi thể nghiệm sự cách tân bằng lối kể mới, họ vẫn kế thừa

khách quan, không đúng về một thể loại này.
Thực tế cho thấy, tuy vẫn còn những hạn chế về mặt thi pháp, thủ
pháp song truyện trinh thám là một hiện tượng đáng quan tâm trong tiến
trình văn học Việt Nam. Các nhà văn trinh thám đã có nhiều cố gắng để tạo
một thể loại mới, trên cơ sở tiếp thu, mô phỏng thể loại truyện trinh thám cổ
điển phương Tây, góp phần tạo nên sự đa dạng và phong phú cho thể loại
văn chương tự sự Việt Nam trên bước đường hội nhập với văn học thế giới.
Nó đã đáp ứng được phần nào nhu cầu thưởng thức của độc giả.


25
Từ những nghiên cứu, phân tích, đánh giá về thể loại, luận án chúng
tôi đi đến một số kết luận:
1. Truyện trinh thám Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX là một
thể loại mới được hình thành trên cơ sở tiếp thu văn học truyền thống, tiếp
biến văn học phương Tây và Trung Quốc. Truyện trinh thám có vai trò và
giá trị nhất định trong dòng văn xuôi tiếng Việt hiện đại, nó vừa mang
những đặc trưng chung của thể loại truyện trinh thám phương Tây, vừa
mang những đặc điểm riêng của văn học dân tộc ở một giai đoạn lịch sử cụ
thể. Đây là một thể loại văn học phù hợp với hoàn cảnh lịch sử và thị hiếu
của người Việt Nam đương thời.
2. Mặc dù vẫn còn một số hạn chế, nhưng các nhà văn trinh thám Việt
Nam đã có những thành công nhất định trong việc xây dựng hình tượng
nhân vật thám tử mang đậm bản sắc dân tộc. Đó là những con người nghĩa
hiệp; tiếp cận vụ án do những yếu tố tình cờ, ngẫu nhiên, và điều tra vụ án
như một nhu cầu đạo đức, hành xử vì lý tưởng chứ không phải là nghề để họ
kiếm sống. Đồng thời, những nhân vật tội phạm và các vụ án thường liên
quan tới tình cảm, tài sản, mâu thuẫn trong phạm vi dòng họ, gia đình... nên
phương thức phá án và tư duy của thám tử cũng mang những nét đặc thù,
phù hợp với tâm lý và con người của thời đại. Các nhà văn trinh thám vận