Luận văn Thạc Sĩ

1

MỞ ĐẦU
Ngày nay, nhiều công việc nâng nhấc, vận chuyển các vật
nặng đã được cơ giới hóa nhờ sự trợ giúp của máy móc thiết bị
chuyên dụng. Tuy nhiên, vẫn không thể tránh khỏi việc nâng nhấc
bằng tay ở nhiều công đoạn trong hầu hết các ngành sản xuất.
Việc nâng nhấc bằng tay các nguyên, nhiên, vật liệu, bán thành
phẩm, thành phẩm trong sản xuất vẫn diễn khá phổ biến trong
ngành sản xuất vật liệu xây dựng.
Nâng nhấc, vận chuyển các vật nặng quá sức mình hoặc tư
thế nâng nhấc không đúng có thể dẫn đến tai nạn, làm chấn
thương cơ, gân, khớp và thần kinh vận động. Khi thường xuyên
nâng nhấc thủ công, người lao động còn phải đối diện với những
tổn thương ở cơ, gân, thần kinh và các tổ chức nâng đỡ liên đốt
sống tích lũy theo thời gian, gây nên hội chứng rối loạn cơ xương
(RLCX).
Trước thực trạng RLCX do nghề nghiệp nói chung và tổn
thương thắt lưng nói riêng khá cao và cao nhất trong số các tổn
thương nghề nghiệp. Nhiều nghiên cứu đánh giá mức độ nguy cơ
đối với lưng trong các hoạt động lao động nâng nhấc vật bằng tay
ở các ngành công nghiệp khác nhau đã được các nhà khoa học ở
nhiều nước quan tâm nghiên cứu. Kết quả của các công trình
nghiên cứu là cơ sở để xây dựng các tiêu chuẩn giới hạn nâng
nhấc, hướng dẫn thực hành lao động đối với nâng nhấc thủ công,
thực hành áp dụng các biện pháp bảo vệ…


Luận văn Thạc Sĩ

Chương 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. MỘT SỐ NÉT VỀ GIẢI PHẪU-SINH LÝ CỘT SỐNG
THẮT LƯNG
1.1.1.Vài nét tổng quát về cột sống
Cột sống (columna vertebradis) của con người là trục trung
tâm của cơ thể, thuộc bộ xương trục (skeleton axiale) bao gồm
nhiều đốt sống tiếp khớp với nhau, giúp cho thân mình vận động
dễ dàng và nhịp nhàng. Cột sống bao bọc và bảo vệ cho tủy sống một phần của thần kinh trung ương.
1.1.2. Một số nét về đặc điểm giải phẫu-sinh lý cột sống đoạn thắt
lưng
1.2. GIỚI THIỆU VỀ ECGÔNÔMI
1.3. SƠ LƯỢC VỀ MỘT SỐ NGHIÊN CỨU TRONG VÀ
NGOÀI NƯỚC
1.3.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
Ở Mỹ, để đánh giá mức độ nguy cơ đối với lưng trong các
hoạt động lao động nâng nhấc, vận chuyển vật bằng tay, người ta
thường dùng 4 mô hình đánh giá là: mô hình giám sát sự vận động
của lưng, phương trình nâng nhấc của NIOSH được sửa chữa lại
năm 1991, chương trình dự đoán sức mạnh tĩnh 3DSSPP và bảng
kiểm đánh giá các nguy cơ của nâng, hạ, đẩy, kéo…
Các nhà nghiên cứu Trung Quốc như Chen, Lei, Dinh và


4

Luận văn Thạc Sĩ

Wang còn sử dụng điện cơ bề mặt trong việc đánh giá các yếu tố
nguy cơ ecgônômi liên quan với công việc nâng nhấc bằng tay.

tích các thao tác nâng nhấc vật nặng bằng tay như công trình
nghiên cứu của các tác giả Việt Nam đã tiến hành; đề tài còn sử
dụng thiết bị đo EMG bề mặt để đo EMG của nhóm cơ lưng
thẳng, hệ thiết bị giám sát sự vận động của lưng (LMM) để đánh
giá mức độ nguy cơ tổn thương lưng trong các thao tác nâng/hạ
khác nhau.
2.2.2. Cỡ mẫu và cách chọn mẫu nghiên cứu
2.2.2.1. Cỡ mẫu và cách chọn mẫu phỏng vấn theo bộ phiếu

Áp dụng công thức tính cỡ mẫu ngẫu nhiên đơn theo công
thức:


6

Luận văn Thạc Sĩ
n =

(1−α / 2 )
Z2p(1-p)
d2
Trong đó:

n là cỡ mẫu tối thiểu cần thiết
Z(1-α/2) = 1,96 (độ tin cậy với α = 0,05)
p = 0,72: Tỷ lệ đau lưng của nữ công nhân sản

xuất gạch theo công nghệ lò tuynel (nghiên cứu Tạ Tuyết Bình và
CS, 1996)
d = 0,05 (sai số cho phép 5%)

điện cơ bề mặt - EMG sensor SX 230 trong bộ DataLOG
Bluetooth & MMC của hãng Biometrics ltd. Bộ tiền khuếch đại
EMG SX230 được kết nối với với DataLOG W4X8 để đo những
điện thế tạo ra từ hoạt động điện cơ.


Luận văn Thạc Sĩ

8

2.2.4. Xử lý số liệu
(1) Toàn bộ phiếu phỏng vấn người lao động sau khi xử lý
thô được nhập vào máy tính theo chương trình phần mềm Epi-info
và được xử lý, phân tích bằng các phần mềm Epi-info, foxprow,
microsof excel.
(2) Phân tích số liệu LMM: Phân tích xác định nguy cơ trung
bình của công việc nâng nhấc đối với cơ lưng và cột sống thắt
lưng cũng như nguy cơ riêng theo từng yếu tố.
(3) Phân tích số liệu EMG:
- Các bản ghi điện cơ được xử lý thống kê theo:
+ Biên độ sóng điện (mv): giá trị tối đa (max) và giá trị tối
thiểu (min)
+ Tần số lặp lại (repetition).


Luận văn Thạc Sĩ

9

Chương 3

gạch tuynel (60,6%).
3.2. KẾT QUẢ PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ ECGONOMI VÀ
GIÁM SÁT HOẠT ĐỘNG CỦA LƯNG TẠI CÁC VỊ TRÍ LÀM
VIỆC
3.2.1. Kết quả phân tích đánh giá tại cơ sở sản xuất gạch tuynel

Hình 3.6. Nguy cơ rối loạn cơ xương cột sống thắt lưng theo từng
yếu tố ở công nhân sản xuất gạch tuynel
Nguy cơ rối loạn cơ xương cột sống thắt lưng của công nhân
rất cao ở tất cả các bộ phận trong sản xuất gạch tuynel là tần số
nâng/hạ (cả 5 công việc được khảo sát đều có mức nguy cơ tính


Luận văn Thạc Sĩ

11

theo tần số nâng/hạ là 98%). Nguy cơ do góc cúi tối đa theo mặt
dọc giữa ở cả 5 công việc được khảo sát cũng ở mức rất cao (88100%). Trừ công việc phơi đảo gạch, nguy cơ do tốc độ xoay thân
trung bình đối với 4 công việc còn lại ở mức rất cao (91-98%).
Trong 5 công việc được khảo sát, 4 công việc có nguy cơ do tốc
độ nghiêng thân trung bình ở mức trung bình (31-57%), chỉ có ở
bộ phận phơi đảo là có nguy cơ thuộc mức thấp (8%). Bốn trong
năm công việc được khảo sát có nguy cơ do mô men tối đa ở mức
thấp (10-27%), riêng bốc gạch lên xe tải có mức nguy cơ cao
(62%).
3.2.2.Kết quả phân tích đánh giá tại cơ sở sản xuất gạch ốp lát
granite
Tỉ lệ %



hạ thấp trọng tâm bằng cách gập đầu gối”. Điều này cho thấy, đa
số công nhân ở nhà máy sứ Thanh Trì đã nâng nhấc vật nặng
không đúng tư thế (tư thế nâng nhấc vật lưng cong). Riêng tại bộ
phận kiểm tra mộc, nguy cơ do góc cúi tối đa theo mặt dọc giữa
khi nâng nhấc sản phẩm từ giá xuống bàn làm việc và ngược lại từ
bàn làm việc lên giá chỉ ở mức trung bình (42%). Tuy nhiên,
nhiều thao tác sửa, rửa sản phẩm trong khi kiểm tra mộc, công
nhân thực hiện ở tư thế cúi, nghiêng, xoắn vặn thân mình.
3.2.4. Nhận xét chung về mô hình nguy cơ rối loạn cơ xương cột
sống thắt lưng ở công nhân sản xuất sứ vệ sinh, gạch granit và
gạch tuynel
Để so sánh mức độ nguy cơ rối loạn cơ xương cột sống thắt
lưng khi nâng hạ các vật nặng giữa các ngành sản xuất, chúng tôi
tính trung bình cộng nguy cơ của các công việc trong từng ngành
sản xuất theo từng yếu tố nguy cơ.

Hình 3.20. Nguy cơ rối loạn cơ xương cột sống thắt lưng ở 3


Luận văn Thạc Sĩ

14

nhóm nghề
Nguy cơ rối loạn cơ xương cột sống thắt lưng trung bình
chung của công nhân trong các ngành sản xuất được điều tra khi
nâng hạ các vật nặng đều ở mức cao. Cao nhất là ở công nhân sản
xuất gạch granit (73%) và thấp nhất là ở công nhân sản xuất sứ vệ
sinh (61,4%).

mặt sàn nhà như hiện tại.
3.3. MỨC ĐỘ NGUY CƠ QUA ĐÁNH GIÁ BẰNG ĐO ĐIỆN
CƠ (EMG)
3.3.1. So sánh giá trị do EMG của điện cực bên trái với điện cực
bên phải
Bảng 3.14. Kết quả đo biên độ sóng và tần số trung bình của điện cực
bên phải và bên trái
Thông số
Biên độ cực đại
(mV)
Biên độ cực tiểu
(mV)
Tần số trung bình
(Hz)

Trái
Phải
Trái
Phải
Trái
Phải

X
1,45
1,42
-1,42
-1.36
84,98
84,65



Bảng 3.15. Kết quả đo biên độ sóng và tần số trung bình của điện
cực ở các vị trí khác nhau trên cơ lưng thẳng
Thông số

L1 (n=64)

L3 (n=64)

T9 (n=64)

P
PL1&L3
0,05
(mV)
PL3&T9

(L1), giá trị biên độ sóng cực đại thu được khác biệt không có ý
nghĩa thống kê so với ở đốt sống ngực 9 (T9).
3.3.3. So sánh giá trị đo EMG của điện cực theo trọng lượng vật
nâng
Chúng tôi chia mức độ cân nặng của vật mà người lao động


Luận văn Thạc Sĩ

17

nâng nhấc thành 3 mức ≤ 8kg, >8 – 15kg và >15kg. Lý do để
chọn mốc này là: ở phụ nữ mức cân nặng cho phép mang vác là
15kg.
Bảng 3.16. Kết quả đo EMG chia theo trọng lượng vật nâng
Thông số

≤8kg (n=13)

>8-15kg
(n=33)
Giá trị biên độ sóng cực đại (mV)

>15kg
(n=18)

L1

0,83 ± 0,74


P8&15

P

P8&8-15


84,64 ±
23,54

90,90 ±
16,72

92,03 ±
14,82

T9

80,69 ±
16,17

84,76 ±
18,17

84,86 ±
13,06

Chung

80,67 ±
19,99

85,43 ±
17,43

86,69 ±

trên 15kg so với khi nâng vật từ 8kg trở xuống (p8kg-15kg so với khi nâng >15kg.
3.4. MỐI LIÊN QUAN GIỮA NÂNG NHẤC VẬT NẶNG VỚI
ĐAU THẮT LƯNG
3.4.1. Ảnh hưởng của nâng nhấc đối với cơ lưng và cột sống
Kết quả đo EMG bề mặt của nhóm cơ dựng sống tại vùng
đốt sống thắt lưng 3 (L3) và đốt sống ngực 9 (T9) được trình bày
trong biểu đồ dưới đây:

Hình 3.22. Giá trị EMG chia theo vị trí đặt điện cực
Trong hoạt động nâng nhấc, đoạn cột sống thắt lưng bị ảnh
hưởng nhiều hơn đoạn cột sống ngực. Tần số trung bình cũng như
biên độ sóng cực đại ở L3 cao hơn một cách đáng kể ở T9
(p
khi giám sát hoạt động của lưng trong quá trình nâng nhấc bằng
thiết bị LMM tương quan thuận với trọng lượng của vật nâng.
Những đối tượng được giám sát hoạt động của lưng đã nâng nhấc
trung bình mỗi lần là 7,2±2,5kg có yếu tố nguy cơ do mô men tối
đa là 32,3% thuộc mức trung bình (30-60%); còn ở công nhân sản
xuất

gạch granit, với trọng lượng nâng nhấc trung bình

13,2±5,5kg có yếu tố nguy cơ do mô men tối đa là 64,4% thuộc
mức cao (>60%); ở công nhân sản xuất gạch granit, với trọng
lượng nâng nhấc trung bình 18,4±10,6kg có yếu tố nguy cơ do mô
men tối đa rất cao (99,8%).


Luận văn Thạc Sĩ

23

3.4.4. Tương quan giữa kết quả đo EMG với tỷ lệ đau thắt lưng
Biên độ sóng cực đại thu ở vị trí L1, L3 và T9 khi nâng nhấc
vật nặng có mối tương quan thuận với tình trạng đau thắt lưng.
Biên độ sóng cực đại thu được ở vị trí L1, L3 và T9 khi nâng nhấc
vật nặng ở công nhân sứ vệ sinh là 1,66±1,03mV, cao hơn so với
ở công nhân sản xuất gạch granit (1,54±1,03mV) và ở công nhân
sản xuất gạch tuynel (0,88±0,75mV) thì tỷ lệ đau thắt lưng ở công
nhân sản xuất sứ vệ sinh (78,6%), cũng cao hơn so với ở công
nhân sản xuất gạch granit (71,1%) và ở công nhân sản xuât gạch
tuynel (60,6%).
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

+ Hầu hết công nhân khi nâng hạ vật, đã hạ thấp trọng tâm
của cơ thể bằng cách cúi gập thân mà không gập đầu gối. Do vậy,
nguy cơ rối loạn vận động vùng thắt lưng ở cả 3 nhóm ngành sản
xuất vật liệu xây dựng được điều tra là góc cúi tối đa theo mặt dọc
giữa thuộc mức rất cao (81,2-94,3%).
+ Đa số công nhân thường đứng cố định, xoay thân mình để
nhấc và hạ vật, nên nguy cơ rối loạn vận động vùng thắt lưng do
tốc độ xoay thân trung bình ở cả 3 nhóm ngành sản xuất thuộc
mức cao (60,8-77,3%).
+ Nhiều công nhân còn nghiêng thân mình để nhấc và hạ vật,
nên nguy cơ rối loạn vận động vùng thắt lưng do tốc độ nghiêng


Luận văn Thạc Sĩ

25

thân tối đa ở cả 3 nhóm ngành sản xuất vật liệu xây dựng được
điều tra thuộc mức trung bình (39,2-48,6%).
+ Khi nâng nhấc vật nặng, nhiều công nhân còn chưa tiến sát
đến vật nâng/hạ nên nguy cơ rối loạn vận động vùng thắt lưng do
mô men tối đa ở sản xuất gạch granit và sản xuất sứ vệ sinh thuộc
mức rất cao và cao (98% và 64,4% theo thứ tự); còn ở sản xuất
gạch tuynel thì ở mức trung bình (32,3%).
+ Tần số nâng nhấc cũng là yếu tố nguy cơ rất cao cho thắt
lưng đối với công nhân sản xuất gạch tuynel (98%), cao đối với
công nhân sản xuất gạch granit (69,3%) và trung bình đối với
công nhân sản xuất sứ vệ sinh (52,2%).
- Mức độ nguy cơ qua đánh giá bằng đo điện cơ:
+ Trong hoạt động nâng nhấc, đoạn cột sống thắt lưng bị ảnh