ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
---------------------------------

TĂNG XUÂN DẪN
(Thích Quảng Tiếp)

VAI TRÕ CỦA CÁC THIỀN SƯ TRONG VĂN HÓA
ĐẠI VIỆT THỜI LÝ - TRẦN VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI
VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2015

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
---------------------------------

TĂNG XUÂN DẪN
(Thích Quảng Tiếp)

VAI TRÕ CỦA CÁC THIỀN SƯ TRONG VĂN HÓA
ĐẠI VIỆT THỜI LÝ - TRẦN VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI
VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành
Mã số


CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN............................................................ 10
1.1. Nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu .............................................................10
1.1.1. Tài liệu gốc và tài liệu nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, xã hội thời Lý - Trần .10
1.1.2. Tài liệu nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam và các Thiền sư thời
Lý - Trần .......................................................... Error! Bookmark not defined.
1.2. Các vấn đề và thuật ngữ dùng trong nghiên cứu của luận án ......... Error!
Bookmark not defined.
1.2.1. Các vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứuError!

Bookmark

defined.
1.2.2. Một số thuật ngữ và khái niệm dùng trong luận ánError!

not

Bookmark

not defined.

Chương 2: KHÁI QUÁT VỀ VĂN HÓA ĐẠI VIỆT VÀ PHẬT GIÁO
THỜI LÝ - TRẦN ......................................... Error! Bookmark not defined.
2.1. Khái quát về văn hóa Đại Việt thời Lý - TrầnError!

Bookmark

not

defined.
2.1.1. Điều kiện kinh tế - xã hội cho sự hình thành văn hóa Đại Việt thời

3.2.1. Phát triển tư tưởng yêu nước, đoàn kết, hoà đồng cùng các tôn giáo
................................................................................... Error! Bookmark not defined.
3.2.2. Nêu gương sáng, phát triển nền đạo đức dân tộc nhân bản ......... Error!
Bookmark not defined.
3.3. Vai trò của các Thiền thời Lý - Trần trong lĩnh vực văn học và nghệ thuật
......................................................................... Error! Bookmark not defined.
3.3.1. Thiền sư thời Lý - Trần: lực lượng chủ lực trong sáng tác văn họcError!
Bookmark not defined.
3.3.2. Thiền sư thời Lý - Trần bảo lưu, tổ chức, thực hiện các lễ hội và hoạt động
nghệ thuật .......................................................... Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 3 ............................................... Error! Bookmark not defined.

Chương 4: Ý NGHĨA TỪ VAI TRÕ CỦA CÁC THIỀN SƯ THỜI LÝ - TRẦN
ĐỐI VỚI VIỆT NAM HIỆN NAY .............. Error! Bookmark not defined.
4.1. Ý nghĩa từ vai trò “Hộ quốc an dân” của các Thiền sư thời Lý - Trần đối
với lĩnh vực chính trị - xã hội Việt Nam hiện nayError!

Bookmark

not

defined.
4.1.1. Phật giáo Việt Nam phát huy tinh thần "hộ quốc an dân" trong thời đại
hiện nay ............................................................ Error! Bookmark not defined.
4.1.2. Hoạt động đồng hành cùng dân tộc, góp phần ổn định xã hội của Giáo
hội Phật giáo ..................................................... Error! Bookmark not defined.
4.1.3. Phật giáo góp phần xây dựng nền đạo đức hướng thiện trong xã hội Việt
Nam hiện nay.................................................... Error! Bookmark not defined.
4.2. Ý nghĩa từ vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần đối với phát triển văn
học và nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Phật giáo Việt Nam hiện nay ... Error!

xã hội và đặc biệt là văn hóa. Dưới thời Lý - Trần, Phật giáo có điều kiện phát triển mạnh
mẽ. Một mặt, vì đương thời, các Thiền sư đều là những người vừa giỏi Phật học lại vừa
biết Nho học, họ đã trở thành những trí thức hữu ích cần thiết cho vương triều. Mặt khác,
ở những thế kỷ đầu độc lập, nhà nước phong kiến trung ương tập quyền mới thành lập
chưa lựa chọn được ngay hệ tư tưởng của mình, nên Phật giáo lúc bấy giờ dễ dàng được
thu nhận để làm công cụ định hướng tinh thần cho vương triều và dân tộc. Với sự cố vấn
của các Thiền sư, nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần đã sớm tìm ra phương
sách quản lý đất nước, cai trị muôn dân, lập pháp và hành pháp xuất phát từ chữ “nhân”,
theo quan điểm “từ bi, hỷ xả”, “cứu nhân, độ thế” của nhà Phật. Sự gặp gỡ rất gần gũi
giữa những tư tưởng cao đẹp của đạo Phật với tư tưởng “thương dân như con”, “lấy dân
làm gốc” của các vua Lý - Trần không chỉ góp phần to lớn tạo nên sức mạnh "cả nước
đồng lòng" trong chiến thắng quân Tống (1075 - 1077) và ba lần chiến thắng quân
Nguyên Mông (1258; 1285; 1288), mà còn xây dựng được một nền văn hóa Đại Việt khở
sắc rực rỡ trên mọi mặt: giáo dục và đạo đức, tôn giáo và tư tưởng, văn học và nghệ thuật
biểu diễn, tạo hình…
Trong cuốn Tiểu sử danh tăng Việt Nam thế kỷ XX, tập 2, cư sỹ Võ Đì nh Cường Trưởng ban văn hóa T rung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam viết lời giới thiệu: “Phật
giáo Việt Nam cùng với vận mệnh đất nước đã trải qua bao hưng suy thăng trầm của lị ch
7


sử. Nếu như nước nhà thời nào cũng có anh hùng thì Phật giáo giai đoạn nào cũng có
danh tăng dựng đạo giúp nước . Đó là những tấm gương sán g góp phần tạo nên lị ch sử ...
Công lao các bậc cao Tăng tiền bối , các vị sứ giả Như Lai , những danh Tăng hộ quốc
kiên trì giữ đạo, tịnh tiến tu hành... là những nhân cách, chí hướng, tư tưởng có giá trị cho
chúng ta học hỏi noi gương” [xem 3, tr.3].
Thật vậy, trong mỗi giai đoạn lị ch sử đất nước Phật giáo luôn đồng hành cùng dân
tộc, vai trò của các danh tăng rất to lớn trên mọi lĩ nh vực của đời sống kinh tế

, văn hóa,


phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc hiện nay. Chính vì vậy, NCS
chọn vấn đề Vai trò của các Thiền sư trong văn hoá Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa
đối với Việt Nam hiện nay làm đề tài nghiên cứu trong luận án tiến sĩ triết học, chuyên
ngành CNDVBC & CNDVLS.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích nghiên cứu:
- Luận án phân tích vai trò của các Thiền sư trong xây dựng và phát triển văn hóa
Đại Việt thời Lý - Trần và rút ra ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
Thứ nhất, luận án trình bày khái quát về văn hóa Đại Việt và Phật giáo thời Lý Trần, các Thiền sư tiêu biểu thời Lý - Trần.
Thứ hai, luận án phân tích vai trò của các Thiền sư trong xây dựng, phát triển văn
hóa Đại Việt thời Lý - Trần.
Thứ ba, luận án phân tích ý nghĩa từ sự nghiên cứu vai trò của các Thiền sư thời
Lý - Trần đối với các lĩnh vực: chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo và đạo đức, văn học
và nghệ thuật Việt Nam hiện nay.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu: Vai trò của các Thiền sư trong sự nghiệp xây dựng và
phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa của nó đối với Việt Nam hiện nay.
3.2. Phạm vi nghiên cứu: Vai trò của các Thiền sư tiêu biểu trong sự nghiệp xây
dựng phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần trên các lĩnh vực: Chính trị và xã hội, tư
tưởng tôn giáo và đạo đức, văn học và nghệ thuật.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận và phương pháp luận:
Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy
vật biện chứng, Chủ nghĩa duy vật lịch sử; nhất là phần học thuyết về mối quan hệ giữa ý
thức xã hội và tồn tại xã hội, về sự tương tác giữa giữa các hình thái ý thức xã hội.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
9



TỔNG QUAN TÌNH HÌNH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ
NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
1.1. Nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu
Phật giáo thời Lý - Trần là một trong những hiện tượng tôn giáo và văn hóa luôn
thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước. Những nghiên
cứu đó cũng đều dựa trên các văn bản, tài liệu gốc, vì vậy trước tiên luận án khảo sát các
tài liệu thuộc nhóm này.
1.1.1. Tài liệu gốc và tài liệu nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, xã hội thời Lý Trần
Hoạt động của Phật giáo Lý - Trần và của các thiền sư thời kỳ này được ghi chép
lại khá trung thực trong các tài liệu gốc dưới dạng các biên niên sử, trong văn bia và
thông qua các sáng tác văn học của họ. Thuộc loại này có những công trình tiêu biểu dưới
đây:
- Đại Việt sử ký toàn thư, 2 tập [25], là bộ sử lớn, có giá trị về nhiều mặt, là di sản
quý báu của văn hóa dân tộc. Trong tác phẩm sử học lớn này, các tác giả đã liệt kê các sự
kiện và nhân vật thời Lý - Trần. Kỷ nhà Lý (1010 - 1225) được ghi lại trong các quyển II,
III, và quyển IV. Kỷ nhà Trần (1226 - 1399) - trong các quyển V, VI, VII, và quyển VIII.
Trong các quyển đó đã nhắc đến các sự kiện thể hiện vai trò của các Thiền sư trong các
lĩnh vực triều chính và đời sống xã hội như của Thiền sư Vạn Hạnh với công lớn đưa Lý
Công Uẩn lên ngôi vua, Quốc sư Khuông Việt; Từ Đạo Hạnh; Quốc sư Trúc Lâm…
- Đại Việt Sử ký tiền biên [134], cũng là văn bản sử liệu đồ sộ, căn bản dựa theo Đại Việt
sử ký toàn thư, nhưng có thêm giá trị chủ yếu là ở những bình luận sắc sảo về những vấn
đề văn hóa, lịch sử và thời đại. Tác phẩm gồm 17 quyển, đóng thành 7 sách, trong đó 7
quyển đầu là Ngoại kỷ; 10 quyển sau là Bản kỷ. Phần Ngoại kỷ chép từ họ Hồng Bàng
năm Nhâm Tuất (2879 TCN) đến Bản kỷ thuộc Minh năm Đinh Mùi trở lên gồm 4354
năm. Phần Bản Kỷ, thời Lý, Trần được trình bày ở các quyển: Quyển II, III, IV là Kỷ nhà
Lý với 9 đời vua, bắt đầu năm Canh

11




Nguyễn Thị Phương Chi (2008), "Phật giáo và mối liên hệ với xã hội Đại Việt thời
Trần thế kỷ XIII- XIV, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (7), tr.34-43.

8.

Trương Văn Chung (1998), Tư tưởng triết học của Thiền phái Trúc Lâm đời Trần,
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

9.

Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, T.3, Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội.

10. Trương Trí Cương (2007), Tôn giáo học là gì?, Nxb Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh.
11. Trương Hải Cường (2012), Một số vấn đề về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay,
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

12. Nguyễn Đăng Duy (1999), Phật giáo với văn hóa Việt Nam, Nxb Văn hóa Thông
tin, Hà Nội.
13. Nguyễn Hồng Dương (2004), Tôn giáo trong mối quan hệ văn hóa và phát triển ở
Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
14. Nguyễn Hồng Dương (2014), Quan điểm đường lối của Đảng về tôn giáo và những
vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
15. Đảng Cộng sản Việt Nam (2008), Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo, Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội.

12





47.

Nguyên

Hùng

(2014),

Những

ngôi

chùa

giữa

biển

Trường

Sa,

/>48. Nguyễn Phạm Hùng (2008), Các khuynh hướng văn học thời Lý

- Trần, Nxb Đại

học Quốc gia, Hà Nội.
49. Đinh Gia Khánh (chủ biên, 1976), Hợp tuyển thơ văn Việt Nam, Thế kỷ X - thế kỷ

Nội.
67. Nguyễn Bích Ngọc (2009), Nhà Trần trong văn hóa Việt Nam, Nxb Thanh Niên, Hà
Nội.
68. Nguyễn Quang Ngọc (2007), Tiến trình lịch sử Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
69. Thích Đức Nghiệp (2011), “Phật giáo hướng đến mục đích giác ngộ, giải thoát bình đẳng chứ không phải chân thiện mỹ”, Tạp chí Đạo Phật Ngày Nay (12), tr.1421.
70. Thích Đức Nghiệp (1995), Đạo Phật Việt Nam, Thành hội Phật giáo Tp. Hồ Chí
Minh ấn hành.
71. Phan Đăng Nhật (2001), "Thiền tông Trúc Lâm với nền văn hóa Đại Việt và sự
nghiệp bảo vệ đất nước thế kỷ XVIII - Một cách nhìn", Tạp chí Nghiên cứu Tôn
giáo (4), tr.45-49.
72. Lương Ninh (2000), Lịch sử Việt Nam giản yếu, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà
Nội.
73. Thích Thánh Nghiêm (2014), “Phật giáo chính tín”, Phân viện Nghiên cứu Phật
học dịch, />74. Bùi Văn Nguyên (1987), Lịch sử văn học Việt Nam, T.2, Nxb Khoa học xã hội &
Mũi Cà Mau, Sài Gòn.
75. Ngô Quân (2010), “Ý nghĩa hiện đại của đạo đức tôn giáo Trung Quốc”, Tạp chí
Triết học (1), tr.55 - 57.
76. Nguyễn Thị Quế (2007), Phật giáo ở Thái Lan, Nxb Khoa học Xã hội, Hà
Nội.
77. Trương Hữu Quýnh (2009), Đại cương lịch sử Việt Nam (từ thời nguyên thủy đến
1858), T.1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
78. Lê Văn Siêu (2004), Việt Nam văn minh sử cương: Văn minh Đại Việt, Nxb Thanh
Niên, Hà Nội.
79. Suzuki.D.T (1971), Cốt tuỷ của Đạo Phật, Nxb An Tiêm, Sài Gòn.
80. Ngô Thời Sỹ (1960), Việt sử Tiêu án, Nxb Nghiên cứu văn hóa Á Châu, Sài Gòn.
81. Bùi Duy Tân (2004), Hợp tuyển văn học Việt Nam, T.1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
16


82. Hà Văn Tấn (1965), “Từ một cột kinh Phật năm 973 mới phát hiện ở Hoa Lư, Ninh



100. Nguyễn Đăng Thục (1998), Lịch sử tư tưởng Việt Nam, T.4, Nxb Tp. Hồ Chí Minh.
101. Nguyễn Tài Thư (1988), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà
Nội.
102. Nguyễn Tài Thư (chủ biên, 1993), Lịch sử tư tưởng Việt Nam, T.1, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội.
103. Nguyễn Tài Thư (1993), "Phật giáo và sự hình thành nhân cách con người Việt Nam
hiện nay", Tạp chí Triết học (4), tr.48-53.
104. Nguyễn Tài Thư (1996), Phật giáo Việt Nam những vấn đề hiện nay, Nxb Học viện
Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.
105. Nguyễn Tài Thư (1997), Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo đối với con người
Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
106. Thích Giác Toàn (2010), Hương Thiền Ngàn Năm, Nxb Tổng hợp Tp. Hồ Chí Minh.
107. Thích Giác Toàn (2010), Văn học, Phật giáo với 1000 năm Thăng Long - Hà Nội,
Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
108. Trần Thái Tông Hoàng Đế (1997), Khóa hư lục, Thành hội Phật giáo Tp. Hồ Chí Minh
ấn hành.
109. Thích Minh Trí (2012), Quan hệ nhà nước quân chủ Lý - Trần với Phật giáo, Nxb
Tôn giáo, Hà Nội.
110. Trần Văn Trình (1999), "Tìm hiểu những đặc trưng của Phật giáo trong quá trình hội
nhập với văn hóa Việt Nam", Tạp chí Nghiên cứu Phật học (6), tr.14-17.
111. Trần Văn Trình (1998), "Tìm hiểu những khía cạnh xã hội của tình hình phát triển
Phật giáo ở Việt Nam thời kỳ đổi mới", Tạp chí Nghiên cứu Phật học (2), tr.24-26.
112. Thân Nhân Trung (1442), Bia Văn Miếu Hà Nội, Trích bài bi ký ghi tên tiến sĩ khoa
Nhâm Tuất, năm Đại Bảo 3.
113. Chu Quang Trứ (2001), Di sản văn hoá dân tộc trong tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt
Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội.
114. Chu Quang Trứ (2001), Mỹ thuật Lý - Trần – mỹ thuật Phật giáo, Nxb Mỹ thuật, Hà
Nội.

130. Đặng Nghiêm Vạn (2001), Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam,
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
131. Viện Nghiên cứu văn hóa (2001), Văn hoá và văn hóa học thế kỷ XX, T.1, Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội.
132. Viện lịch sử học quân sự (1993), Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ, T.7, Nxb
Thuận Hóa, Huế.

19


133. Viện lịch sử quân sự, Bộ quốc phòng (1994), Kế sách giữ nước thời Lý - Trần, Nxb
Chính tri Quốc gia, Hà Nội.
134. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (2011), Đại Việt Sử ký tiền biên, Nxb Văn hóa thông
tin, Hà Nội.
135. Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Viện Đại học Trung Chính Đài Loan (2011), Văn
khắc Hán Nôm Việt Nam, T.2, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
136. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (1990), Tổng tập văn khắc Hán Nôm Việt Nam, Viện Hàn
Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Hà Nội.
137. Viện sử học (1980), Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời kỳ Lý - Trần, Nxb Khoa học Xã
hội, Hà Nội.
138. Viện sử học (1996), Phương thức sản xuất châu Á: lý luận Mác - Lênin và thực tiễn
Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
139. Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam (1995), Thiền học đời Trần, Nxb Viện Nghiên
cứu Phật học Việt Nam, Tp. Hồ Chí Minh.
140. Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam (2010), Phật giáo Đời Lý, Tủ sách Phật giáo
và Dân tộc, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
141. Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam (2011), Phật giáo đời Trần, Tủ sách Phật giáo
và Dân tộc, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
142. Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội
(2010), Phật giáo thời Lý với 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, Nxb Chính trị Quốc