RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT VĂN MIÊU TẢ CẢNH
CHO HỌC SINH GIỎI 6
Phần A. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. Lý do chọn đề tài
1. Cơ sở lí luận
Việc rèn kỹ năng làm văn miêu tả cảnh trước hết rất thiết thực cho phần làm
văn miêu tả cảnh nằm trong công tác học kỳ II ngữ văn 6 và một phần nâng cao
chất lượng bộ môn cho học sinh. Đặc biệt việc rèn kỹ năng làm văn miêu tả cảnh
cho học sinh theo tôi còn là việc tháo gỡ những vướng mắc, xoá đi mặc cảm ngại
học văn của một số học sinh. Từ đó xây dựng và phát triển tình yêu với môn văn
học trong nhà trường cho học sinh. Giúp các em có được tình yêu với những cảnh
vật bình thường như: dòng sông, cánh đồng, mái trường …rộng hơn là tình yêu quê
hương đất nước trong tâm hồn các em học sinh.
2. Cơ sở thực tiễn
Thực sự mà nói thì các em đã quá quen với việc thực hành viết văn dạng văn
bản mẫu và tái tạo văn bản tương tự mẫu ở cấp tiểu học. Cho nên việc sáng tạo một
văn bản nghệ thuật đối với các em học sinh lớp 6 là việc làm vô cùng khó khăn và
không có hứng thú. Hơn nữa sự say mê đọc tư liệu văn học của các em học sinh
(thời nay) quả là ít ỏi, hầu như là không có bởi những thông tin hiện đại: hoạt hình,
truyện tranh, đặc biệt là những dịch vụ In-tơ-nét tràn lan cuốn hút lòng trẻ. Điều đó
đương nhiên làm nghèo nàn vốn ngôn từ nghệ thuật quý giá của văn học trong mỗi
học sinh.
Ngoài ra đổi mới việc dạy cũng thế, trong việc thừa kế cái cũ, cái vốn có đòi
hỏi phải là một sự sáng tạo. Với các phân môn khác của Tiếng Việt trong việc đổi
mới nội dung và phương pháp dạy học chỉ rõ quy trình các bước lên lớp rất cụ thể
rõ ràng. Còn với phân môn Tập làm văn, các nhà nghiên cứu chỉ đưa ra quy trình
chung nhất cho mỗi loại bài, chủ yếu vẫn là sự sáng tạo của giáo viên khi lên lớp.
Còn việc học thì sao? Ngoài SGK Tiếng Việt thì hiện nay có rất nhiều loại sách
tham khảo cho học sinh, giúp cho học sinh có cái nhìn đa dang, phong phú hơn.
Song những cuốn sách tham khảo của phân môn Tập làm văn lại thường đưa ra các
bài văn mẫu hoàn chỉnh nên khi làm văn các em thường dựa dẫm, ỉ lại vào bài

cũng có thể vận dụng được kinh nghiệm này ở góc độ hẹp hơn, sơ lược hơn cho
đối tượng là học sinh lớp 6 đại trà vào những buổi phụ đạo. Tuỳ cơ ứng biến, tôi
còn có thể sử dụng kinh nghiệm này một cách tỉ mỉ, kiên trì cho đối tượng là
những học sinh ngại học văn, chưa có tình cảm với thể loại văn miêu tả cảnh.
IV. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Từ những đối tượng đưa ra ở trên, giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn 6 sẽ
phải thật linh hoạt trong việc rèn kỹ năng cho học sinh. Sau đây là những nhiệm vụ
của sáng kiến kinh nghiệm này.
+ Giúp học sinh nhận thức đúng đắn về môn ngữ văn, yêu quí môn văn.
Chăm chỉ tích cực học môn học.Cùng với những môn học khác, môn văn sẽ là
hành trang giúp các em khám phá những chân trời mới, nguồn tri thức mới thế giới
xung quanh.
+ Giúp học sinh biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng
hướng làm bài.
+ Hướng dẫn học sinh cách tìm ý cho bài văn tả cảnh.
+ Rèn kỹ năng diễn đạt trong văn miêu tả cảnh cho học sinh.
+ Rèn kỹ năng dựng đoạn trong văn tả cảnh.
+ Luyện lời văn chuyển cảnh, liên kết đoạn cho bài văn tả cảnh.
+ Luyện viết mở bài và kết bài cho bài văn tả cảnh.
2


Phần B: NỘI DUNG
PHƯƠNG PHÁP RÈN KĨ NĂNG LÀM VĂN MIÊU TẢ
I. Cơ sở lý luận khoa học
Văn học là một bộ môn nghệ thuật sáng tạo ngôn từ đầy giá trị. Có thể coi
mỗi một tác phẩm văn học là một viên ngọc trong cuộc sống, nó bay bổng tạo nên
những khúc nhạc làm cho cuộc sống đời thường thêm chất thơ. Vậy làm thế nào
cho học sinh mình cảm nhận được chất thơ của cuộc sống đời thường cũng như có
thể sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật “bé con” giá trị? Tôi nghĩ đó là một

lòng dễ xúc động và luôn hướng tới cái thiện.
2. Cần giúp học sinh hiểu rõ những đặc điểm cơ bản của văn miêu tả ngay từ
tiết đầu tiên của thể loại bài này.
Nhà văn Phạm Hổ cho rằng: "Cái riêng, cái mới trong văn miêu tả phải gắn
với cái chân thật". Văn miêu tả không hạn chế sự tưởng tượng, không ngăn cản sự
sáng tạo của ngườu viết nhưng như vậy không có nghĩa là cho phép người viết
"bịa" một cách tùy ý. Để tả hay, tả đúng thì phải tả chân thật, giáo viên cần uốn
nắn để học sinh tránh thái độ giả tạo, giả dối, bệnh công thức sáo rỗng.
Mặt khác giáo viên cần giúp các em nắm được: trong văn miêu tả, ngôn ngữ
sử dụng phải là ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, giàu nhịp điệu âm thanh.Từ
việc hiểu rõ đặc điểm của thể loại văn miêu tả, hiểu rõ con đường mình cần đi và
đích mình cần tới, chắc chắn học sinh sẽ thận trọng hơn khi chọn lọc từ ngữ, sẽ gọt
giũa kỹ hơn từng lời, từng ý trong bài văn và như vậy chất lượng bài làm của các
em sẽ tốt hơn.
3. Cung cấp vốn từ và giúp học sinh biết cách dùng từ đặt câu, sử dụng các
biện pháp và giải pháp nghệ thuật khi miêu tả là hết sức cần thiết.
Muốn một bài văn hay, có "hồn", có chất văn thì các em phải có vốn từ ngữ
phong phú và phải biết cách lựa chọn từ ngữ khi miêu tả cho phù hợp, Chính vì
vậy giáo viên cần chú ý cung cấp vốn từ cho các em khi dạy tập đọc, luyện từ và
câu và cả trong khi dạy các môn khác hay trong những buổi nói chuyện trong các
tiết sinh hoạt. Hướng dẫn các em lập sổ tay văn học theo các chủ đề, chủ điểm, khi
có một từ hay, một câu văn hay các em ghi vào sổ tay theo từng chủ điểm và khi
làm văn có thể sử dụng một cách dễ dàng.
Giáo viên cần tiến hành theo mức độ yêu cầu tăng dần, bước đầu chỉ yêu cầu
học sinh đặt câu đúng, song yêu cầu cao hơn là phải đặt câu có sử dụng biện pháp
so sánh, nhân hóa, có dùng những từ láy, từ ngữ gợi tả hình ảnh, âm thanh hay
những từ biểu lộ tình cảm.
2. Nội dung nghiên cứu
+ Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến môn học.
+ Tham khảo các sáng kiến kinh nghiệm

viết phần bao quát không gian cảnh như thế nào ? Thực tế tôi thấy học sinh thường
viết một cách cộc lốc cụt lủn, có khi chỉ viết được một, hai câu cho phần tả bao
quát. Nên dù không phải lĩnh vực tự nhiên, nhưng tôi đã đưa ra theo ý như một
công thức dễ nhớ cho học sinh:
+ Để tả bao quát cảnh, trước hết phải có câu xác định vị trí miêu tả khái
quát. Thường là một vị trí cao hơn, xa cảnh trung tâm để có thể chụp được toàn
cảnh miêu tả một cách tương đối trọn vẹn.
+ Sau câu văn giúp người đọc biết được vị trí của người quan sát là những
lời văn nhận xét, đánh giá khái quát đầy nghệ thuật về cảnh chung đó.
Cũng không quên lưu ý với học sinh rằng: Lời văn nhận xét, đánh giá khái
quát đầy nghệ thuật là những lời văn sử dụng linh hoạt các biện pháp tu từ sao cho
cảnh tả nổi lên sống động, tự nhiên, hồn hậu, trong sáng...sát hợp với yêu cầu của
đề mà phần (a) đã xác định và mang tính biểu cảm của người quan sát cảnh.
* Một vài ví dụ cụ thể:
Ví dụ: Tả bao quát cảnh quê hương em vào một buổi sáng mùa thu:
Đứng trên đầu đê, ngắm nhìn toàn cảnh làng quê, tôi như đang đắm mình
trong sắc thu vàng của chốn quê hương thanh bình, trù phú.
Hay một ví dụ khác về cảnh quê hương vào sáng mùa xuân:
5


Đứng giữa cánh đồng giang rộng cánh tay mà cảm nhận về làng quê. Ôi! quê
hương tôi đẹp như một nàng tiên đang mỉm cười trước nhân gian. Thật ấm áp,
thanh bình đầy sức sống,...
- Những ý cốt yếu nhất của một dàn bài văn miêu tả cảnh còn là cụ thể những
cảnh nào? (Nếu là đề tổng hợp thì cảnh sẽ chia thành nhiều cảnh đơn, nếu là đề tả
cảnh đơn thì cảnh đơn sẽ có có những điểm nổi bật gì? Như thế nào?)
Học sinh phần lớn thường rơi vào kiểu gặp đâu nói đó và không hề xác định
được rằng mình đang tả cảnh có mục đích làm nổi lên diện mạo như thế nào, có
làm bật lên được tư tưởng chủ đề mà mình đã xác định được ở đầu bài yêu cầu

6


Thực tế là qua nhiều năm chấm bài văn miêu tả của học sinh chúng tôi thấy
đáng buồn một điều là vốn ngôn từ của các em rất nghèo nàn, diễn đạt lủng củng,
thường xảy ra hiện tượng bí từ, dùng sai nghĩa từ, lặp từ, lặp ý... như vậy để làm
bài văn của học sinh diễn đạt trong sáng có sức hấp dẫn chúng tôi nghĩ rằng không
có cách nào khác ngoài việc trau dồi ngôn từ nghệ thuật cho mỗi học sinh. Để học
sinh tự giác làm điều này là một việc làm rất khó, mà nên để học sinh tự làm sau
khi giáo viên đã tạo được trong lòng học sinh sự yêu thích ngôn từ nghệ thuật. Dựa
vào tâm lý lứa tuổi, chúng tôi đã gieo luồng yêu thích này qua việc cung cấp và
phân tích một số tư liệu được giáo viên chọn lọc kỹ càng trích trong các tác phẩm
của các nhà văn.
Ví dụ: đoạn trích miêu tả cảnh trong vườn dưới nắng chiều sau đây:
“... Chiều buông, ánh mặt trời trở nên vàng sậm hơn, ánh chiều vàng trải lên
cành lá, mái nhà một màu vàng ong nom đẹp lạ vườn cây nhà tôi cũng vậy. Giàn
bầu xanh tươi, lá non màu xanh nhạt, lá già thì xanh thẫm. Ánh nắng chiều chiếu
xuống giàn bầu, bí, . Nhãn, bưởi, mít và các loại cây khác nữa tất cả đều xanh um
tùm, nom như chiếc ô khổng lồ. Đó là màu xanh no nắng, no gió và no thức nuôi
cây.Vườn cây lao xao, gió thoảng đâu đây mùi hương quả chín, hương hoa ngọt
lịm... ”
Sau mỗi một vài đoạn văn như thế giáo viên phân tích những hình ảnh ngôn
từ nghệ thuật sáng giá sao cho tạo được hứng khởi ở học sinh, kích thích các em
thích tìm, viết những lời văn hay có lẽ rèn kỹ năng diễn đạt là một phương pháp
đòi hỏi kỳ công nhất của thầy trò chúng tôi, nó cần phải mất một quá trình có nhiều
bước.
Sau khi tạo hướng thú cho học sinh qua cách tiếp xúc với các tư liệu chọn
lọc, chúng tôi mới cho các em luyện tập diễn đạt bằng hình thức giáo viên đưa ra
một loạt hình ảnh, yêu cầu học sinh dùng lời văn kết hợp biện pháp nghệ thuật so
sánh, nhân hoá, sử dụng những từ láy gợi hình gợi âm để tập diễn đạt.

triệu con mắt lá răm sáng trưng nắng hè.
- Trăng về khuya cứ ngỡ là con thuyền đang trôi trên dòng sông Ngân.
Cách này chúng tôi cũng cho học sinh luyện trong nhiều tiết học để trở thành
thao tác thuần thục, nhuần nhuyễn, đồng thời cho học sinh kết hợp về tìm đọc tư
liệu sao cho có những lời văn miêu tả sống động gợi cảm nhất.
d. Rèn luyện kỹ năng dựng đoạn văn miêu tả cảnh.
Dựng đoạn văn chính là cách sắp xếp các lời văn diễn đạt sao cho hợp lý,
logic, chặt chẽ, mạch lạc. Học sinh thường rất lúng túng không biết tả cảnh cụ thể
là tả cảnh gì? Tả như thế nào? theo trình tự từ đâu ?...
Chúng thường lâm vào kể lể, liệt kê cảnh một cách tràn lan, không trội lên được
những đặc trưng của cảnh và càng không tạo được ấn tượng cho người đọc về
cảnh. Vậy người giáo viên phải làm như thế nào để khắc phục khó khăn này. Trước
hết tôi hướng cho học sinh hình dung mỗi một cảnh nhỏ sẽ viết thành một đoạn
văn trọn vẹn. Trong đoạn văn đó sẽ đi từ khái quát cụ thể. Bao giờ câu đầu đoạn
cũng là câu miêu tả khái quát cảnh đó. Ví dụ khái quát cảnh dòng sông: Dưới chân
em là dòng sông hiền hoà chảy như một tấm lụa trải dài xa tít.
Sau câu tả khái quát là một loạt câu miêu tả cụ thể theo trình tự từ gần đến
xa theo tầm mắt. Ví dụ: mùa này , sông lưng chừng nước, nước sông trong xanh in
bóng mây trời sâu thẳm.Mái chèo khuấy động, lăn rung rinh cả những cây tóc tiên
dưới đáy. Trên mặt sông điểm xuyến những lá trúc vàng bé tẻo teo như những
chiếc thuyền tí hon dập dềnh trên sóng nước bao la. Cá nước bơi từng đàn đen trũi,
nhô lên hụp xuống như những người bơi ếch. Những con sóng lăn tăn như những
con rắn vẩy vàng, vẩy bạc đang nô đùa. Sóng vỗ nhẹ hai bên bờ lóc bóc nghe thật
vui tai. Trời chiều, trên sông có những con thuyền hối hả cập bến, chất đầy cau

8


tươi xoài thơm từ các miền đất lạ mang về. Tiếng người lao xao trong tiếng hạ
buồm cót két bên bờ sông quê...

về. Tiếng người lao xao trong tiếng hạ buồm cót két bên bờ sông quê. Chiều dần
buông, bến sông trở về vắng lặng. Những con đò nằm im đợi khách qua sông … ”
- Chuyển cảnh bằng cách liên tưởng theo sự quan sát qua các giác quan khác
nhau: Thính giác, thị giác, khứu giác, vị giác và bằng cả cảm giác nữa. VD: Vườn
cây lao xao, gió thoảng đâu đây mùi hương quả chín, hương hoa thơm ngọt lịm.
Tiếng chim líu lo như đem hương thơm ấy bay cao, cao mãi. Tu hú kêu trong nắng

9


chiều cho rặng vải ven sông chín đỏ, cho cái chua bay đi, miền ngọt còn lại. Hẹn
một bến sông quê từng thuyền trái ngọt ra vào.Sông quê tôi …
Phương pháp này giáo viên cho học sinh tập viết kết hợp với học tập tư liệu
để có nhiều cách chuyển cuốn hút người đọc.
g. Giáo viên hướng cho học sinh luyện cách mở bài và kết bài miêu tả.
- Giáo viên đưa ra một số cách mở để học sinh luyện theo:
Cách mở bài hay thưòng là gián tiếp: Có thể giới thiệu cảnh bằng lời mời gọi
du khách để giới thiệu cảnh và bộc lộ cảm xúc của người viết một cách khái quát.
Có thể dẫn dắt từ lời thơ, bài hát về cảnh sẽ tả để giới thiệu cảnh. Hoặc có thể bộc
lộ cảm xúc hồi tưởng về cảnh để mà giới thiệu...
Dù là cách mở bài nào giáo viên cũng lưu ý cho học sinh đủ ý cần nêu trong
mở bài.
- Kết bài không những đủ ý chốt của bài viết mà nên tạo độ lắng cho nốt
trầm xao xuyến vang vọng trong tâm hồn người đọc điều này phụ thuộc vào trình
độ diễn đạt của học sinh, nên giáo viên hướng các em trau dồi tư liệu văn học.
VD: Một kết bài: Chiều thu- quê hương ơi! Hồn tôi như hoá thành tiếng sáo
trúc nâng trên môi chú bé mục đồng và hình như thu đang dạo lên khúc nhạc đồng
quê; những tiếng lao xao rất nhẹ, rất êm. Chiều nay quả là một buổi chiều sâu lắng
dìu dịu, nó sẽ in đậm mãi trong ký ức tuổi thơ tôi.
III. KẾT QUẢ.

tủ sách nhà trường ”. Hoạt động này sẽ cho điểm xếp loại cho cá nhân và lớp.
V. KẾT LUẬN.
* Lời kết
Niềm vui của mỗi giáo viên ngữ văn đứng lớp đâu chỉ là chất lượng tính
bằng con số của mỗi năm, mà chính là những ánh mắt long lanh vì đã hiểu bài,
những bàn tay tự viết ra được những lời văn óng ánh, những nụ cười thiện cảm với
môn văn từ phía học sinh.Để đạt được những điều vô cùng quí giá đó mỗi giáo
viên chúng tôi đâu chỉ có say mê nhiệt tình với công tác giảng dạy mà còn phải tìm
tòi hướng đi hiệu quả nhất.
Trên đây chỉ là một vài kinh nghiệm nhỏ bé của riêng tôi. Rất mong sự đóng
góp chỉ bảo của lãnh đạo chuyên môn và các thầy cô đồng nghiệp để sáng kiến
kinh nghiệm của tôi được hoàn thiện hơn, có hiệu quả hơn trong những năm dạy
sau.

11


PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO GIÁ RAI
Trường THCS Tân Thành

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT VĂN MIÊU TẢ CẢNH
CHO HỌC SINH GIỎI 6

- Họ và tên người thực hiện:Nguyễn Thanh Lan
- Chức vụ: Giáo Viên

Năm học 2016-2017

12