SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
"RÈN LUYỆN KỸ NĂNG ĐỌC VĂN BẢN THƠ CHO HỌC SINH
GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRONG GIỜ DẠY - HỌC
VĂN"
1
Phần I: ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong nhà trường Trung học phổ thông, môn Ngữ văn cùng với các bộ môn khác
có nhiệm vụ cung cấp cho học sinh những hiểu biết, những kỹ năng nhất định. Việc tiếp
nhận văn chương của học sinh trong nhà trường không hoàn toàn giống với việc tiếp
nhận một tác phẩm văn chương đối với bạn đọc ngoài xã hôi.Bởi việc tiếp nhận một tác
phẩm văn chương trong nhà trường mang tính tập thể ( khác tính tự do, cá nhân của
việc tiếp nhận một tác phẩm văn chương ngoài xã hội) và có sự hướng dẫn trực tiếp của
giáo viên. Chính vì vậy, lao động của người giáo viên dạy Văn vừa mang tính nghệ thuật,
vừa mang tính sư phạm.
Đối với người giáo viên dạy Văn, việc dạy một tác phẩm văn chương trong nhà
trường là một trình tự chặt chẽ gồm nhiều thao tác thực hiện. Tất cả các thao tác đều phải
được đầu tư và thực hiện nghiêm túc, đặc biệt là thao tác đọc tác phẩm, nhất là thơ trữ
tình. Đọc để thâm nhập vào thế giới cuộc sống trong tác phẩm. Đọc khởi động tâm lý,
tiếp nhận, gợi tưởng tượng. Đọc tạo không khí
Trên thực tế, việc giảng dạy bộ môn Văn trong các trường phổ thông còn nhiều bất
cập. Hiện tượng học sinh xem nhẹ việc đọc tác phẩm còn nhiều dẫn đến thiếu niềm đam
mê, thậm chí hiểu sai văn bản.
Trong phạm vi thời gian ngắn ngủi của một tiết học, thời gian đọc tác phẩm không
nhiều. Vì vậy hướng dẫn học sinh cách đọc đúng ở mỗi thể loại thơ trữ tình là cần thiết.
Nếu đọc đúng học sinh sẽ rung động trước những gì tác phẩm gợi ra. Sự chuẩn bị tâm thế
để lĩnh hội cái hay, cái đẹp của văn chương ở học sinh vì vậy cũng chủ động hơn. Hiệu
quả một giờ dạy - học văn vì vậy cũng được nâng cao hơn.
Với những suy nghĩ như trên khiến tôi chọn đề tài "Rèn luyện kỹ năng đọc văn bản
thơ cho học sinh góp phần nâng cao hiệu quả trong giờ dạy - học văn".
2

1. Ước gì / sông rộng một gang
Bắc cầu / dải yếm / để chàng / sang chơi.
2. Ước gì / anh hoá ra gương
Để cho / em cứ / ngày thường / em soi.
Ước gì / anh hoá ra cơi
Để cho / em đựng / cau tươi / trầu vàng.
Tuy nhiên không phải lúc nào ở thể thơ này cũng được ngắt nhịp chẵn thông
thường đó. Ở một số câu nằm trong dụng ý nghệ thuật của tác giả, cần lưu ý học sinh đọc
đúng.
Chẳng hạn câu:
Người lên ngựa / kẻ chia bào
Rừng phong / thu đã nhuốm màu quan san.
(Truyện Kiều-Nguyễn Du)
4
Nhiều em học sinh đã đọc sai, ngắt nhịp sai. Ở đây là khung cảnh chia li giữa Thuý
Kiều - Thúc Sinh. Câu lục cũng như bị bẻ gãy làm đôi 3/3 thể hiện rõ sự chia biệt đó. Nếu
học sinh đọc 2/2/2 là không đúng. Nhưng câu bát lại không thể ngắt nhịp 3/3/2 mà phải là
2/6. Nếu ngắt 3/3/2 dẫn đến cách hiểu "thu" không còn là chủ thể nữa mà trở thành định
ngữ cho "rừng phong".
Hay đoạn thơ diễn tả tâm trạng Thuý Kiều trong đêm trao duyên cho em là Thuý
Vân:
Cậy em / em có chịu lời
Ngồi lên cho chị lạy / rồi sẽ thưa
Giữa đường / đứt gánh tương tư
Keo loan chắp mối tơ thừa / mặc em.
(Truyện Kiều-Nguyễn Du)
Sự ngắt nhịp ở đây cũng không còn đều đặn 2/2/2 như đặc trưng thể loại nữa. Các
ngắt nhịp "cậy em" và "mặc em" đối lập 2/6 và 6/2 mà trọng tâm dồn vào để làm cho
nhịp thơ trĩu xuống. Giáo viên cần lưu ý cho học sinh nhấn mạnh và ngừng lâu ở các nhịp
này để tạo ra một không khí trang trọng và thiết bị thuận lợi cho việc khai thác từ ngữ sau

Câu thơ được chia tách làm hai vế. Hai đại từ mình - ta được đảo vị trí cho nhau
tưởng rằng chia xa nhưng rất xoắn xuýt. Sự thay đổi nhịp điệu ở câu thơ này thể hiện rất
rõ, rất dễ nhận ra.
2. Thơ Đường luật:
Thơ Đường luật thường được làm theo một quy luật rất chặt chẽ: Có niêm, có luật,
có đối rất chỉnh Những bài thơ như "Thu vịnh" của Nguyễn Khuyến, "Thu hứng" của
Đỗ Phủ, "Thương vợ" của Trần Tế Xương giọng đọc phù hợp nhất ở đây là sự vừa độ,
đều đặn, đặc biệt phải tạo được chỗ ngừng nghỉ cuối mỗi dòng thơ tương đương nhau về
mặt thời gian.
Nhưng bài "Mời trầu" của Hồ Xuân Hương lại khác. Khi dạy bài này tôi thấy đa số
học sinh đọc với nhịp 4/3 và ngừng nhịp rất dài sau mỗi dòng thơ. Theo tôi khi đọc bài
thơ này cần đọc nhanh qua dòng thơ 1, 3 và ngừng nghỉ lâu hơn ở dòng 2, 4. Câu 2 nhịp
đã có biến đổi , không còn nhịp 4/3 thông thường mà là nhịp 1/3/3:
Mời trầu
Quả cau nho nhỏ / miếng trầu hôi /
Này / của Xuân Hương / mới quệt rồi //
Có phải duyên nhau / thì thắm lại /
Đừng xanh như lá / bạc như vôi //
(Hồ Xuân Hương)
Xuân Hương được xem như là một "hiện tượng" trong làng thơ Trung đại Việt
Nam. Đây là một hồn thơ luôn phá cách: phá cách trong ý tưởng và phá cách trong lối thể
hiện. Cá tính mà người phụ nữ muốn khẳng định một phần được thể hiện ở nhịp thơ
ngắn, mạnh và quả quyết: "Này". Nếu đọc ngắt nhịp 4/3 sẽ không thấy được điều ấy. Mặt
7
khác chính xu thế cắt dòng như được "duỗi" ra ấy là để dung hoà giữa cái nhỏ mọn và
thách thức, bình dị mà lớn lao trong tính cách Xuân Hương.
Tương tự ở bài "Tự tình" (bài II) của nữ sĩ Xuân Hương cũng cần lưu ý cách ngắt
nhịp ở câu thơ thứ 2, thứ 3, thứ 4:
Tự tình
(Bài II)

Cho no nê thanh sắc của thời tươi /
Hỡi xuân hồng / ta muốn cắn vào ngươi.
Bài thơ "Vội vàng" chính là minh chứng tiêu biểu cho sự chuyển đổi nhịp điệu,
giọng điệu trong một bài thơ: Nhanh, dồn dập - dàn trải, suy tư - hối hả, vồ vập. Đoạn
cuối, cảm xúc thi nhân được đẩy lên cao trào. Đọc đúng nhịp điệu là phần nào đã gợi ra
được tâm trạng vội vàng, cuống quýt của nhà thơ. Câu cuối phải ngắt nhịp 3/5 nhấn mạnh
để thấy sự mạnh mẽ, táo bạo cả trong ý tưởng và trong xúc cảm của nhà thơ.
9
Bài "Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử là một bài thơ xuất sắc trong phong trào thơ
mới. Tiếng thơ đau thương phần nào cũng được thể hiện qua nhịp điệu thiết tha, khắc
khoải:
Sao anh không về chơi thôn Vĩ ? /
Nhìn nắng hàng cau / nằng mới lên /
Vườn ai mướt quá / xanh như ngọc /
Lá trúc che ngang mặt chữ điền /
Gió theo lối gió, / mây đường mây /
Dòng nước buồn thiu / hoa bắp lay /
Thuyền ai đậu bến sông trăng đó /
Có chở trăng về kịp tối nay ?/
Mơ khách đường xa / khách đường xa /
Áo em trắng quá / nhìn không ra /
Ở đây sương khói mờ nhân ảnh /
Ai biết tình ai / có đậm đà ?
Cõi thực và cõi mộng cứ đan cài vào nhau. Cái thực tại và ảo giác chập chờn khiến
thi nhân đau đớn. Khát vọng sống, khát vọng về một tình yêu trong trắng, tinh khôi mong
manh, chấp chới khi cái chết đã liền kề. Mặc cảm chia lìa để lại dấu ấn qua cách ngắt
nhịp như bẻ gãy cả câu thơ: Gió theo lối gió / mây đường mây; Mơ khách đường xa, /
khách đường xa.
10
"Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử là bài thơ chất đầy tâm trạng. Có nhiều học sinh

(Sóng-Xuân Quỳnh)
Khi ngắt nhịp đúng đặc trưng của thể loại như thế sẽ giúp ta hình dung hết lớp sóng
nọ đến lớp sóng kia cuồn cuộn, ào ạt. Đó cũng chính là con sóng lòng trào dâng nỗi khát
khao hạnh phúc của người phụ nữ trong tình yêu.Ngay nhan đề bài thơ đã gợi ấn tượng
về những con sóng.Hai hình tượng "Sóng" và "Em"lúc song hành, lúc hoà nhập vào với
nhau .Nhịp thơ càng về cuối càng dồn dập,thể hiện nỗi khát khao càng lớn.
4. Kiểm nghiệm:
Mục đích của thử nghiệm ở đây là khảo sát khả năng biết đọc đúng nhịp điệu
thơ trữ tình trước và sau khi có định hướng của giáo viên. Trong quá trình giảng dạy, tôi
12
đã lưu tâm đến thao tác đọc của học sinh, từ đó điều chỉnh kịp thời. Vì điều kiện thời gian
nên mỗi lớp tôi chỉ khảo sát giọng đọc của 10 học sinh.
Đoạn thơ đưa ra thử nghiệm được ngắt nhịp như sau:
Cậy em / em có chịu lời /
Ngồi lên cho chị lạy / rồi sẽ thưa /
Giữa đường đứt gánh tương tư /
Keo loan chắp mối tơ thừa / mặc em.
(Truyện Kiều-Nguyễn Du)
Sau đây là kết quả thử nghiệm:
Kết quả học sinh đọc khi chưa có định hướng đọc của giáo viên:
Lớp Số HS tham
gia
Đọc đúng Đọc sai Tỉ lệ đọc đúng
C4 10 2 8 20 %
C8 10 2 8 20 %
C10 10 4 6 40 %
Kết quả học sinh đọc sau nhận xét và đọc mẫu của giáo viên:
Lớp Số HS tham
gia
Đọc đúng Đọc sai Tỉ lệ đọc đúng