Hội nghị khoa học ngành Y tế Bình Định lần thứ VIII - Năm 2014

NGHIÊN CỨU TỶ LỆ MẮC VÀ MỐI LIÊN QUAN VỚI CÁC YẾU TỐ
NGUY CƠ CỦA BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
TẠI THÀNH PHỐ QUY NHƠN
BÙI PHƯƠNG ANH, ĐINH HOÀNG SANG VÀ CỘNG SỰ
Trung tâm Y tế thành phố Quy Nhơn

TÓM TẮT
Nghiên cứu dịch tể học bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (BPTNMT) tại thành
phố Quy Nhơn là nghiên cứu đầu tiên của tỉnh Bình Định về bệnh này. Nghiên cứu
điều tra trên 1200 người ở 34 khu vực đại diện cho 21 xã, phường.
Mục tiêu:
1. Xác định tỷ lệ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ở TP Quy Nhơn.
2. Đánh giá mối liên quan của Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính với các yếu tố
nguy cơ mắc bệnh (tuổi, giới, hút thuốc lá, nghề nghiệp tiếp xúc với khói bụi, hóa
chất)
Kết quả:
1. Tỷ lệ mắc BPTNMT tại thành phố Quy Nhơn ở tuổi >40 là 6,3%. Tỷ lệ
mắc BPTNMT ở nam (9,5%) cao gấp 3 lần nữ (3,1%).
2. Tỷ lệ mắc BPTNMT ở những vùng có nhiều khu, cụm công nghiệp sản
xuất đá, gỗ và dân thường dùng nguyên liệu sinh khối làm chất đốt cao hơn hẳn so
với phường trung tâm nội thị. Tỷ lệ hút thuốc lá chiếm 29,9% trong cộng đồng.
Khả năng mắc BPTNMT ở người hút thuốc lá và có nghề nghiệp tiếp xúc với khói,
bụi, đun bếp bằng củi, rơm ,rạ tăng gấp 2- 3 lần so với người bình thường.
SUMMARY
Epidemiologic study on Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) at
Quy Nhon City is the first study of Binh Dinh province for this subject. This study

Chuyên đề Y tế công cộng
Trang 1

Chuyên đề Y tế công cộng
Trang 2


Hội nghị khoa học ngành Y tế Bình Định lần thứ VIII - Năm 2014

bệnh này chiếm 26%. Vào năm 2003, nhóm nghiên cứu của Hội Hô Hấp Châu Á
Thái Bình Dương đã tính toán tần suất BPTNMT trung bình và nặng của Việt Nam
trên 35 tuổi là 6.7%, cao nhất khu vực.
Người hút thuốc lá có nguy cơ mắc bệnh cao nhất. Thống kê của WHO cho
thấy, cứ 100 bệnh nhân thì 90 người liên quan đến thuốc lá. Ngoài ra, BPTNMT
còn gặp ở những người thường xuyên tiếp xúc với khói, bụi từ môi trường hay
trong quá trình sản xuất. Bệnh thường tiến triển âm thầm và xuất hiện triệu chứng ở
độ tuổi trên 40. Để hỗ trợ cho việc chẩn đoán bệnh, người ta dựa vào một số bảng câu
hỏi đã được lập sẵn, các bảng câu hỏi này có thể giúp phát hiện ra những người có khả
năng bị BPTNMT ở ngay tại tuyến chăm sóc sức khỏe ban đầu và là phương tiện
được sử dụng rộng rãi nhất trong điều tra dịch tễ bệnh hô hấp.
Tại tỉnh Bình Định, chúng ta chưa có điều tra về tỷ lệ mắc bệnh phổi tắc nghẽn
mạn tính, mặc dù trên địa bàn tỉnh, đặc biệt tại Thành phố Quy Nhơn có nhiều cụm
công nghiệp lớn chuyên sản xuất Gỗ, Đá tự nhiên thải nhiều bụi, cùng với thói quen
hút thuốc lá là những yếu tố nguy cơ gây bệnh trong cộng đồng. Chính vì vậy, chúng
tôi nghiên cứu đề tài này với 2 mục tiêu sau:
1. Nghiên cứu tỷ lệ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ở TP Quy Nhơn.
2. Đánh giá mối liên quan của Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính với các yếu tố
nguy cơ mắc bệnh (tuổi, giới, hút thuốc lá, nghề nghiệp tiếp xúc với khói bụi, hóa
chất)
II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Chọn 4 điểm nghiên cứu là 4 phường, xã: Bùi Thị Xuân, Hải Cảng, Đống
Đa, Nhơn Lý của thành phố Quy Nhơn ở độ tuổi > 40 tuổi đại diện cho 4 vùng

Phường
Hải Cảng
Đống Đa

Giới tính (người)
Nam (%)
Nữ (%)

P

(người) n=1200
280
490

142 (50,7)
247 (50,4)

138 (49,3)
243 (49,6)

> 0,05
>0,05

Bùi Thị Xuân

270

144 (53,3)

126 (46,7)


Số lượng

Dương tính với bộ

được điều tra

câu hỏi Gold 2010

Tổng cộng

P
(người)
Nam (%) Nữ (%)
n(%)
n=1200
Hải Cảng
280
61 (5,1)
15 (1,3)
76 (6,3)
< 0,05
Đống Đa
490
64 (5,3)
25 (2,1)
89 (7,4)

26,8
Tổng cộng
324
100,0
Tỷ lệ nam/nữ = 3/1 phân hóa rất rõ so với kết quả ở bảng 3.1.
Giới

Chuyên đề Y tế công cộng
Trang 5


Hội nghị khoa học ngành Y tế Bình Định lần thứ VIII - Năm 2014

Bảng 3.4. Phân bố nghề nghiệp theo vùng
Nghề

Tiếp xúc bụi, hóa

Không tiếp xúc bụi,

chất, chất đốt hữu

hóa chất, chất đốt hữu

cơ

cơ
%

Phường

Tổng cộng
193
59,6
131
40,4
Nghiên cứu tỷ lệ mắc BPTNMT ở tuổi >40 một số vùng nông thôn ở phía
nam Trung Quốc chuyên sử dụng chất đốt là nhiên liệu sinh khối năm 2007,
Shengming Liu và CS thấy tỷ lệ bị mắc BPTNMT khá cao chiếm 9,4%. Đặc biệt tỷ
lệ phụ nữ không hút thuốc lá bị mắc BPTNMT chiếm tới 7,4% [5].
Bảng 3.5. Thói quen hút thuốc
Hút thuốc
Có
Không
Tổng cộng
Thời gian hút

Nam
n= 237(%)
199(83,9)
38(16,1)
237(100)

Nữ

Tổng Cộng

n=87(%) n=324(%)
2(2,3)
201(62,1)
85(97,7)



Hội nghị khoa học ngành Y tế Bình Định lần thứ VIII - Năm 2014
Khó thở khi lao động nặng
Khó thở khi lao động nhẹ
Khó thở thường xuyên cả khi nghỉ ngơi
Gia đình có người hút thuốc
Tiên sử đã mắc bệnh hô hấp mạn tính như: Viêm
phế quản mạn, lao…

268
105
26
215

82,7
32,4
8,1
66,4

88

28,5

Triệu chứng khạc đàm thường xuyên, ho từng đợt trong năm và khó thở khi
lao động nặng là các triệu chứng thường gặp có tần suất cao.
3.2 Tỷ lệ bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Bảng 3.7. Tỷ lệ bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)
Đặc điểm


2005 cho thấy tỷ lệ mắc BPTNMT của người Hàn Quốc >45 tuổi là 17,2% , trên 18
tuổi tỷ lệ là 7,8%. Nhưng nếu ở tuổi >45 hút >20 gói thuốc lá/năm thì tỷ lệ mắc
BPTNMT là 36%.
Bảng 3.8. Phân bố bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính theo vùng
COPD
Phường
Hải cảng

n = 1200

%

16

1,3

Chuyên đề Y tế công cộng
Trang 7


Hội nghị khoa học ngành Y tế Bình Định lần thứ VIII - Năm 2014

Đống Đa
20
1,6
Bùi Thị Xuân
31
2,6
Nhơn Lý
9

>0,05

21(27,6)

15(19,7)

>0,05

5(6,6)

7(9,2)

>0,05

Rất nặng

2(2,6)

10(13,2)



Giới

P, Χ2

Nghiên cứu của Đinh Ngọc Sỹ và cs năm 2011 BPTNMT ở người > 40 tuổi
là 4,2%; trong đó nam là 7,1% và nữ là 1,9% . Một số nghiên cứu nước ngoài:
Nghiên cứu của Dong Soon Kim (Hàn Quốc) năm 2005, tỷ lệ mắc BPTNMT của
người Hàn Quốc > 45 tuổi là 17,2%, trong đó nam là 25,8% và nữ là 9,6%. Nghiên
cứu của Nikolaos Tazanakis và cs (Hy Lạp), tỷ lệ mắc BPTNMT ở người >35 tuổi
là 8,4%, trong đó nam là 11,6% và nữ là 4,8%. Điều này được lý giải, có lẽ tỷ lệ
mắc bệnh khác nhau ở mỗi vùng, miền, quốc gia khác nhau. Tỷ lệ mắc bệnh là tổng

Chuyên đề Y tế công cộng
Trang 9


Hội nghị khoa học ngành Y tế Bình Định lần thứ VIII - Năm 2014

hợp rất nhiều các yếu tố nguy cơ, đặc biệt phải cần có những nghiên cứu về gene và
sự biến đổi gene ảnh hưởng trên quá trình sinh bệnh.
Bảng 3.11. Liên quan của BPTNMT với nghề nghiệp
Tiếp xúc bụi,
COPD

khói, hóa chất
n (%)

Không tiếp xúc
bụi, khói, hóa


324(100)

OR

P, Χ2

OR = 2,1; 95% CI = 1,653 – 2,887

Nếu coi sự tiếp xúc với khói, bụi, hóa chất là yếu tố nguy cơ gây BPTNMT
thì khả năng mắc BPTNMT ở người tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ này sẽ tăng
gấp 2 lần so với người không tiếp xúc (Với OR=2,1 ; 95% CI = 1,653 – 2,887).
Điều này cũng phù hợp với nghiên cứu của 1 số tác giả cho rằng chất đốt sinh khối
làm gia tăng tỷ lệ BPTNMT gấp 2 lần so với khí đốt [5]. Ngoài thuốc lá và chất đốt
sinh khối, tình trạng ô nhiễm môi trường và đặc biệt là lao phổi đã làm tăng tỷ lệ
mắc BPTNMT ở Việt Nam. Nhưng hiện nay chưa có một nghiên cứu nào về
BPTNMT nghề nghiệp tại Việt Nam.

Chuyên đề Y tế công cộng
Trang 10


Hội nghị khoa học ngành Y tế Bình Định lần thứ VIII - Năm 2014

Bảng 3.12: Liên quan của BPTNMT với thói quen hút thuốc lá
Hút thuốc

Không hút thuốc

Tổng cộng


COPD

OR

P, Χ2

OR = 3,03; 95% CI = 2,133 – 3,647

Nếu coi thói quen hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ gây BPTNMT thì khả năng
mắc BPTNMT ở người tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ này sẽ tăng gấp 3 lần so với
người không hút tuốc (Với OR=3,03 ; 95% CI = 2,133 – 3,647). Nhiều nghiên cứu
của các tác giả nước ngoài cho thấy tỷ lệ bị mắc BPTNMT ở người hút thuốc cao
hơn gấp 4 lần so với người không hút thuốc. Tỷ lệ tử vong do BPTNMT ở người
hút thuốc cao hơn người không hút thuốc. Nguy cơ BPTNMT ở những người hút
thuốc là phụ thuộc vào: tuổi bắt đầu hút thuốc, tổng điếu thuốc/năm, và tình trạng
hút thuốc hiện nay là tiên đoán tử vong do BPTNMT. Tuy nhiên, không phải tất cả
người hút thuốc lá đều bị mắc BPTNMT, mà nó còn phụ thuộc vào yếu tố di truyền
kết hợp và môi trường sống. Chính vì vậy, một số tác giả gọi BPTNMT là một
bệnh polygenic và là kết quả của sự tương tác gene với môi trường.
KẾT LUẬN
Tỷ lệ BPTNMT tại thành phố Quy Nhơn ở người >40 tuổi là 6,3%, nam giới
chiếm 9,5%, nữ giới chiếm 3,1%. Tỷ lệ mắc BPTNMT ở những vùng có nhiều khu,
cụm công nghiệp sản xuất đá, gỗ và dân thường dùng nguyên liệu sinh khối làm
chất đốt cao hơn hẳn so với phường trung tâm nội thị. Bệnh có xu hướng gia tăng ở
tuổi càng lớn. Mức độ rất nặng thường tập trung ở lứa tuổi >60. Bệnh nhân có nghề
nghiệp liên quan đến khói, bụi, hóa chất và chất đốt hữu cơ chiếm 59,5%. Nhóm
này có khả năng mắc BPTNMT tăng gấp 2 lần so với người bình thường. Tỷ lệ hút
Chuyên đề Y tế công cộng
Trang 11