TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA SƯ PHẠM
--------

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

THIẾT KẾ BÀI TẬP HÓA HỌC NHẰM
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH THÍ
NGHIỆM CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành: Sư phạm Hóa học

Cán bộ hướng dẫn:

Sinh viên thực hiện:

TS. Bùi Phương Thanh Huấn

Nguyễn Thị Kim Thanh
MSSV: B1208117
Lớp: Sư phạm Hóa học K38

CẦN THƠ – 2016


LỜI CẢM ƠN
-------Trong quá trình thực hiện đề tài, em đã nhận được sự động viên, sự giúp đỡ
nhiệt tình và sự đóng góp ý kiến của quý thầy cô và bạn bè. Nhờ vậy mà luận văn được
hoàn thành đúng thời hạn.
Lời đầu tiên, em xin chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc đến:
 Thầy Bùi Phương Thanh Huấn, GV hướng dẫn luận văn, TS.GVC – Bộ môn

…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
ii


NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN
----  ---…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………



NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN
----  ---…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………

7. CÁC BƯỚC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI .......................................................................... 3
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ..................................................... 5
1.1 QUÁ TRÌNH DẠY HỌC........................................................................................ 5
1.1.1 Quá trình dạy học Hóa học [1], [7],[11],[17],[14],[19],[20] .................................................. 5
1.1.2 Các thành tố của quá trình dạy học hóa học......................................................... 5
GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
v


1.2 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HÓA HỌC ............................................................... 6
1.2.1 Các khái niệm [2], ,[7],[11],[17],[14],[15] ........................................................................ 6
1.2.1.1 Phương pháp dạy học (PPDH) ........................................................................................................ 6
1.2.1.2 Phương pháp dạy học hóa học ......................................................................................................... 6
1.2.1.3 Đặc trưng môn hóa học ở trường phổ thông............................................................................ 6
1.2.1.4 Một số phương pháp dạy học đặc trưng ở trường THPT [4],[5], [7], [11], [14], [17] .......... 7
1.3 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC [2], [5],[7], [17], [14],[18] [19],[20] ........................ 11
1.3.1 Đổi mới phương pháp dạy học hóa học ............................................................. 11
1.3.2 Phương pháp dạy học tích cực........................................................................... 11
1.3.2.1 Các phương pháp dạy học tích cực ............................................................................................. 13
1.3.2.1.1 Dạy học đặt và giải quyết vấn đề ................................................................. 13
1.3.2.1.2 Nhóm các phương pháp dạy học trực quan .................................................. 15
1.3.2.1.3 Phương pháp tự học .................................................................................... 16
1.3.2.1.4 Phương pháp thảo luận nhóm ...................................................................... 17
1.3.2.1.5 Phương pháp grap dạy học .......................................................................... 17
1.3.2.1.6 Phương pháp algorit trong dạy học hóa học ................................................. 18
1.4 NĂNG LỰC VÀ PHÂN LOẠI NĂNG LỰC TRONG HỌC TẬP.[10],[19] ............... 19
1.4.1 Năng lực và năng lực trong học tập. .................................................................. 19
1.4.2 Một số năng lực được sử dụng trong dạy học môn Hóa Học ............................. 21

1.6.1 Phần mềm Chemwin ......................................................................................... 32
1.6.2 Phần mềm Science Helper For Ms Word........................................................... 33
CHƯƠNG 2: . THIẾT KẾ BÀI TẬP THÍ NGHIỆM HÓA HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC THỰC HÀNH CHO HỌC SINH .......................................................... 34
2.1 NGUYÊN TẮC CHUNG THIẾT KẾ BÀI TẬP THÍ NGHIỆM HÓA HỌC NHẰM
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH CHO HỌC SINH. [9],[19] .......................... 34
2.2 DẠNG BÀI TẬP LÍ THUYẾT ............................................................................ 36
2.3 DẠNG CÂU HỎI BÀI TẬP ĐỊNH TÍNH ............................................................. 42
2.4 DẠNG BÀI TẬP HÌNH VẼ.................................................................................. 50
2.5 BÀI TẬP ĐỊNH LƯỢNG ..................................................................................... 65
2.6 BÀI TẬP TỔNG HỢP .......................................................................................... 74
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ............................................................... 81
3.1 MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ............................................................ 81
3.2 NHIỆM VỤ THỰC NGHIỆM .............................................................................. 81
3.3 ĐỐI TƯỢNG THỰC NGHIỆM ........................................................................... 81
3.4 CHUẨN BỊ THỰC NGHIỆM .............................................................................. 81

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
vii


3.5 TIẾN HÀNH THỰC NGHIỆM ............................................................................ 81
3.6 THỐNG KÊ MÔ TẢ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM [6] ........................................... 81
3.7 PHÂN TÍCH ĐỊNH TÍNH KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM VÀ KẾT LUẬN ............ 90
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.................................................................................... 91
PHỤ LỤC 0.1 PHIẾU HỌC TẬP .............................................................................. 93
PHỤ LỤC 0.2: PHIẾU ĐIỀU TRA THĂM DÒ Ý KIẾN GIÁO VIÊN .................... 101
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................... 103

phương trình hóa học

THPT

trung học phổ thông

TNSP

thực nghiệm sư phạm

SGK

sách giáo khoa

SVTH

sinh viên thực hiện

BTHH

bài tập hóa học

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
ix


DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ TRONG LUẬN VĂN
----  ---Hình 2.1 Điều chế và thu khí Clo trong phòng thí nghiệm.......................................... 50

Hình 2.27 Sợi dậy sắt nung đỏ cháy trong Clo. .......................................................... 76
Hình 2.28 Sục CO2 vào dung dịch Ca(OH)2 .............................................................. 78
Hình 3.1 Đồ thị đường tích lũy bài kiểm tra lần 1,2,3................................................. 84
Hình 0.1 Điều chế và thử tính chất của Etilen. ........................................................... 93
Hình 0.2 Thí nghiệm của các khí Axetilen, Propin, But-1-in, But-2-in ....................... 95
Hình 0.3 Thí nghiệm điều chế và thử tính chất của Axetilen. ..................................... 95
Hình 0.4. Thí nghiệm xác định C và H trong hợp chất hữu cơ.................................... 96
Hình 0.5 Thí nghiệm thử tính chất của CH4 ............................................................... 97
Hình 0.6 Thí nghiệm thử tính chất của Phenol. .......................................................... 98
Hình 0.7 Thí nghiệm thử tính chất của Etanol và Glixerol. ........................................ 99
Hình 0.8 Thí nghiệm thử tính chất của Etanol, Phenol, Stiren. ................................. 100

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
xi


DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN VĂN
----  ---Bảng 1.1 Các giai đoạn công việc ..................................................................... 3
Bảng 2.1 So sánh tính chất của anilin, glucozơ, glixerol, fructozo.................. 45
Bảng 2.3 So sánh tính chất của CH3NH2, NH3, C6H5OH, C6H5NH2................. 77
Bảng 2.2 So sánh thời gian xuất hiện kết tủa ................................................... 79
Bảng 3.1 Thống kê điểm kiểm tra của Học sinh .............................................. 83
Bảng 3.2 Đánh giá phiếu học tập số 1. ............................................................ 84
Bảng 3.3 Đánh giá phiếu học tập số 2. ............................................................ 86
Bảng 3.4 Đánh giá phiếu học tập số 3. ............................................................ 87
Bảng 3.5 Kết quả thăm dò ý kiến GV ............................................................ 89

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

thông qua việc thiết kế 108 bài tập trắc nghiệm Hóa học thuộc chương trình Hóa học
trung học phổ thông gồm 5 dạng: 25 bài tập câu hỏi lí thuyết, 24 bài tập định tính, 23
bài tập định lượng, 20 bài tập hình vẽ, 16 bài tập tổng hợp.
Qua quá trình thực nghiệm tại trường THPT Bùi Hữu Nghĩa bước đầu cho thấy
việc thiết kế bài tập thí nghiệm nhằm phát triển năng lực thực hành của học sinh là cần
thiết và phù hợp với thực tiễn của việc dạy và Học hóa học hiện nay.

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
xiv


Luận văn tốt nghiệp

PHẦN 1. MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Việc đổi mới các phương pháp dạy học ở các cấp học, bậc học ngày càng được
nhân rộng và đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Hóa học là một môn khoa học
thực nghiệm, lý thuyết và thực hành là một xâu chuỗi liên quan chặt chẽ với nhau, nếu
chỉ học lý thuyết một cách máy móc mà không liên hệ, vận dụng vào thực tế thì học
sinh sẽ khó hiểu, khó nhớ và việc dạy và học sẽ kém phần hiệu quả. Vì vậy, thí nghiệm
hóa học giữ vai trò đặc biệt quan trọng, không thể thiếu trong quá trình dạy và học.
Hiện nay, xu thế lấy người học làm trung tâm tạo nhiều điều kiện cho học sinh từng
bước hình thành năng lực giải quyết vấn đề mức độ từ thấp đến cao.
Thí nghiệm trực quan là cơ sở của việc dạy học hóa học và giúp học sinh nắm
chắc kiến thức, phát huy kỹ năng thực hành và tạo hứng thú học tập của học sinh. Tuy
nhiên, hiện nay ở nhiều trường trung học phổ thông (THPT) phương pháp dạy học
truyền thống vẫn còn phổ biến, coi trọng lý thuyết, tình trạng “ đọc chép” hay “dạy
chay, học chay”, vẫn còn tồn tại. Nguyên nhân là do cơ sở vật chất, các dụng cụ trang

 Nghiên cứu cách thiết kế các bài tập thực hành thí nghiệm.
 Thiết kế một số bài tập thí nghiệm Hóa học ở trường THPT.
 Áp dụng vào dạy học thí nghiệm trong chương trình hóa học ở trường THPT.
 Khảo sát tính hiệu quả của việc sử dụng bài tập thí nghiệm .
 Thống kê, xử lí số liệu, phân tích kết quả thu được.
5. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Chương trình Hóa học ở trường THPT.
6. PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG TIỆN NGHIÊN CỨU
6.1

Phương pháp nghiên cứu:

 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết:
 Các sách, báo, tạp chí chuyên ngành về lý luận dạy học môn Hóa Học.
 Việc đổi mới phương pháp dạy học Hóa học.
 Nội dung chương trình sách giáo khoa Hóa học ban cơ bản ở trường THPT.
 Nghiên cứu cách sử dụng các phần mềm hỗ trợ như Chemwin, ChemOffice…
GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
2


Luận văn tốt nghiệp
 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
 Điều tra, phỏng vấn.
 Thực nghiệm sư phạm ở trường THPT.
 Nghiên cứu toán học: Xử lí kết quả thu được
6.2


09/2015- 11/2015
- Nghiên cứu cách thiết kế một số bài tập
phát triển năng lực thực hành thí nghiệm.
- Xây dựng một số bài tập Hóa học phát

3.

triển năng lực thực hành thí nghiệm và

12/2015-02/2016

tiến hành viết luận văn.

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
3


Luận văn tốt nghiệp

4.

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm và
phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm.

02/2016 – 04/2016

- Hoàn thiện luận văn và nộp cho GVHD
5.


[7],[11],[17],[14],[19],[20]

Quá trình dạy học Hóa học: là một hệ toàn vẹn bao gồm nội dung dạy học, việc
dạy và việc học môn Hóa học.
- Môn học: là nội dung của việc dạy học. Nội dung môn Hóa học ở trường
THPT có 4 phần:
 Cơ sở khoa học của các định luật, khái niệm...
 Phương pháp kĩ thuật chủ yếu và ứng dụng của Hóa học.
 Năng lực nhận thức.
 Hình thành thế giới quan duy vật biện chứng.
- Việc dạy: là sự điều khiển quá trình HS chiếm lĩnh khoa học, từ đó hình thành
và phát triển nhân cách của HS.
- Việc học: là toàn bộ hoạt động của HS dưới sự chỉ đạo của GV, nhằm nắm
vững kiến thức Hóa học. Ngoài ra HS còn rèn luyện các kỹ năng, kỹ xảo đặc trưng của
Hóa học. Từ đó HS phát triển năng lực nhận thức, hình thành thế giới quan duy vật
biện chứng.
1.1.2 Các thành tố của quá trình dạy học hóa học
Mục tiêu dạy học là những gì mà HS cần đạt được sau khi học xong một bài,
một chương hoặc một môn học về kiến thức, kỹ năng và tình cảm - thái độ.

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
5


Luận văn tốt nghiệp
Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động của GV trong việc tổ chức, chỉ
đạo các hoạt động học tập nhằm giúp HS chủ động khám phá kiến thức để đạt được


Luận văn tốt nghiệp
1.2.1.3 Đặc trưng môn hóa học ở trường phổ thông
- Hóa học là một khoa học thực nghiệm và lí thuyết. Việc nghiên cứu khoa học
phải dựa trên thực nghiệm, kết hợp thực nghiệm và tư duy lí thuyết. Các kết luận, khái
niệm về tính chất cấu tạo phân tử, cơ chế phản ứng đều được kiểm chứng bằng thực
nghiệm.
- Những đặc trưng của phương pháp nhận thức hóa học phải được phản ánh vào
trong PPDH hóa học. Đó là phải kết hợp thống nhất phương pháp thực nghiệm – thực
hành với tư duy khái niệm, đó cũng là phương pháp học tập có lập luận, trên cơ sở thí
nghiệm trực quan.
- Học tập môn hoá học đòi hỏi ở HS một trình độ phát triển nhất định về tư duy
trừu tượng, kỹ năng sử dụng mô hình, phương pháp mô hình hoá. Nguyên nhân là do
đối tượng của hóa học là chất – cấu tạo bởi những phần tử vi mô (phân tử, nguyên tử,
ion, hạt nhân nguyên tử, electron…), không quan sát được bằng mắt thường, chúng ta
buộc phải có những mô hình cụ thể ở kích thước vĩ mô để diễn tả cấu tạo phân tử, cơ
chế phản ứng dựa trên biểu hiện bên ngoài của chúng giúp học sinh suy ra tính chất
chất.
1.2.1.4 Một số phương pháp dạy học đặc trưng ở trường THPT [4],[5], [7], [11], [14], [17]
- Không có một phương pháp tối ưu nào dạy khoa học cho tất cả học sinh. Việc
phối hợp các phương pháp trong giảng dạy giúp học sinh hoạt động tích cực hơn và
phát triển khả năng tư duy hơn so với việc chỉ sử dụng một phương pháp dạy học.
- Có nhiều cách phân loại PPDH hoá học khác nhau dựa trên các căn cứ khác
nhau. Moi sự phân loại các PPDH chỉ có tính tương đối, có thể dựa vào đồng thời 3
cơ sở: hoạt động trí lực của học sinh, nguồn kiến thức và mục đích nhận thức.
- Dựa vào phương tiện sử dụng và chức năng của PPDH, các PPDH hoá học
chủ yếu hiện nay được chia thành các nhóm sau:


Các phương pháp dùng lời:

 Trình bày vấn đề: Sau khi thấy nội dung chính của bài, GV dùng lời trình bày
từng vấn đề nhỏ (trình bày bài một cách sống động, thứ tự hợp lí, lưu ý mối quan hệ
giữa kiến thức cũ và mới, giữa kiến thức mới với nhau, tốc độ trình bày bài giảng phù
hợp với khả năng tiếp thu của HS, chú ý phân chia thời gian diễn giảng hợp lí).

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
8


Luận văn tốt nghiệp
 Kết thúc bài: tiến hành tái hiện nội dung chính để đi đến kết luận tổng quát
chung cho toàn bài.
- Ưu điểm: Phương pháp diễn giảng dẫn dắt HS tìm hiểu kiến thức mới một
cách có hệ thống, thông qua các bước học cụ thể, giúp HS thấy được cả mục đích và
kết quả của từng bước. GV có thể trình bày các bài giảng có khối lượng kiến thức lớn
cho nhiều người nghe. GV có thể bổ sung một số tư liệu không có trong SGK khiến
bài giảng thêm sinh động. Lời nói của GV có thể gây những cảm xúc mạnh mẽ và tạo
ấn tượng sâu sắc cho HS. Đây là phương pháp tiết kiệm thời gian nhất.
- Nhược điểm: GV phải chuẩn bị bài công phu. Việc lựa chọn phương tiện trực
quan để phối hợp với lời giảng là rất khó, GV không có kinh nghiệm dễ mất thời gian.
Học sinh thụ động tiếp thu bài, không đáp ứng được nhu cầu thực tế để có thể tiếp thu
được một số lượng lớn thông tin và kiến thức.
c) Phương pháp giải thích
Phương pháp giải thích chỉ là phương pháp “phụ” nó thường được dùng kết hợp
với các phương pháp khác. Chẳng hạn khi đang sử dụng phương pháp diễn giảng HS
không hiểu một vấn đề nào đó thì GV sẽ giải thích.
d) Phương pháp kể chuyện
- Phương pháp kể chuyện là phương pháp GV dùng lời trình bày một cách sinh

đang tìm hiểu, kích thích sự ham muốn hiểu biết. GV tổ chức trao đổi ý kiến giữa thầy
và cả lớp, giữa HS với HS. GV tổ chức sự tìm tòi, HS tự lực phát hiện kiến thức mới.
Khi kết thúc cuộc đàm thoại HS có được niềm vui của sự khám phá, trưởng thành
them một bước về trình độ tư duy.Thường được dùng để giải các bài về chất cụ thể
nhất là phần tính chất, điều chế, ứng dụng.
- Ưu điểm:
+ Kích thích học sinh tích cự độc lập tư duy.
+ Rèn luyện cho HS khả năng diễn đạt bằng lời, sự nhanh trí và óc sáng tạo.
+ GV có thể thu được tín hiệu ngược từ HS để kịp thời điều chỉnh hoạt động
dạy và học một cách hiệu quả, nhanh chóng.
- Nhược điểm:

GVHD: TS. Bùi Phương Thanh Huấn

SVTH: Nguyễn Thị Kim Thanh
10