SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
"RÈN LUYỆN KỸ NĂNG ĐỌC VĂN BẢN THƠ CHO HỌC SINH GÓP
PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRONG GIỜ DẠY – HỌC VĂN"

1


Phần I:

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong nhà trường Trung học phổ thông, môn Ngữ văn cùng với các bộ môn
khác có nhiệm vụ cung cấp cho học sinh những hiểu biết, những kỹ năng nhất định.
Việc tiếp nhận văn chương của học sinh trong nhà trường không hoàn toàn giống
với việc tiếp nhận một tác phẩm văn chương đối với bạn đọc ngoài xã hôi.Bởi việc
tiếp nhận một tác phẩm văn chương trong nhà trường mang tính tập thể ( khác

tính

tự do, cá nhân của việc tiếp nhận một tác phẩm văn chương ngoài xã hội) và có sự
hướng dẫn trực tiếp của giáo viên. Chính vì vậy, lao động của người giáo viên dạy
Văn vừa mang tính nghệ thuật, vừa mang tính sư phạm.
Đối với người giáo viên dạy Văn, việc dạy một tác phẩm văn chương trong
nhà trường là một trình tự chặt chẽ gồm nhiều thao tác thực hiện. Tất cả các thao tác
đều phải được đầu tư và thực hiện nghiêm túc, đặc biệt là thao tác đọc tác phẩm,
nhất là thơ trữ tình. Đọc để thâm nhập vào thế giới cuộc sống trong tác phẩm. Đọc
khởi động tâm lý, tiếp nhận, gợi tưởng tượng. Đọc tạo không khí...
Trên thực tế, việc giảng dạy bộ môn Văn trong các trường phổ thông còn
nhiều bất cập. Hiện tượng học sinh xem nhẹ việc đọc tác phẩm còn nhiều dẫn đến

Âm lượng giọng đọc ở mỗi thể loại thơ trữ tình, thậm chí ở mỗi bài thơ, mỗi
câu thơ là không giống nhau. Một phần tạo nên âm lượng đọc là ở cách ngắt nhịp
câu thơ.
II. Thực trạng đọc thơ trữ tình của học sinh Trung học phổ thông.
Thực tế giảng dạy tôi thấy rằng: Có rất nhiều học sinh chưa chú trọng nhiều
đến việc đọc tác phẩm thơ trữ tình. Đa số các em đọc các văn bản với giọng đều đều
giống nhau. Như thế sẽ không nắm bắt được tinh thần, giọng điệu văn bản, cảm xúc
của thi nhân. Để có giọng lên bổng, xuống trầm phù hợp cần thiết phải đọc đúng
nhịp điệu của câu thơ.
Điều đáng nói là khi ngắt nhịp không đúng sẽ dẫn đến cách hiểu ý thơ nông
cạn, hời hợt, thậm chí hiểu sai ý đồ nghệ thuật của tác giả.
4


III. Giải pháp
1. Thể thơ lục bát:
Thơ lục bát thường được ngắt nhịp chẵn: 2/2/2; 2/4/2; hoặc 4/4... Điều cơ bản
mà nhịp thơ lục bát gợi ra là sự thiết tha ngọt ngào. Chẳng hạn khi dạy bài "Ca dao
yêu thương, tình nghĩa" cần phải đọc đúng nhịp để gợi ra được sự thiết tha trong
tình cảm của những chàng trai, cô gái:
1.

Ước gì / sông rộng một gang
Bắc cầu / dải yếm / để chàng / sang chơi.

2.

Ước gì / anh hoá ra gương
Để cho / em cứ / ngày thường / em soi.
Ước gì / anh hoá ra cơi

lâu ở các nhịp này để tạo ra một không khí trang trọng và thiết bị thuận lợi cho việc
khai thác từ ngữ sau đó. Riêng dòng thơ sau phải hướng dẫn học sinh đọc cho đúng
nhịp ngắt:
Ngồi lên cho chị lạy / rồi sẽ thưa.
Nhịp ngắt gây cảm giác không suôn sẻ nếu không muốn nói là hơi gượng gạo.
Giá trị độc đáo của câu thơ chính lại ở chỗ đó. Song đây cũng là lý do giải thích tại
sao hầu như không có học sinh nào đọc đúng nhịp ngắt này. Chính cái không bình
thường ấy đã nói được phần nào cái quằn quại, đau đớn trong tình cảnh hết sức trớ
trêu: yêu tha thiết mà vẫn buộc lòng phải khước từ tình yêu. Nhịp điệu không phải
là tình cảm nhưng ngắt nhịp đúng chính là "đọc" được tình cảm, tâm trạng của con
người trong câu thơ, bài thơ.
Bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu được làm theo thể lục bát. Tinh thần chính của
toàn bài là ngắt nhịp chẵn. Tình nghĩa thuỷ chung gắn bó giữa người cán bộ miền
xuôi với đồng bào Việt Bắc một phần được gợi ra bởi giai điệu da diết của bài thơ.

7


Đây là một bài thơ khá dài, vì vậy cách tốt nhất là cho học sinh đọc và phân tích
từng đoạn. Ở đoạn thơ diễn tả khung cảnh chia tay giữa Trung ương Đảng, Chính
phủ với đồng bào Việt Bắc , câu cuối nhịp có khác:
Mình về / mình có nhớ ta /
Mười lăm năm ấy / thiết tha mặn nồng /
Mình về / mình có nhớ không /
Nhìn cây nhớ núi, / nhìn sông nhớ nguồn? /
Tiếng ai / tha thiết bên cồn /
Bâng khuâng trong dạ, / bồn chồn bước đi /
Áo chàm / đưa buổi phân li /
Cầm tay nhau / biết nói gì / hôm nay...
Câu "Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay" nếu ngắt 2/6 hoặc 4/4 thì câu thơ sẽ

Có phải duyên nhau / thì thắm lại /
Đừng xanh như lá / bạc như vôi //
(Hồ Xuân Hương)
Xuân Hương được xem như là một "hiện tượng" trong làng thơ Trung đại Việt
Nam. Đây là một hồn thơ luôn phá cách: phá cách trong ý tưởng và phá cách trong
lối thể hiện. Cá tính mà người phụ nữ muốn khẳng định một phần được thể hiện ở
nhịp thơ ngắn, mạnh và quả quyết: "Này". Nếu đọc ngắt nhịp 4/3 sẽ không thấy
được điều ấy. Mặt khác chính xu thế cắt dòng như được "duỗi" ra ấy là để dung hoà
giữa cái nhỏ mọn và thách thức, bình dị mà lớn lao trong tính cách Xuân Hương.
Tương tự ở bài "Tự tình" (bài II) của nữ sĩ Xuân Hương cũng cần lưu ý cách
ngắt nhịp ở câu thơ thứ 2, thứ 3, thứ 4:
Tự tình
(Bài II)
Đêm khuya văng vẳng / trống canh dồn /

10


Trơ / cái hồng nhan / với nước non //
Chén rượu hương đưa / say / lại tỉnh /
Vầng trăng bóng xế / khuyết chưa tròn //
Xiên ngang mặt đất, / rêu từng đám /
Đâm toạc chân mây / đá mấy hòn //
Ngán nỗi xuân đi / xuân lại lại, /
Mảnh tình san sẻ / tí con con !
(Xuân Hương)
Tâm trạng Xuân Hương được đặt trong cảnh ngộ hết sức éo le: một mình trơ
trọi, phòng không gối chiếc trong đêm khuya thanh vắng. Ở câu thơ thứ 2, nhà thơ
có dụng ý đảo từ "trơ" lên đầu câu để hiện rõ cái cô đơn, trơ trọi đó. Bởi thế theo tôi
cần phải ngắt nhịp sau từ" trơ" để thấy được cái uất ức trong lòng thi nhân. Ở câu 3

ngắt nhịp 3/5 nhấn mạnh để thấy sự mạnh mẽ, táo bạo cả trong ý tưởng và trong xúc
cảm của nhà thơ.
Bài "Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử là một bài thơ xuất sắc trong phong
trào thơ mới. Tiếng thơ đau thương phần nào cũng được thể hiện qua nhịp điệu thiết
tha, khắc khoải:
Sao anh không về chơi thôn Vĩ ? /
Nhìn nắng hàng cau / nằng mới lên /
Vườn ai mướt quá / xanh như ngọc /
Lá trúc che ngang mặt chữ điền /
Gió theo lối gió, / mây đường mây /
Dòng nước buồn thiu / hoa bắp lay /
Thuyền ai đậu bến sông trăng đó /

13


Có chở trăng về kịp tối nay ?/

Mơ khách đường xa / khách đường xa /
Áo em trắng quá / nhìn không ra /
Ở đây sương khói mờ nhân ảnh /
Ai biết tình ai / có đậm đà ?
Cõi thực và cõi mộng cứ đan cài vào nhau. Cái thực tại và ảo giác chập chờn
khiến thi nhân đau đớn. Khát vọng sống, khát vọng về một tình yêu trong trắng, tinh
khôi mong manh, chấp chới khi cái chết đã liền kề. Mặc cảm chia lìa để lại dấu ấn
qua cách ngắt nhịp như bẻ gãy cả câu thơ: Gió theo lối gió / mây đường mây; Mơ
khách đường xa, / khách đường xa.
"Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử là bài thơ chất đầy tâm trạng. Có nhiều
học sinh đọc bài thơ với giọng đều đều, chỉ ngắt nhịp ở cuối mỗi câu thơ. Như thế
sẽ không thấy được cảm xúc đứt nối nhưng liền mạch trong tâm trạng thi nhân.

Ồn ào và lặng lẽ /
Sông không hiểu nổi mình /
Sóng tìm ra tận bể //

Ôi con sóng ngày xưa /
Và ngày sau vẫn thế /
Nỗi khát vọng tình yêu /
Bồi hồi trong ngực trẻ //
(Sóng-Xuân Quỳnh)

16


Khi ngắt nhịp đúng đặc trưng của thể loại như thế sẽ giúp ta hình dung hết lớp
sóng nọ đến lớp sóng kia cuồn cuộn, ào ạt. Đó cũng chính là con sóng lòng trào
dâng nỗi khát khao hạnh phúc của người phụ nữ trong tình yêu.Ngay nhan đề bài
thơ đã gợi ấn tượng về những con sóng.Hai hình tượng "Sóng" và "Em"lúc song
hành, lúc hoà nhập vào với nhau .Nhịp thơ càng về cuối càng dồn dập,thể hiện nỗi
khát khao càng lớn.
4. Kiểm nghiệm:
Mục đích của thử nghiệm

ở đây là khảo sát khả năng biết đọc đúng nhịp

điệu thơ trữ tình trước và sau khi có định hướng của giáo viên. Trong quá trình
giảng dạy, tôi đã lưu tâm đến thao tác đọc của học sinh, từ đó điều chỉnh kịp thời.
Vì điều kiện thời gian nên mỗi lớp tôi chỉ khảo sát giọng đọc của 10 học sinh.
Đoạn thơ đưa ra thử nghiệm được ngắt nhịp như sau:
Cậy em / em có chịu lời /
Ngồi lên cho chị lạy / rồi sẽ thưa /

10

2

8

20 %

C10

10

4

6

40 %

Kết quả học sinh đọc sau nhận xét và đọc mẫu của giáo viên:
Lớp

Số HS tham Đọc đúng

Đọc sai

Tỉ lệ đọc đúng

gia
C4


18


Phần III: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
Giảng dạy một tiết văn thành công đòi hỏi rất nhiều yếu tố. Người giáo viên
dạy Văn không chỉ trang bị cho học sinh những kiến thức, kỹ năng mà còn góp
phần bồi dưỡng tâm hồn cho học sinh. Muốn vậy cả thầy và trò đều phải "sống" với
tác phẩm, thực sự say mê, hứng thú trên con đường khám phá cái hay cái đẹp của
văn chương. Đọc đúng văn bản thơ không phải là chìa khoá vạn năng nhưng theo
tôi, nó sẽ góp phần không nhỏ vào hiệu quả của một giờ giảng văn.
Tinh thần chung của đọc thơ là đọc theo đặc trưng của thể loại. Song cần linh
hoạt ở mỗi bài thơ, câu thơ. Có những câu thơ được ngắt nhịp khác thường nằm
trong dụng ý nghệ thuật của tác giả, giáo viên cần lưu ý học sinh đọc đúng mới hiểu
hết được ý nghĩa của câu thơ. Đọc đúng chính là "bước đi" đầu tiên trong hành trình
khám phá cái hay, cái đẹp của văn chương.

Trên đây là một vài phương pháp tiếp cận để đọc đúng văn bản thơ trữ tình
của bản thân được đúc rút từ quá trình giảng dạy, tìm tòi và học hỏi. Thực tế giảng
dạy cho thấy: nâng cao khả năng đọc đúng văn bản thơ trữ tình cho học sinh đã
mang lại hiệu quả nhất định. Tuy nhiên vấn đề đưa ra chắc còn nhiều điều cần bổ
19


sung. Rất mong được sự đóng góp ý kiến của đồng nghiệp để có được hiệu quả cao
nhất trong giảng dạy bộ môn này.
Với nhiều trăn trở của bản thân, tôi có một số đề xuất như sau:
Nên tổ chức nhiều hơn các buổi ngoại khoá để tạo hứng thú cho học sinh học
văn.
Giáo viên giảng dạy trên lớp đánh giá cao sự chuẩn bị đọc tác phẩm ở nhà của
học sinh cũng như nhận xét, định hướng kịp thời cách đọc cho học sinh ở trên lớp.