SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
“NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG CÁC TIẾT THỰC HÀNH MÔN
SINH HỌC LỚP 7”

1


PHẦN I./ MỞ ĐẦU
1./ HOÀN CẢNH NẢY SINH KINH NGHIỆM:
Tháng 10 năm 2007, tôi về nhận công tác tại trường THCS

inh Thái. Tại đây,

tôi được nhà trường phân công dạy môn Sinh học 7. à tất nhiên với kinh nghiệm g n
hai năm giảng dạy ở trường THCS Ph

, cùng với lòng đ y nhiệt huyết củ giáo

viên trẻ mới r trường và với vốn kiến thức được trường Sư phạm vun đ p, tôi hăm hở
làm quen với lớp, với học sinh.

ể gi p các em học sinh hiểu bài, hứng th trong học

tập, tôi đã vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực. Tuy nhiên, khó khăn
lớn nhất củ tôi là học sinh còn khá l ng t ng trong khâu thực hành. Những tiết thực
hành đ u tiên, tôi có cảm giác như tổ ong vỡ: các em nói chuyện ồn ào, dụng cụ thực
hành sử dụng tùy tiện, các nhóm được phân công chuẩn bị mẫu vật thì m ng không
đ y đủ. Các em không biết trong nhóm, mình sẽ phải làm gì? Hiệu quả củ các tiết
thực hành này khá thấp. Từ đó trong tôi nảy sinh rất nhiều câu hỏi: Tại s o đã học qu

hoạt đ ng sống củ đ ng vật, biết vận dụng kiến thức vào thực tế cu c sống…, góp
ph n giáo dục kỹ thuật hướng nghiệp cho các em.
- Thực hành còn có ý nghĩ phát huy v i trò chủ đ ng trong học tập, rèn luyện trí
thông minh, bồi dưỡng năng lực tư duy cho học sinh. Trong khi thực hành, học sinh

3


được tự mình nghiên cứu khảo sát đ ng vật, tự lực tổ chức và qu n sát kết quả thí
nghiệm, vì vậy có ý nghĩ tăng cường tính tự lực cho học sinh. Mặt khác, học sinh
phải rèn luyện các th o tác tư duy như so sánh, phân tích, tổng hợp… nên có tác dụng
bồi dưỡng trí thông minh.
- Thực hành còn có ý nghĩ gây hứng th học tập b môn, tạo sự h m muốn
nghiên cứu kho học.
- Ngoài r nhiều sản phẩm thực hành sẽ được bổ sung cho phòng thí nghiệm góp
ph n làm phong ph thêm đồ dùng dạy học.
b./ Giải pháp:
ể dạy m t bài thực hành hiệu quả, giáo viên c n thực hiện các bước s u:
- Giáo viên c n xác định rõ tiết thực hành mình dạy thu c loại bài thực hành nào,
từ đó phát huy ưu điểm và hạn chế khuyết điểm củ từng loại bài thực hành này.
- ể tiết thực hành thành công, thì khâu chuẩn bị đóng v i trò cực kì qu n trọng,
giáo viên c n cụ thể hó nhiệm vụ củ th y và trò để chuẩn bị cho tốt, từ chuẩn bị mẫu
vật đến chuẩn bị dụng cụ thí nghiệm thực hành….
-

à cuối cùng là các bước tiến hành giờ thực hành phải theo m t quy trình hợp

lý, nghiêm túc, gồm các khâu:
+ Ổn định tổ chức lớp
+ Giáo viên giới thiệu mục tiêu, hướng dẫn th o tác thực hành

trên bảng cho học sinh qu n sát ở những bài đ u, đồng thời hướng dẫn những yêu c u
củ hình vẽ như :
+ Hình vẽ phải trung thực, đ ng với những qu n sát trên mẫu vật thật.
+

ẽ bằng b t chì đen, vót nhọn, cố g ng đảm bảo nét chì th nh gọn, không

dùng bút màu.
+ Hình vẽ đ ng với tỉ lệ các b phận, các cơ qu n củ mẫu vật.
+ Ch thích hình vẽ cũng bằng b t chì. Các đường ghi ch thích vào các b phận
phải dùng thước kẻ song song nh u, không chồng chéo lên nh u, mũi tên chỉ vào các
cơ qu n. Nếu nhiều b phận c n ch thích, có thể đánh số 1, 2, 3...và ghi ch thích vào
dưới hình vẽ s o cho ng y ng n, đảm bảo hình vẽ sáng sủ , đẹp.
3.2. CÁC GIẢI PHÁP ĐƢA RA:
a) Xác định loại bài thực hành:
Thông thường căn cứ vào n i dung, tính chất củ các hoạt đ ng thực hành, giáo
viên có thể phân chi thành h i dạng bài thực hành như sau:
a.1/ Bài thực hành quan sát:

6


Là loại bài thực hành gi p học sinh phát hiện kiến thức mới. Nó được tiến hành
đối với các n i dung mà học sinh chư thấy, chư biết. Loại bài thực hành này thường
được thực hiện trong các giờ lên lớp các bài lý thuyết kiểu thực hành.
ối với loại bài thực hành này, giáo viên c n hướng dẫn từng bước các th o tác
thực hành, hướng dẫn đến đâu học sinh làm theo đến đó và được thực hiện theo từng
n i dung riêng biệt, s u mỗi n i dung, hướng dẫn cho học sinh r t r kết luận kho
học.
í dụ: Tìm hiểu cấu tạo ngoài và di chuyển củ tôm sông.

không đòi hỏi chuẩn bị ở mức c o và tương đối phổ biến, có thể gi o cho học sinh
chuẩn bị như chậu nuôi, bẹ chuối hoặc tấm xốp (để ghim mẫu), d o mỏng... Cũng c n
quy định rõ số lượng c n chuẩn bị củ từng nhóm, từng học sinh.

8

í dụ ở tiết thực


hành trên, giáo viên yêu c u các em phải nuôi tr i sông, ốc sên trong lọ thuỷ tinh lớn
không đạy n p thì mới có thể qu n sát được hình thái, di chuyển củ ch ng, mỗi nhóm
(4 học sinh) c n chuẩn bị 1 tấm xốp sạch, 1 con d o mỏng...
- Một số nội dung có thể thực hiện trƣớc ở nhà với vật mẫu như qu n sát hình
thái ngoài, tổ chức nghiên cứu các hoạt đ ng sinh lí (như hoạt đ ng đảo đất củ giun
đất, xác định v i trò củ các loại vây cá, gây phản xạ có điều kiện...) cũng nên gi o cho
học sinh chuẩn bị để khi nên lớp có kết quả báo cáo trước lớp.
b2. Về phía giáo viên cần chuẩn bị :
- Giáo án : xác định rõ mục tiêu, các n i dung c n tiến hành trong giờ thực
hành, cách hướng dẫn các th o tác thực hành khi thiết kế giáo án.
- Vật mẫu: Tuy đã gi o cho học sinh chuẩn bị, nhưng giáo viên c n chuẩn bị dự
phòng trong trường hợp học sinh không chuẩn bị được. Tôi còn nhớ rất rõ tiết thực
hành 21 : (Qu n sát m t số thân mềm) ở lớp 7/3 năm học 2008 – 2009, tôi đã phân
công học sinh chuẩn bị rất cụ thể, rõ ràng, nhưng không hiểu lí do gì mà khi tôi mời
các nhóm đặt mẫu vật lên bàn để giáo viên kiểm tr thì chỉ có m t số em m ng mấy
con ốc sên, còn lại không chuẩn bị. Nếu như tiết đó, tôi cứ chủ qu n, không m ng các
mẫu vật đ y đủ thì có lẽ tiết thực hành đó không thể tiến hành được. Ngoài r , giáo
viên nên chuẩn bị các tiêu bản, mẫu mổ trước khi thực hành để học sinh có điều kiện
đối chiếu, so sánh mẫu củ mình với củ th y, ví dụ : giáo viên có thể mổ sẵn 6 con
tôm lớn ngâm chìm trong nước trước ở nhà để phát cho 6 nhóm khi các nhóm hoàn


1. Ổn định tổ chức lớp : bố trí chỗ ngồi, phân phát dụng cụ và mẫu vật, kiểm tr
sự chuẩn bị củ học sinh. Hoạt đ ng này được khẩn trương trong vòng khoảng 2 – 3
phút.
2. Giáo viên giới thiệu mục tiêu của bài thực hành, hướng dẫn thao tác thực
hành. Khi giới thiệu các th o tác c n ng n gọn trong khoảng 5 – 7 ph t, vì vậy c n
chuẩn bị kỹ có thể ghi tóm t t các bước tiến hành qu n sát và mổ, sơ đồ giới thiệu
phương pháp mổ ... trên bảng phụ hoặc giấy trong (dùng đèn chiếu) để không mất thời
gi n ghi bảng, đồng thời gi p học sinh dễ n m b t được trình tự các th o tác khi tiến
hành thực hành.

iệc hướng dẫn n i dung qu n sát cũng c n suy nghĩ s p xếp hoàn,

chỉnh hợp lí để tiết kiệm mẫu, đồng thời xác định hệ thống câu hỏi hướng học sinh vào
hoạt đ ng qu n sát kết hợp với suy nghĩ tìm lời giải thích hợp.
í dụ : hoạt đ ng mổ và qu n sát cấu tạo trong củ giun đất nên thực hiện qu n
sát l n lượt các cơ qu n s u :
+ Hệ tiêu hó : xác định hình dạng các ph n củ ống tiêu hó . ặc điểm củ ru t
ở giun thể hiện đặc điểm qu n trọng nào củ ngành Giun đốt ?(Phân đốt).

11


+ Hệ tu n hoàn : xác định các mạch máu lưng, mạch bụng, mạch trên ru t, tim
bên. Tim bên có chức năng gì ? Sự vận đ ng máu trong các mạch theo chiều nào ?
S u khi qu n sát xong h i hệ cơ qu n đó mới tiến hành qu n sát hệ th n kinh và
hệ sinh dục.
3. Học sinh tiến hành thực hành.

ây là hoạt đ ng chủ yếu củ giờ thực hành.


PHẦN II. NỘI DUNG
I. QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP:
ới kinh nghiệm dạy bài thực hành Sinh 7 trên, tôi đã áp dụng cho các tiết thực
hành ở các lớp mà tôi trực tiếp giảng dạy trong những năm học g n đây. Thực tế nhất
là kinh nghiệm trên được thể hiện trong tiết thi Giáo viên dạy giỏi cấp huyện năm học
2008 – 2009, ở lớp 72, trường THCS XXX với n i dung bài dạy :„Thực hành : Quan
sát một số thân mềm‟.
Tiết học đó, tôi đã hướng dẫn học sinh tiến hành các bước như s u :
1. Ổn định tổ chức lớp :
- Tôi chi lớp học 24 em r thành 6 nhóm nhỏ, mỗi nhóm gồm 4 em qu y mặt
vào nh u, bố trí chỗ ngồi cho các nhóm.
- Kiểm tr sự chuẩn bị củ các nhóm : các nhóm trưởng báo cáo sự chuẩn bị
củ nhóm mình, giáo viên nhận xét sự chuẩn bị củ cả lớp.
- Giáo viên phát dụng cụ thực hành và mẫu vật cho các nhóm, lưu ý học sinh
khi sử dụng dụng cụ thực hành phải hết sức cẩn thận, n toàn.
2. Giáo viên giới thiệu mục tiêu bài thực hành, hƣớng dẫn thao tác thực
hành :
- Giáo viên yêu c u học sinh nghiên cứu sách giáo kho , xác định mục tiêu củ
bài thực hành.

14


- Giáo viên treo bảng phụ ghi mục tiêu củ bài thực hành, gọi 1 học sinh đứng
dậy đọc to cho cả lớp cùng n m vững.
- S u khi học sinh xác định được mục tiêu, giáo viên phát Phiếu báo cáo thực
hành cho các nhóm. Phiếu báo cáo thực hành là các hình câm chư ch
thích, từ hình 20.1 đến hình 20.6 trong sách giáo kho và bảng thu hoạch.
Giáo viên áp dụng công nghệ thông tin, có thể sc n các hình này lên phiếu
cho các nhóm ch thích trực tiếp lên các hình trên phiếu, nếu có điều kiện



2. Quan sát mẫu vật, đối chiếu với tài liệu sách giáo khoa, hoàn thành bảng
sau :

BẢNG THU HOẠCH
STT Đặc điểm cần quan sát
1

Số lớp cấu tạo vỏ

2

Số chân ( h y tu )

3

Số m t

4

Có giác bám

5

Có lông trên tu miệng

6

Dạ dày, ru t, g n, t i

phận và ghi ch thích vào hình trên phiếu thực hành.
- Yêu c u đại diện nhóm 3 lên g n các ch thích bằng số vào hình trên bảng 
các nhóm khác nhận xét, bổ sung.
- Yêu c u đại diện nhóm 4 lên xác định các b phận trên mẫu vật thật  các
nhóm khác nhận xét, bổ sung.
*Quan sát cấu tạo trong :
-

ể thực hiện tốt ph n này, giáo viên phải chuẩn bị sẵn 6 mẫu mổ củ mực,

ngâm chìm trong nước cho học sinh qu n sát.
- Giáo viên yêu c u các nhóm đặt kh y nước có mẫu mực mổ sẵn lên bàn và xác
định cấu tạo trong củ mực.
- Giáo viên dán tr nh phóng to hình 20.6 lên bảng.

20


- Yêu c u học sinh qu n sát mẫu vật thật, đối chiếu với hình vẽ về cấu tạo trong
củ mực, nhận biết các b phận và ghi số vào các ô trống s o cho tương ứng với vị trí
trên hình vẽ.
- Gọi đại diện nhóm 5 lên điền số tương ứng trên tr nh  các nhóm khác nhận
xét, bổ sung.
- Gọi đại diện nhóm 6 lên trình bày các b phận trên mẫu vật thật  các nhóm
khác nhận xét, bổ sung.
4. Thu hoạch :

21



Khi chuẩn bị dụng cụ thực hành cho học sinh, giáo viên c n chuẩn bị dư r m t
số b , phòng trường hợp học sinh làm hỏng, mất dụng cụ, thì giáo viên sẽ phát kịp
thời.
- Tình huống 3 : những nhóm có học sinh yếu kém, chư thực hiện tốt các th o
tác thực hành, giáo viên c n thường xuyên đi đến những nhóm này để hỗ trợ, gi p đỡ
kịp thời cho các em, để các em luôn có cảm giác không bị bỏ rơi, từ đó hứng th thực
hành hơn.

III./ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CỦA KINH NGHIỆM:

23


Qu b năm (2007 – 2008 ; 2008 – 2009 ; 2009 – 2010 ) và năm học này (2010 –
2011) áp dụng kinh nghiệm trên trong giảng dạy, bản thân tôi nhận thấy kết quả học
tập củ học sinh có sự chuyển biến rõ rệt như s u :
- Học sinh ngày càng hứng th trong học tập, yêu thích b môn Sinh vật hơn.
- Các em hiểu và n m vững các khái niệm sinh học trong chương trình.
- Biết sử dụng thành thạo các phương tiện thí nghiệm thực hành, tự tin, nghiêm
t c, cẩn thận trong nghiên cứu đ ng vật.
- Tỉ lệ học sinh khá giỏi tăng c o, tỉ lệ học sinh yếu kém giảm, tỉ lệ học sinh
trên trung bình tăng hằng năm. Cụ thể như s u :

24


THỐNG KÊ
KẾT QUẢ HỌC TẬP ĐẠT ĐƢỢC Ở HỌC SINH TRONG CÁC NĂM HỌC
QUA
Năm

%

06-

169 24 14, 32 18,

50

29,

47

27,

16

9,5

106

62,

07

2

07-

171 27 15, 36 21,



37

41,

20

30,
5

14

8,2

123

15,

10

11,

6

4,7

102

6,1


0

8

35,

8

1

2

21 25, 31 37,
6

6

1

16 18, 24 27,
0

10

S

Yếu

TB