1

Lời cảm ơn
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Tôn Thảo Miên,
người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá
trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo, nhà trường đã tạo
điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập.
Xin chân thành gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng
nghiệp đã dành sự ủng hộ, chia sẻ, giúp đỡ quí báu để tôi hoàn
thành luận văn này.
Hà Nội, tháng 6 năm 2011
Tác giả

Đào Thị Thùy Giang


2

Lời cam đoan
Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong
luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác.
Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận
văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn
đã được chỉ rõ nguồn gốc.


3

MỤC LỤC


2.1.2.2. Bản chất người nông dân……………………………………………52
2.2. Vấn đề con người cá nhân………………………………………………58
2.2.1. Cá tính con người ………………………………………………... … 58
2.2.2. Hạnh phúc cá nhân……………………………………………............71
2.3. Nhận thức lại vấn đề văn học …………………………………………..74
2.3.1. Nhận thức lại quan niệm về hiện thực………………………………...75
2.3.2. Nhận thức lại quan niệm về con người……………………………......76
2.3.3. Nhận thức lại vai trò của văn học…………………………………... ..78
Chương 3
Cách tân nghệ thuật gắn với nhu cầu nhận thức lại thực tại……………81
3.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật ……………………………………….....81
3.1.1. Đặt nhân vật trong tình huống xung đột………………………………83
3.1.2. Đặt nhân vật trong tương quan tính cách và số phận……………… 88
3.1.3. Khai thác quá trình tự ý thức của nhân vật …………………………...92
3.2. Ngôn ngữ……………………………………………………………… .94
3.2.1. Ngôn ngữ đời thường, cá tính hóa…………………………………….95
3.2.2. Ngôn ngữ đậm chất triết lí…………………………………………….99
3.3. Giọng điệu……………………………………………………………..101
3.3.1. Giọng chiêm nghiệm, triết lí ………………………………………..103
3.3.2. Giọng tiếc nuối, cảm thương………………………………………...105
3.3.3. Giọng mỉa mai, giễu nhại …………………………………………..106
KẾT LUẬN..................................................................................................109
THƯ MỤC THAM KHẢO……………………………………………….111


5

MỞ ĐẦU

1. Lí do chọn đề tài

hướng tới tạo dựng cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn hơn cho con người trên
những giá trị nhân bản. Thời xa vắng là tâm huyết của nhà văn Lê Lựu “Phải
viết một cái gì về thân phận con người” [73, tr.95]. Nhà văn khám phá cuộc
sống từ trải nghiệm của cá nhân để có góc nhìn mới về vấn đề vốn không mới.
Thời xa vắng đã chạm đến tầng sâu thẳm trong tâm hồn con người bằng tinh
thần tự “mổ xẻ” bản thân thẳng thắn và quyết liệt. Từ bi kịch cá nhân, nhà văn
đi đến soi sáng vấn đề của thời đại mình. Tiếp cận Vấn đề nhận thức lại thực
tại trong tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu, người viết mong có được
hiểu biết về một chiều hướng vận động của văn học Việt Nam thời kì đổi mới,
bổ sung kiến thức cho bài giảng về văn học hiện đại ở trường phổ thông đồng
thời học tập một cách nhìn cuộc sống trong diện mạo phức tạp nhưng đầy hấp
dẫn của nó.
Lê Lựu được coi là một trong những nhà văn tiên phong trong đổi mới
văn học. Thời xa vắng là tác phẩm hấp dẫn bạn đọc ngay khi xuất hiện. Bởi
vậy, đã có khá nhiều bài viết, công trình nghiên cứu về nhà văn Lê Lựu và sự
nghiệp sáng tác của ông. Trong đó, nhiều bài đã dành sự quan tâm đặc biệt
cho tiểu thuyết Thời xa vắng.
1. Đánh giá chung về Lê Lựu và các sáng tác của ông
Nhà thơ Trần Đăng Khoa có nhiều nhận xét độc đáo, tinh tường về Lê
Lựu. Đánh giá chung về sáng tác của nhà văn, ông cho rằng: “Lê Lựu biết
cuốn hút người đọc bằng một thứ văn đọc không nhạt. Ngay ở những chuyện
xoàng xoàng, người đọc vẫn thu lượm được một cái gì đó(...) nghĩa là đọc
anh không bị lỗ trắng. cũng bởi Lê Lựu là nhà văn không chấp nhận sự nhạt
nhẽo, tầm thường. Ở bất kì tác phẩm nào dù lớn hay nhỏ Lê Lựu cũng có vấn
đề gì đấy gửi gắm” [73, tr.669].
Nhà phê bình Ngô Thảo nhận xét: “Lê Lựu là một người đang tìm tòi.
Truyện nào của anh cũng tìm được những nét tính cách mới, những hướng


7


Tác giả Nguyễn Hòa nhận thấy Thời xa vắng là sự “đi tìm lại những
chân giá từng bị đánh mất, từng bị lãng quên”. “Viên đại bác Thời xa vắng
khoan thủng các tấm màn vô hình che giấu nhiều điều lâu nay chúng ta không
rõ tới. Quá khứ đâu chỉ là chiếc bánh ngọt ngào mà có cả vị đắng cay” [26].
Nguyễn Văn Long trong bài “Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu
lịch sử Văn học Việt Nam giai đoạn sau 1975” in trong Văn học Việt Nam sau
1975, những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy cho rằng “Vào nửa cuối những
năm 80 và đầu những năm 90 đã phát triển mạnh xu hướng nhận thức lại
thực tại với cảm hứng phê phán mạnh mẽ trên tinh thần nhân bản [41, tr.11].
Tác giả nói đến sự biến đổi theo xu hướng dân chủ hóa của văn học “Văn học
thời kì này không hề từ bỏ vai trò vũ khí tinh thần - tư tưởng của nó, nhưng
nó được nhấn mạnh trước hết ở sức mạnh khám phá thực tại và ý thức thức
tỉnh về sự thật, ở vai trò dự báo, dự cảm” [41, tr.14] Theo tác giả, tiểu thuyết
Thời xa vắng của Lê Lựu được coi là tác phẩm khơi dòng cho khuynh hướng
“Nhận thức lại”, “Nhìn thẳng vào sự thật” của văn học thời kì đổi mới.
Tác giả Nguyễn Văn Lưu khẳng định tác phẩm “phản ánh sinh động và
chân thực quá trình chuyển biến trong cách nhìn nhận đánh giá lại thực tại”;
“Tác giả đã thể hiện những sự đổi mới cái nhìn vào hiện thực với nhu cầu
cấp thiết phải nhận thức lại thực tại” [42].
Tác giả Kim Hồng trong bài viết in trên tạp chí văn học số 5 năm 1988
cũng có nhận xét “Thời xa vắng của Lê Lựu là một tác phẩm giàu năng
lượng thật sự”; “Tác phẩm đã cảnh tỉnh con người tự nhận thức lại mình tự
mình đi tìm lại những giá trị nhân bản đã từng bị lãng quên, bị làm mất. Và
chỉ có như vậy, năng lượng tính người trong con người và cuộc sống xã hội
mới được khởi động lại, mới phát huy tính tích cực xã hội của nó” [27].
Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn trong bài viết “Một đóng góp vào
việc nhận dạng con người Việt Nam hôm nay” cho rằng “Lê Lựu chỉ nói
riêng về con người, những mối quan hệ giữa người với người. Một vấn đề




10

Những công trình này phần lớn đều khai thác sâu sắc, công phu, có hệ
thống tiểu thuyết Lê Lựu trên những phương diện khác nhau, đưa ra nhận
định khái quát về tiểu thuyết Lê Lựu và đóng góp của nhà văn trên phương
diện sáng tạo nghệ thuật. Một số công trình nghiên cứu về thế giới nghệ thuật,
quan niệm nghệ thuật về con người, thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Lê
Lựu…
Vấn đề nhận thức thực tại được đề cập đến trong một số bài báo và công
trình nghiên cứu. Các tác giả đều khẳng định Nhận thức lại thực tại là phương
diện tạo nên giá trị đặc sắc cho tiểu thuyết Lê Lựu và là một khuynh hướng
sáng tác của văn học thời kì đổi mới nhưng những tìm hiểu riêng về vấn đề
này trong Thời xa vắng, một trong những cuốn tiểu thuyết tiên phong của văn
học thời kì đổi mới, thì hầu như chưa có.
Thời xa vắng không chỉ được đánh giá là tác phẩm mở đầu cho xu hướng
sáng tác Nhận thức lại thực tại mà còn thể hiện khá đầy đủ các vấn đề thực tại
mang ý nghĩa xã hội sâu sắc trong văn học thời kì đổi mới. Người viết muốn
thông qua việc tìm hiểu về Vấn đề nhận thức lại hiện thực trong tiểu thuyết
Thời xa vắng để khẳng định tính chất tiên phong trong quá trình đổi mới văn
học của tác phẩm đồng thời tìm hiểu về đóng góp của nhà văn Lê Lựu trong
tiến trình văn học dân tộc.
2. Mục đích nghiên cứu
- Khẳng định vị trí của tác phẩm Thời xa vắng trong sự nghiệp sáng tác của
Lê Lựu nói riêng và trong văn học thời kì đổi mới nói chung.
- Khái quát những vấn đề được nhận thức lại trong tiểu thuyết Thời xa
vắng.
- Tìm hiểu sáng tạo nghệ thuật độc đáo của tác phẩm.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu

thức lại thực tại trong tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu để tìm hiểu một
phương diện giá trị của tác phẩm đồng thời hiểu thêm một về một xu hướng
của văn học thời kì đổi mới.


12

5. Phương pháp nghiên cứu
Chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp hệ thống, phân loại, phân
tích. Trong đó, so sánh là phương pháp được chú trọng đặc biệt để làm nổi bật
vấn đề được nhận thức trong tác phẩm.
6. Đóng góp của luận văn
Từ việc hệ thống những khía cạnh khác nhau của vấn đề thực tại được
nhận thức lại trong tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu, người viết muốn
khẳng định sáng tạo nghệ thuật độc đáo của nhà văn và tìm hiểu vấn đề nhận
thức lại thực tại như một nét đặc trưng của văn học thời kì đổi mới.


13

NỘI DUNG
Chương 1
TIỂU THUYẾT LÊ LỰU
TRONG DÒNG CHẢY VĂN HỌC THỜI KÌ ĐỔI MỚI

1.1. Bức tranh văn học Việt Nam thời kì đổi mới
Sau năm 1975, chiến tranh kết thúc mở ra một trang mới cho lịch sử
dân tộc. Cuộc sống dần trở lại quĩ đạo vốn có của thời bình nhưng văn học
vẫn xuôi theo quán tính cũ. Khoảng mười năm sau chiến tranh, văn học Việt
Nam bỗng rơi vào tình trạng mất dần độc giả. Giữa tác phẩm và bạn đọc có

Nguyên Ngọc đề nghị “ Phát huy đầy đủ chức năng xã hội của văn học nghệ
thuật” khắc phục tình trạng văn nghệ chỉ làm nhiệm vụ “minh họa chính trị”.
[68] vì cuộc sống đâu phải phẳng lì, đơn điệu, nó phức tạp, xù xì, gai góc và
đó mới là khuân mặt đích thực của nó. Nhiều nhà văn đánh giá lại sáng tác
của chính mình trên quan điểm đổi mới. Nguyễn Khải gọi các sáng tác của
mình trong giai đoạn 1945 - 1975 là “cái thời lãng mạn” còn nhà văn Lê Lựu
cho rằng các sáng tác của ông trước Thời xa vắng là “văn học sự vụ”, văn
học công việc” và tuyên bố: “Tôi tự bảo không thể viết như trước được nữa”
[98].
Các cuộc hội thảo về mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị, mối quan
hệ giữa văn học và hiện thực thu hút sự tham gia đông đảo của các nhà văn,
nhà phê bình. Nhờ đó, nhiều nhận thức xác đáng về các vấn đề có ý nghĩa
định hướng cho văn học được khẳng định. Trong điều kiện lịch sử nhất định,
văn học cần phục vụ mục tiêu trọng đại giải phóng dân tộc nhưng trong hoàn
cảnh mới, văn học cần phát huy bản chất đặc thù của mình. Hiện thực mà văn
học hướng đến cần được hiểu là hiện thực cuộc sống con người với tất cả sự
phong phú, phức tạp của nó.
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986) là sự kiện lịch sử có tác động
sâu sắc đến văn học nghệ thuật. Nó tạo bầu không khí dân chủ, khuyết khích
nhà văn tích cực tìm tòi, thể nghiệm những sáng tạo mới mẻ. Tổng bí thư


15

Nguyễn Văn Linh kêu gọi “đổi mới tư duy”, “nhìn thẳng vào sự thật”. Nghệ
sĩ cần được tự do trong sáng tác và bày tỏ nhận thức về cuộc sống bằng trải
nghiệm của của mình. Nhận thức lại thực tại không còn là nhu cầu của cá
nhân nghệ sĩ mà còn là nhu cầu của thời đại. Những quan niệm mới mẻ về
văn hóa, văn nghệ của Đảng làm thay đổi quan điểm và nhận thức về văn học.
Văn học vận động theo hướng dân chủ hóa, trước hết là trong nhận

thần nhận thức lại. Những tiêu cực, bất cập trong đời sống được phanh phui,
mổ xẻ với thái độ thẳng thắn, nghiêm khắc nhằm mang lại nhận thức sâu sắc
hơn về thực tại.
Sự thức tỉnh ý thức cá nhân trên cơ sở tinh thần nhân bản là nền tảng tư
tưởng và cảm hứng chủ đạo bao trùm văn học sau 1975. Văn học mở rộng đề
tài, chủ đề và ngày càng đi tới quan niệm toàn vẹn, sâu sắc hơn về con người.
Con người là điểm xuất phát, đối tượng khám phá và đích đến cuối cùng của
văn học. Đồng thời, con người cũng là điểm qui chiếu và thước đo của mọi
vấn đề xã hội. Nhưng con người lại là một thực thể đa dạng của ý thức và vô
thức, con người tư tưởng và bản năng, khát vọng và dục vọng…cho nên văn
học cũng cần đi đến nhận thức toàn diện trên cơ sở nhiều bình diện khác nhau
của đời sống.
Trong thời kì chiến tranh và cách mạng, văn học nhìn con người chủ
yếu ở tư cách công dân, giai cấp mà bỏ qua các bình diện khác. Nếu có đề cập
đến thì các khía cạnh khác luôn được qui chiếu bằng các giá trị có tính chất
cộng đồng chứ không phải con người như một cá thể, thực thể sống. Nhân vật
có thể qui vào chính diện hay phản diện, tích cực hay tiêu cực và được phân
chia theo các tầng lớp xã hội, giai cấp nông dân, công nhân, người lính, bà
mẹ, phụ nữ…Văn xuôi thời kì đổi mới rất khó có thể có một bảng liệt kê bao
quát được hết các loại nhân vật vì sự phong phú trong thể hiện con người.
Con người với trăm ngàn mảnh đời khác nhau “đầy vết dập xóa trên thân thể
và trong tâm hồn”. Các tác giả không chỉ đi sâu vào thân phận con người mà
còn đề cập đến khát vọng sống, hạnh phúc cá nhân, tình yêu đôi lứa.


17

Vào nửa cuối những năm 80 đầu những năm 90, khuynh hướng Nhận
thức lại thực tại với cảm hứng phê phán trên tinh thần nhân bản phát triển
mạnh mẽ. Tiểu thuyết Thời xa vắng được coi là tác phẩm khơi dòng cho

đốc doanh nhân văn hóa. Chặng đường sáng tác của nhà văn khá thăng trầm
và nhiều thử thách nhưng ông vẫn kiên định trên con đường nghệ thuật đã
chọn. Lê Lựu viết với tâm niệm: “sống thế nào viết thế ấy”, “ tốt nhất là
không mượn ai cả”. Hành trình sáng tác của ông có thể tạm chia làm hai thời
kì trước và sau thời kì đổi mới văn học.
Thời kì trước đổi mới, Lê Lựu làm báo trong quân đội. Năm 1963,
truyện ngắn đầu tay của ông ra đời có tên là Tết làng Mụa. Sau đó là một loạt
truyện ngắn Trong làng nhỏ, Người cầm súng, Phía mặt trời, Truyện kể từ
đêm trước…Song, tiểu thuyết mới là thể loại làm nên dấu ấn đặc sắc của nhà
văn. Khi Lê Lựu viết Người về đồng cói, người đọc đã cảm được chất tiểu
thuyết trong truyện ngắn này. Đây cũng là tác phẩm mang lại cho nhà văn giải
nhất trong cuộc thi sáng tác do Bộ lao động Thương binh Xã hội, Tổng cục
Chính trị và Bộ Văn hóa tổ chức. Sau này, tác phẩm được chuyển thể thành
kịch bản phim. Năm 1972, Lê Lựu đi Trường Sơn và cho ra đời cuốn tiểu
thuyết Mở rừng. Tác phẩm này tiêu biểu cho đề tài chiến tranh và người lính
cách mạng. Ngay sau khi miền nam hoàn toàn giải phóng, Lê Lựu vào Sài
Gòn và cho ra đời tiểu thuyết Ranh giới. Tác phẩm viết về cuộc truy bắt lực
lượng phản động đang tìm mọi cách chống phá cách mạng trong thời kì đất
nước mới giải phóng.
Thời kì đổi mới, Lê Lựu bắt đầu ấp ủ và viết về những điều tâm huyết
nhất, đau đớn nhất với mong muốn “lấp đầy chỗ khiếm khuyết” mà trong
chiến tranh, vì mục tiêu giải phóng dân tộc nên văn học chỉ viết về hạnh phúc
mà không nói đến bi kịch, đau khổ. Tác phẩm Thời xa vắng đánh dấu sự
chuyển hướng trong sáng tác của nhà văn. Sau thành công bước đầu, Lê Lựu
viết một loạt tiểu thuyết theo xu hướng này Đại tá không biết đùa (1989),
Chuyện làng Cuội (1991), Sóng ở đáy sông (1995), Hai nhà (2000), Thời loạn
(2009). Hai tiểu thuyết của nhà văn được chuyển thể thành phim là Thời xa


19


20

Nhận thức này được kết tinh trong tính cách nhân vật. Tính cách cũng là nội
dung cơ bản của nhân vật văn học. Tính cách kết tinh các quan hệ xã hội của
con người. Khám phá các số phận, tính cách khác nhau mang lại cho con
người hiểu biết sâu sắc về đời sống. Nhận thức thẩm mỹ của văn học phụ
thuộc vào trình độ chung của đời sống và những yêu cầu xã hội đặt ra cho
từng thời cho nên có biểu hiện khác nhau giữa các thời kì văn học.
Theo tác giả Nguyễn Văn Lưu, trong Thời xa vắng “Nhận thức lại
thực tại ở đây không phải là phủ nhận, gạt bỏ những thành quả trí tuệ mà
chúng ta đã được. Nhận thức lại thực tại ở đây là yêu cầu ở nhà văn sự khám
phá sâu hơn vào những vùng hiện thực mà trước đây do nhu cầu của lịch sử
hoặc do sự vận động của thực tại đời sống nên chưa được chú ý đúng mức.
Những vùng hiện thực đó đến nay trở nên sôi động và cấp thiết đòi hỏi được
nhận thức và phản ánh sâu sắc” [42].
Nhận thức lại được coi là trong những khuynh hướng vận động của
văn học Việt Nam thời kì đổi mới. “ khuynh hướng này thường lấy quá khứ
làm đối tượng phân tích, không phải toàn bộ quá khứ mà là những phần
khuất lấp, những vấn đề chưa được văn học thời trước quan tâm đúng mức”
[10, tr.201]. Tác phẩm viết theo xu hướng này vẫn lấy các sự kiện lịch sử làm
nền cho câu chuyện nhưng trung tâm soi ngắm của tác giả là số phận con
người. Văn học không dùng con người làm phương tiện biểu đạt lịch sử như
trước mà qua thăng trầm của lịch sử mà khắc họa số phận con người. Lịch sử
được đánh giá từ cái nhìn nhân bản do đó có nhiều vấn đề được đặt vào
“trường” nhận thức lại. Tuy nhiên, Nhận thức lại thực tại không phải là lối
“minh họa ngược”, nhìn lại quá khứ bằng định kiến lệch lạc, mặc cảm cá
nhân, làm cho hiện thực mất đi tính khách quan, chân thật. Nhu cầu được nói
thật đã khơi nên dòng văn học chống tiêu cực phát triển ồ ạt từ giữa những
năm tám mươi. Mặt tiêu cực, mặt trái của xã hội và cái xấu, cái ác được

sáng tác xem thực tại là vấn đề cần Nhận thức lại. “làm thế nào để giúp con
người nhận thức về chính mình đầy đủ hơn, từ đó tìm cách sống hợp lí hơn,
đấy vẫn là nhiệm vụ thiêng liêng mà mọi nền văn học chân chính xưa nay


22

muốn đảm nhận” [73, tr.620]. Nhà phê bình Vương Trí Nhàn cho rằng theo
nghĩa ấy, “Thời xa vắng nên được xem là cuốn sách biết làm đúng nhiệm vụ
một tác phẩm văn học cần làm”. Như vậy, sáng tác của Lê Lựu được đánh giá
cao ở khả năng hướng tới người đọc tới hiểu biết về cuộc sống trên tinh thần
nhận thức lại các vấn đề của thực tại.
Lê Lựu mang đến cho bạn đọc một hiện thực không giống như trong
văn học thời kì trước đó. Nhà văn chú ý đến khía cạnh nhức nhối, đáng buồn
của cuộc sống. Hiện thực trong Thời xa vắng không phải là thứ hiện thực vừa
mới vừa lạ như ở Bảo Ninh, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài…Đấy là thứ
hiện thực “mới” mà không “lạ”, có tác dụng mở rộng vùng hiện thực đã quen
thuộc trên tinh thần lật xới lại các vấn đề của đời sống, trả lại cho chúng vị trí
quan tâm xứng đáng trong đời sống con người.
Lê Lựu không phải là người khởi đầu cho khuynh hướng này. Trước
khi Thời xa vắng ra đời, trên văn đàn đã xuất hiện một số tác phẩm mà người
đọc tinh ý thấy thấp thoáng nhu cầu Nhận thức lại thực tại. Nguyễn Minh
Châu thể hiện xu hướng này trong các truyện ngắn Bức tranh, Chiếc thuyền
ngoài xa, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành…Tiểu thuyết Đứng trước
biển của Nguyễn Mạnh Tuấn. Cha và con và…, Gặp gỡ cuối năm của Nguyễn
Khải cũng chỉ ra vấn đề cần có cái nhìn mới trước thực tại. Nhưng có lẽ, phải
đến khi Thời xa vắng ra đời vấn đề Nhận thức lại thực tại mới được ý thức
một cách rõ ràng và thuyết phục hơn: “nhu cầu nhận thức lại không phải chỉ
để công bằng hơn với quá khứ mà còn để diễn đạt ý thức cá nhân như một
bước phát triển mới của lịch sử cộng đồng” [10, tr.64]. Sau đó, các tiểu

vật anh hùng nhưng tác giả không đi theo lối mòn đó của văn học trước 1975.
Nhà văn quan tâm đến đau khổ của Sài trong thân phận con người và những
gì gần gũi nhất với nó. Điều tác giả muốn bạn đọc tiếp cận là một số phận cá
nhân với vấn đề của riêng nó.
Xét trên bình diện xã hội, Sài là người thành đạt. Gia đình rất nghèo
nhưng anh vẫn được đi học và học rất giỏi. Ra chiến trường, Sài lập được
chiến công, trở thành anh hùng. Sài may mắn trở về sau ngày đất nước giải


24

phóng, được tiếp tục đi học và trở thành giảng viên của một trường quân sự.
Sài là niềm tự hào của gia đình và mơ ước của nhiều người. Vậy, do đâu mà
Sài luôn trong tình trạng “vênh lệch” trong cuộc sống?
Nhà văn không những chỉ cho bạn đọc thấy Sài đã trưởng thành thế
nào trong vai trò xã hội mà còn nhìn nhận cuộc đời anh trên phương diện cuộc
sống cá nhân. Bất hạnh của Sài bắt đầu từ năm mười ba tuổi. Anh bị buộc
phải lấy vợ khi mới chỉ là một đứa trẻ chỉ thích học và chơi trò trận giả. Khi
bắt đầu có ý thức về việc phải sống chung với kẻ mà mình “ghét từ đầu đến
chân”, Sài đau khổ và uất ức nhưng lại luôn phải che giấu điều đó vì danh dự
của gia đình và danh hiệu của cá nhân. Sài phải sống bằng hai cuộc đời thật
và giả. Điều đó khiến Sài luôn ở trong tình trạng phải đối phó với dư luận và
giả tạo với bản thân. Dù biết mình phải chịu bất công nhưng Sài không dám
lên tiếng phản đối vì đó là nề nếp gia phong ăn sâu vào tiềm thức con người.
Đến khi Sài nhận ra tình yêu đích thực của mình thì anh rơi vào tình trạng bế
tắc. Sài trốn chạy tất cả bằng cách đi bộ đội. Nhưng, sống trong tập thể, con
người ấy vẫn cô đơn, không thể chia sẻ với ai đau khổ của mình. Anh chỉ còn
biết trút tâm sự của mình vào trang nhật kí. Càng thành đạt trong sự nghiệp
Sài lại càng bất hạnh trong tình cảm riêng tư. Tập thể áp đặt cho anh phải
“yêu vợ” thế là Sài có con mà vẫn không thể yêu nổi vợ. Với Hương, anh là

sống đời thường trở thành trung tâm vấn đề nhận thức của tác phẩm.
Sau Thời xa vắng, nhà văn Lê Lựu tiếp tục đi sâu vào những vấn đề
từng được đề cập đến như vấn đề chiến tranh ( Đại tá không biết đùa ); vấn đề
nông thôn Việt Nam (Chuyện làng Cuội); vấn đề con người và các giá trị
sống (Sóng ở đáy sông , Hai nhà, Thời loạn). Mặc dù còn nhiều ý kiến đánh
giá về tiểu thuyết Lê Lựu, thậm chí là trái chiều nhưng những tác phẩm này
đã đề cập đến vấn đề nóng hổi của đời sống và nhà văn vẫn kiên định với
hành trình mang lại nhận thức sâu sắc hơn về cuộc sống.
Thời xa vắng là một hướng tiếp cận hiện thực từ số phận cá nhân. Qua
những trải nghiệm, trả giá của cá nhân tiến tới nhận thức lại quan hệ giữa cá
nhân và xã hội, giữa con người và hoàn cảnh, nhận thức lại chính mình và