SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
"VẬN DỤNG CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VÀ TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ
MINH VÀO BÀI GIẢNG LỊCH SỬ PHẦN: CÁC CUỘC CÁCH
MẠNG TƢ SẢN THỜI CẬN ĐẠI (SGK LỊCH SỬ 10 - BAN CƠ
BẢN)"

1


PHẦN I/ ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do chọn đề tài
Tại Đại hội Đảng toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VII khẳng định
“phải kiên trì vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh” và
nêu rõ “Cái mới là cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, Đảng nêu cao tư tưởng Hồ Chí
Minh. Điều đó là tự nhiên, bởi tư tưởng Hồ Chí Minh chính là kết quả sự vận dụng sáng
tạo chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện cụ thể của nước ta”.
Việc vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào bài giảng lịch
sử không phải là cái mới nhưng sẽ là thiếu sót nếu trong quá trình giảng dạy chúng ta xa
rời những nguyên tắc đúng đắn của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Bởi
nếu như trước đây chức năng cơ bản của dạy học là cung cấp kiến thức, mục đích cơ bản
của học tập là “học để hiểu biết” thì giờ đây chức năng này có sự thay đổi, dạy học không
chỉ là cung cấp kiến thức mà quan trọng hơn cả là còn đáp ứng cả chức năng về mặt giáo
dục, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, đạo đức, góp phần đóng góp quan trọng vào việc xây
dựng con người mới, phục vụ đất nước, phục vụ xã hội. Sử học có ưu thế trong việc tác
động đến tâm tư, tình cảm của học sinh, hình thành phẩm chất đạo đức, chính trị cho học
sinh thông qua các biểu tượng lịch sử. Và thông qua các bài giảng lịch sử giúp các em sẽ
tin vào chủ nghĩa cộng sản, có tinh thần quốc tế vô sản chân chính, có lý tưởng cách
mạng cao đẹp, từ đó giúp cho học sinh có thái độ và hành động đúng đắn trong cuộc sống
hiện tại. Đồng thời qua đó, giúp học sinh hiểu được con đường mà dân tộc mình đang đi.

Và một bài giảng được coi là thành công nếu nó làm được hai nhiệm vụ sau: Thứ nhất,
khôi phục lại bức tranh lịch sử. Mà một trong những biện pháp chủ yếu để có thể khôi
phục bức tranh lịch sử là tạo biểu tượng lịch sử. Và trong các tác phẩm của Mác,
Ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh có rất nhiều biểu tượng lịch sử. Chức năng thứ hai của bài
giảng lịch sử là làm sáng tỏ bản chất lịch sử. Có nghĩa là có cái nhìn đúng, đánh giá đúng
sự kiện, nhân vật lịch sử, bài học lịch sử. Đó là công việc mang tính khoa học.
Chính vì vậy, việc vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào bài
giảng lịch sử ở nhà trường THPT là một luận điểm có tính chỉ đạo toàn bộ hoạt động dạy
của người giáo viên và hoạt động học của người học sinh.
2. Cơ sở thực tiễn
* Về phía giáo viên:
Thứ nhất: Xuất phát từ thực tế, bản thân tôi là một giáo viên THPT dạy môn Lịch sử luôn
trăn trở về đổi mới phương pháp giảng dạy của mình, về đối tượng giảng dạy của mình để
làm sao đó mỗi giờ giảng dạy phải đạt kết quả cao nhất.
Thứ hai: Xuất phát từ đặc trưng của bộ môn Lịch sử với việc truyền thụ kiến thức phải
mang tính Đảng - tính khoa học, cho nên trong mỗi bài giảng lịch sử, giáo viên phải chú

3


trọng đến tính khoa học, tính cơ bản của nội dung bài học gắn với tính vừa sức đối với
việc lĩnh hội của học sinh.
* Về phía học sinh:
Qua thực tế giảng dạy của bản thân, tôi nhận thấy một thực trạng đó là:
- Khả năng đánh giá sự kiện chưa tốt, chưa hiểu biết bản chất của một sự kiện, một
vấn đề lịch sử nên làm cho kết quả kiểm tra không cao
- Trong tư tưởng của một số học sinh phân biệt môn chính môn phụ, ít dành thời
gian cho việc học môn lịch sử, học chỉ mang tính chất đối phó, học vẹt chứ chưa có ý
thức tìm hiểu để có cái nhìn sâu sắc và toàn diện về lịch sử.
Trong quá trình giảng dạy, kết hợp với việc nghiên cứu đặc điểm tình hình học tập


50

3

6

17

34

25

50

5

10 0

0

10E

50

5

10

22

là đối lập với các bộ phận khác nhau của loài người mà chính là máu thịt của nhân loại đó là bản chất của học thuyết Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh.
Thứ hai: phải trung thực với chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Điều đó
đòi hỏi người giáo viên lịch sử phải là một chiến sĩ trên mặt trận văn hóa - tư tưởng.
Trung thực ở đây không phải là trung thực trên từng câu chữ mà là trong thực chất hành
động cách mạng và khoa học vốn là hai mặt đặc tính căn bản kết hợp làm một trong bản
thân của chủ nghĩa Mác - Lênin và tưởng Hồ Chí Minh.
Trung thực với chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh đòi hỏi người giáo viên
lịch sử phải công khai giữ vững lập trường của giai cấp công nhân, của Đảng. Lênin có
nói rằng “Chủ nghĩa duy vật bắt buộc chúng ta mỗi khi đánh giá một sự kiện phải công
khai dứt khoát đứng về một tập đoàn xã hội nhất định” (quan điểm giai cấp). Trung thực
với chủ nghĩa Mác - Lênin và tưởng Hồ Chí Minh là yêu cầu quan trọng bậc nhất đối với
người giáo viên Lịch sử. Nó đòi hỏi người giáo viên phải không ngừng học tập nâng cao
trình độ hiểu biết một cách thấu đáo về chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh,
đồng thời phải không ngừng rèn luyện bồi dưỡng lòng nhiệt tình cách mạng.
Thứ ba: Như chúng ta đã biết, việc giảng dạy môn Lịch sử là một khoa học. Do đó, việc
xây dựng tư tưởng chính trị và phẩm chất đạo đức cách mạng cho học sinh không phải là
cái gì khác mà chính là ở ngay trong việc truyền thụ tri thức qua các bài học lịch sử.
Trong bài dạy lịch sử, việc trích dẫn ý kiến của Mác, Ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh là
cần thiết. Tuy nhiên, trích dẫn như thế nào cần được cân nhắc, lựa chọn, chú ý đến thái
độ, tâm lí của học sinh. Việc trích dẫn đó phải sát với mục đích bài giảng giúp cho học
sinh hiểu rõ bản chất lịch sử.
b. Phương pháp vận dụng
* Trong bài 29: Cách mạng Hà Lan và cách mạng tư sản Anh (SGK lịch sử lớp 10 Ban cơ bản)
Về chế độ quân chủ lập hiến ở Anh sau cuộc chính biến tháng 12/1688
Ở mục 2. Cách mạng tư sản Anh (SGK lịch sử 10 - Ban cơ bản), khi nói về diễn
biến của cuộc cách mạng tư sản Anh đến sự kiện năm 1658, nước Anh lâm vào tình trạng
không ổn định về chính trị, dẫn đến sự thỏa hiệp giữa Quốc hội với lực lượng phong kiến
cũ. SGK viết: “Sau khi Crôm Oen qua đời (1658), nước Anh lâm vào tình trạng không ổn
5


Mác và Ăng-ghen trong Tuyển tập, Matxcơva, 1948, Tập 1, trang 41 đã viết về sự liên
minh này như sau: “Trong cuộc cách mạng tư sản Anh, giai cấp tư sản liên minh với tầng
lớp quí tộc mới đã đấu tranh chống chế độ quân chủ, chống quí tộc phong kiến và chống
giáo hội thống trị”.

6


Như vậy, trong quá trình dạy, khi nói về kết quả và tính chất của cuộc cách mạng tư sản
Anh, giáo viên trích dẫn ý kiến này của Mác và Ăngghen sẽ giúp học sinh nhận thức
được rằng:
- Về mặt kiến thức: khi nêu ra giai cấp lãnh đạo cuộc cách mạng tư sản Anh là liên minh
giữa quí tộc mới với giai cấp tư sản không phải chỉ để giải thích tính chất không triệt để
của cách mạng mà còn nêu lên được vai trò lãnh đạo của giai cấp tư sản và quí tộc mới,
để giải thích sự thắng lợi của cách mạng tư sản Anh (tức là nếu không có liên minh trên
thì cách mạng không thể giành thắng lợi).
- Về mặt thái độ: giúp học sinh có những nhận thức đúng đắn về vai trò của giai cấp lãnh
đạo trong một cuộc cách mạng. Từ đó, hình thành ở các em niềm tin vào đường lối lãnh
đạo của Đảng ta.
* Trong bài 30: Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ (SGK lịch
sử lớp 10 - Ban cơ bản)
Về Tuyên ngôn độc lập
Khi dạy mục 2. Diễn biến chiến tranh và sự thành lập Hợp chúng quốc Mĩ, nói về
sự ra đời của bản Tuyên ngôn độc lập, SGK viết: “Ngày 4/7/1776, Đại hội thông qua bản
Tuyên ngôn độc lập, tố cáo chế độ áp bức thuộc địa của thực dân Anh và chính thức
tuyên bố 13 thuộc địa thoát ly khỏi chính quốc, thành lập một quốc gia độc lập - Hợp
chúng quốc Mĩ”.
Trong bản Tuyên ngôn độc lập của Chủ tịch Hồ chí Minh đọc tại quảng trường Ba
Đình ngày 2/9/1945, Hồ Chủ Tịch nhắc lại lời bất hủ trong bản Tuyên ngôn độc lập của
nước Mĩ:

chiến tranh của “nhân dân Mĩ chống bọn kẻ cướp Anh”. Lênin còn chỉ ra rằng: “Đây là
cuộc chiến tranh vĩ đại, thật sự giải phóng, thật sự cách mạng”.
Như vậy, trong bài giảng, giáo viên đưa các đánh giá trên của Lênin vào sẽ giúp
học sinh:
- Về mặt kiến thức: hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa và tính chất của cuộc chiến tranh
này - Cuộc chiến tranh đầu tiên nêu lên yêu cầu giải phóng dân tộc và sau cuộc chiến, 13
thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ đã giành được độc lập, thoát khỏi sự thống trị của thực dân Anh
và thành lập Hợp chúng Mĩ - quốc gia độc lập đầu tiên ở châu Mĩ.
- Về mặt thái độ: giúp học sinh thấy được ý nghĩa to lớn của nền độc lập dân tộc
bởi tất cả các quốc gia đều ra sức đấu tranh để bảo vệ nền độc lập ấy. Từ đó, giúp cho học
sinh có thái độ và hành động đúng đắn trong cuộc sống hiện tại.
* Trong bài 31: Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII
(SGK lịch sử lớp 10 - Ban cơ bản)
Về nguyên nhân thắng lợi của cách mạng tư sản Pháp
Khi nói về nguyên nhân thắng lợi của cuộc cách mạng tư sản Pháp, SGK có nêu
lên các biện pháp mà phái Gia-cô-banh thực hiện trong cách mạng như: giải quyết vấn đề
ruộng đất cho nông dân, ban bố rộng rãi các quyền tự do dân chủ, xóa bỏ sự bất bình
8


đẳng trong xã hội... Tất cả đã góp phần thủ tiêu chế độ phong kiến, tạo ra được tầng lớp
nông dân tự do tiểu tư hữu, cơ sở xã hội của chủ nghĩa tư bản. Đây chính là điểm mấu
chốt để phân biệt cách mạng tư sản Pháp với các cuộc cách mạng tư sản khác.
Mác nhận định: “Giai cấp tư sản Pháp năm 1789 không một lúc nào từ bỏ đồng
minh của nó - những người nông dân. Nó biết rằng nền tảng của sự thống trị của nó là sự
thủ tiêu chế độ phong kiến ở nông thôn, là sự thành lập giai cấp nông dân tư hữu tự do”.
Lênin chỉ ra rằng: “Việc dùng những biện pháp thực sự cách mạng để đánh đổ
chế độ phong kiến là chế độ đã hết thời, việc toàn quốc chấp nhận một cách mau chóng
với một tinh thần cương quyết và hi sinh thật sự dân chủ và cách mạng một phương thức
cao hơn, tiếp nhận nông dân được quyền sở hữu ruộng đất một cách tự do, đó là những

từng thống trị nước Pháp trong nhiều thế kỉ, hoàn thành nhiệm vụ của một cuộc cách
mạng tư sản...”
Về vấn đề này, trong cuốn Mác - Ăngghen, tuyển tập, tập 1, trang 624, Mác viết:
“Nhát chổi khổng lồ của cuộc cách mạng tư sản Pháp thế kỉ XVIII đã quét sạch tất cả các
tàn tích của các thời đã qua”.
Lênin trong cuốn Lênin, Hà Nội, 1963, trang 55, nhận xét: “Cách mạng Pháp
xứng đáng là một cuộc đại cách mạng. Nó đã làm biết bao điều cho giai cấp của nó (tức
giai cấp tư sản) để đến trọn thế kỉ XIX, thế kỉ đem lại ánh sáng văn hóa, văn minh cho
nhân loại đều diễn ra dưới ảnh hưởng của cuộc cách mạng này”.
Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thư gửi những người Pháp ở Đông Dương có viết:
“Chúng tôi không gét không thù gì dân tộc Pháp, trái lại chúng tôi kính phục dân tộc ấy
đã là kẻ đầu tiên truyền bá tư tưởng rộng rãi vì tự do, bình đẳng, bác ái và đã cống hiến
rất nhiều cho văn hóa, khoa học và cho văn minh”. Chính vì vậy trong bản Tuyên ngôn
độc lập đọc tại quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, Người đã nhắc lại những lời bất hủ
của Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của cách mạng Pháp 1789: “Người ta sinh ra
được tự do và bình đẳng về quyền lợi và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về
quyền lợi”.
Trong bài giảng, giáo viên đưa các trích dẫn trên vào sẽ góp phần tăng thêm hiệu
quả bài giảng, giúp học sinh:
- Về mặt kiến thức: hiểu hơn về cuộc Đại cách mạng tư sản Pháp - Một cuộc cách
mạng “long trời lở đất” được coi là điển hình nhất, triệt để nhất trong khuôn khổ các cuộc
cách mạng tư sản thời cận đại.
- Về mặt thái độ: giúp học sinh có cái nhìn khách quan hơn, không ắc cảm dân tộc
với dân tộc Pháp mà càng trở nên kính phục bởi không chỉ họ đã làm nên thắng lợi của
cuộc đại cách mạng này mà còn vì “chính dân tộc ấy đã là kẻ đầu tiên truyền bá tư tưởng
rộng rãi vì tự do, bình đẳng, bác ái và đã cống hiến rất nhiều cho văn hóa, khoa học và
cho văn minh”.
* Trong bài 33: Hoàn thành cách mạng tư sản ở Châu Âu và Mĩ giữa thế kỉ
XIX (SGK lịch sử lớp 10 - Ban cơ bản)


Về nguyên nhân của nội chiến Mĩ
Dạy mục 3. Nội chiến ở Mĩ, khi nói về nguyên nhân của nội chiến ở Mĩ, SGK
viết: “Mâu thuẫn giữa tư sản và trại chủ miền Bắc với các chủ nô ở miền Nam càng thêm
gay gắt...”
Mác trong cuốn Mác, Ăngghen, Toàn tập, tập 12, trang 251 viết rằng đây là “cuộc
đấu tranh giữa hai hệ thống xã hội - hệ thống lao động nô lệ và hệ thống lao động tự do”.
11


Nhận định này của Mác giúp học sinh thấy được rằng:
- Về mặt kiến thức: mâu thuẫn giữa tư sản và trại chủ miền Bắc với ruộng đất nằm
trong tay các trại chủ và nông dân tự do phát triển kinh tế công nghiệp tư bản chủ nghĩa
với các chủ nô ở miền Nam phát triển kinh tế đồn điền dựa trên sự bóc lột sức lao động
của nô lệ đã trở thành cuộc đấu tranh giữa hai hệ thống đối lập nhau. Vì cả hai hệ thống
không thể cùng tồn tại song song được nên nội chiến đã diễn ra nhằm thanh toán các lực
lượng bảo thủ, giải phóng nô lệ, mở đường cho kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển trong
cả nước. Chính vì vậy, cuộc nội chiến ở Mĩ đã thu hút đông đảo mọi tầng lớp nhân dân
tham gia. Không chỉ hạn chế trong những người nô lệ da đen mà đã lan sang cả những
người da trắng giàu có, chủ tư bản. Họ đấu tranh vì quyền sống của mình. Họ nhận thức
được rằng: Nước Mĩ nơi mà “ở đó lao động da đen bị sỉ nhục và đầy đọa, thì lao động da
trắng cũng không được giải phóng” (Mác - Tư bản - Quyển I, tập 1 - XNB Sự thật, 1959,
trang 406 - 407).
- Về mặt thái độ: giúp học sinh thấy rõ: “Mâu thuẫn giữa các mặt đối lập chính là
động lực của sự phát triển” - Đó là qui luật tất yếu của sự phát triển xã hội.
Về ý nghĩa của cuộc nội chiến ở Mĩ
Dạy mục 3. Nội chiến ở Mĩ, khi nói về ý nghĩa của cuộc nội chiến ở Mĩ, SGK viết
rằng: “Cuộc nội chiến 1861-1865 là cuộc cách mạng tư sản lần thứ hai ở Mĩ, kể từ sau
chiến tranh giành độc lập, tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản ở khu vực này phát triển”.
Lênin trong cuốn Lênin, Toàn tập, tập 37, trang 58 viết: “Nội chiến ở Mĩ có ý
nghĩa tiến bộ, ý nghĩa cách mạng, ý nghĩa lịch sử thế giới lớn lao...”

thân về nhận thức vấn đề. Kết quả là học sinh không khắc sâu được kiến thức. Học sinh
chỉ nhớ máy móc mà không nắm được bản chất nên rất nhanh quên. Nhiều khi đánh giá
sai bản chất sự việc.
Ở lớp 10E thì ngược lại, khi dạy phần lịch sử “Các cuộc cách mạng tư sản thời cận
đại”, khi nêu ra những nhận định, kết luận trong SGK, tôi trích dẫn những ý kiến đánh
giá, nhận xét của Mác, Ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh để học sinh so sánh, đánh giá và có
cái nhìn sâu sắc hơn vấn đề. Đồng thời, trong quá trình dạy học, tôi thường xuyên đưa ra
những câu hỏi với nội dung nhằm khắc sâu bản chất. Tôi đã nhận thấy kết quả rất khả
quan. Đa số các em hiểu bài, nắm vững trọng tâm, biết vận dụng kiến thức, đánh giá đúng
bản chất sự vật. Từ đó, có cái nhìn đúng đắn về các sự kiện, hiện tượng lịch sử, hình
thành thế giới quan tiến bộ.
Học hết phần: “Các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại”, tôi đã cho học sinh kiểm
tra một tiết để kiểm tra hiệu quả của việc vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin
và tư tưởng Hồ Chí Minh. Kết quả như sau:
Điểm
Lớp

Số học sinh

9-10

7-8

5-6


52

5

10

10E

50

15

30

30

60

5

10

0

0

Thông qua các số liệu trên, ta nhận thấy sự khác biệt rõ ràng giữa lớp đối chứng và
lớp thực nghiệm về hiệu quả của việc vận dụng quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin và tư
tưởng Hồ Chí Minh.
Với kết quả trên tôi rất vui khi thấy mình đã thành công với việc đổi mới phương