Mảnh trăng cuối rừng
Nguyễn Minh Châu
Tên tuổi Nguyễn Minh Châu sẽ sống trong kí ức, trong lòng trân trọng và yêu mến của
công chúng, những người yêu văn như một nhà văn đi tiên phong trong sự nghiệp đổi mới
văn chương. Góp phần nhiều nhất làm nên đòa vò vẻ vang ấy của nhà văn là những tác
phẩm được ông viết trong những năm tháng cuối cùng của đời người như : “Khách ở quê
ra”, “Cỏ lau” hay “Phiên chợ Giát”. Nhưng những thành tựu ấy dẫu đầy ý nghóa thì cũng
không vì thế mà làm cho người ta có thể quên đi những công trình văn xuôi mà Nguyễn
Minh Châu đã viết trong những năm tháng chiến tranh trước đó, nhất là những tác phẩm
liên quan đến những cung đường trên dải Trường Sơn. Những năm chống Mó khốc liệt và
hào hùng đã là cảm hứng cho Nguyễn Minh Châu viết nên tiểu thuyết đồ sộ hơn một ngàn
trang “Dấu chân người lính”. Và Trường Sơn cũng đem lại cho nhà văn một tác phẩm nhỏ
nhắn hơn nhiều so với “Dấu chân người lính” nhưng lại là tác phẩm được rất nhiều người
yêu mến. Chúng ta đang nói đến thiên truyện ngắn mang đầy vẻ trữ tình lãng mạn của
Trường Sơn. Truyện ngắn ấy thoạt đầu mang tên “Mảnh trăng” rồi sau đó được nhà văn
thêm vào nhan đề hai chữ nữa để trở thành “Mảnh trăng cuối rừng”.
Nhân vật chính trong thiên truyện có tựa đề “Mảnh trăng” là Nguyệt - một người con gái tên
trăng, chắc chắn đó không phải là một sự trùng lặp. Cách đặt tên ấy cho ta nhận ngay ra
một dụng ý nghệ thuật. Nhà văn đã muốn tạo ra và muốn người đọc cũng nhận ra sự hoà
hợp tuyệt vời giữa vẻ đẹp của ánh trăng thiên nhiên với vẻ đẹp của người con gái mang tên
trăng. Đó là điều mà ai đã đọc “Mảnh trăng cuối rừng” đều không quá khó khăn để có thể
nhận ra, bởi có một sự tương đồng, soi chiếu giữa ánh nguyệt trên bầu trời và người con gái
mang tên Nguyệt. Nguyệt trẻ trung, trong khi mảnh trăng kia cũng là một mảnh trăng đầu
tháng, cũng rất trẻ. Nhà văn đã để cho cô Nguyệt của mình trong đêm hôm ấy đội nón
trắng, mặc áo xanh. Và hẳn chẳng thể là một sự ngẫu nhiên khi miêu tả mảnh trăng,
Nguyễn Minh Châu thấy nó khi thì mang một màu xanh run rẩy, “chập chờn lay động”, khi
thì “sáng trong như một mảnh bạc”. Càng về sau, hình ảnh của Nguyệt và của trăng càng
hoà hợp, trong con mắt say sưa, tình yêu mê mệt của người chiến só lái xe, anh Lãm. “Lãm”
có nghóa là nhìn ngắm, thưởng thức. Trong con mắt của anh Lãm ấy, Nguyệt không chỉ có
một vẻ đẹp khác với phần lớn những người con gái thanh niên xung phong khác của Trường
Sơn trong những năm tháng ấy. Cô Nguyệt ấy mang cái vẻ dòu dàng, “tấm thân mảnh dẻ”

nữa là khác”. Rồi sau đó mới đến ngoại hình, nhưng cũng chỉ là một hình ảnh nhỏ bé về
một “đôi gót chân hồng hồng, sạch sẽ, đôi dép cao su cũng sạch sẽ, gấu quần lụa đen
chấm mắt cá”, mà lại được nhìn qua gầm máy ô tô của Lãm. Toàn những hình ảnh lạ lẫm
trong khung cảnh Trường Sơn đầy đất đá, bò cày xới lên bởi bom đạn và vết bánh xe. Rồi
Nguyệt cũng ngồi lên buồng lái cũng Lãm. Và trong một khoảng thời gian dài, Lãm phải
phân vân : không biết người con gái ngồi cạnh mình có phải là cô Nguyệt mà mình có lời
hẹn, người mà mình đang mong đợi hay không ? Khi đó, hoàn toàn chẳng phải tình cờ mà
trăng hiện lên “như một ngọn đèn pháo sáng xanh lét run rẩy soi loè nhoè” chập chờn như
đang chơi trò ú tim ở cuối cánh rừng xa. Và phải một thời gian sau, Lãm mới tin chắc rằng
người ngồi cạnh mình chính là cô Nguyệt ấy. Niềm tin ấy ập đến với Lãm. rất gần với thời
điểm Lãm nhận ra mảnh trăng không lẩn trốn mà “đứng yên ở phía cuối trời, trong vắt như
một chiếc đóa bạc”.
Nhưng để hiểu trọn vẹn hơn về phần ẩn giấu bên trong tâm hồn người thiếu nữ Nguyệt, anh
chiến só lái xe ấy phải trải qua nhiều thời gian, nhiều bước đường, sự kiện và thử thách.
Nguyễn Minh Châu đã để cho đúng lúc Lãm nảy nở với Nguyệt một tình yêu “gần như mê
muội lẫn cảm phục”, khi tình yêu ấy lên đến đỉnh điểm thì họ lại chia tay. Nguyệt lại đi xa,
nghóa là mảnh trăng kia đã ở ngoài tầm với. Cuộc gặp gỡ theo lời hẹn ước đã không thành,
để lại cho Lãm rất nhiều khát khao, tiếc nhớ. Mảnh trăng ấy vẫn cứ ở đâu đó cuối cánh
rừng. Người con gái ấy cũng sẽ để lại cho người đọc cả một không gian rộng rãi, huyền ảo
để cho đợi chờ và tưởng tượng. Đến lúc này thì cô Nguyệt, cũng như mảnh trăng kia, đã
vượt ra ngoài tầm với của Lãm, để lại nỗi ước ao về một ngày gặp lại.
Nhưng đó vẫn chưa phải là tất cả vẻ đẹp đầy chất lãng mạn của người con gái mang tên
một mảnh trăng. Nguyễn Minh Châu sau này sẽ nói về một niềm khao khát mà ông muốn
thể hiện trong “Mảnh trăng cuối rừng” này, niềm khao khát phát hiện, “tìm cái hạt ngọc ẩn
giấu trong bề sâu tâm hồn con người”. Vẻ đẹp chủ yếu của Nguyệt do đó phải là vẻ đẹp
bên trong của một tâm hồn chứa đựng nhiều ngọc q. Không nên quên rằng câu chuyện
về người con gái trong “Mảnh trăng cuối rừng” là một câu chuyện về chiến tranh, và được
nhìn ngắm qua đôi mắt và tình yêu của một người chiến só. Trong hoàn cảnh ấy, người con
gái lý tưởng của Lãm không thể nào không phải là một con người dũng cảm. Và Nguyệt
dưới ngòi bút của Nguyễn Minh Châu quả đã hiện lên như là một người thanh niên xung

đá mà đường sá còn ra thế”. Cái duyên của lời nói ấy không phải ở chỗ nhờ nó mà Lãm
biết thêm một sự thật về chiến tranh. Cái duyên ấy được làm nên bởi một tấm lòng nhân
hậu, một giọng nói đầy trắc ẩn, đầy sự xót xa khi nhìn thấy những con người mà mình q
mến phải vất vả. Giọng nói ấy cũng mang đầy sự ân hận khi cảm thấy sự vất vả ấy như là
có một phần lỗi nào đó của mình. Nếu không có sự biết lo âu và biết thương mến người
khác, Nguyệt không thể có được một câu nói nào như thế. Đó là những câu nói có thể làm
xao động những người đàn ông, cho dù họ đã gặp những hiểm nguy còn khốc liệt hơn. Một
cảm giác như thế có thể đến từ một lời Nguyệt nói với Lãm, rất dòu dàng nhưng cũng rất
cương quyết khi cô không chòu xuống nơi mà mình cần đến.
- Anh đã cho em đi nhờ xe, lúc khó khăn lại bỏ anh ư ?
Những câu nói và những hành động như thế không bao giờ chỉ làm lòng người rung động vì
những ý nghóa hoàn toàn thực tế, vì rõ ràng không phải : nếu Nguyệt không ở lại thì Lãm sẽ
chẳng thể xoay xở trước những khó khăn. Những câu nói như thế làm mát dòu lòng người,
nhất là tấm lòng của những người con trai như Lãm, chính bởi tình người, cảm giác được
chia sẻ, được chăm lo. Những câu nói cứ dìu dòu một vẻ lãng mạn trữ tình. Nhưng không khi
nào những phẩm chất ở Nguyệt biểu hiện đẹp hơn khi Nguyệt cố dành cho Lãm một nơi ẩn
nấp an toàn vào đúng lúc mà trận đánh bom trở nên ác liệt nhất, còn cô thì một mình “nấp
ở mé ngoài”, chỗ nguy hiểm. Nguyễn Minh Châu đã làm nên một tình huống đẹp đẽ và đầy
sức gợi cảm khi dựng nên hình ảnh một cô gái đẹp đẽ, trẻ trung không phải nhận sự âu
yếm, che chở mà lại đứng ra đảm nhận việc chở che cho người khác. Sự hi sinh làm rung
động lòng người một cách kì diệu. Và tình huống ấy được làm nên bằng một trong những
chi tiết bay bổng nhất, chi tiết nói về việc anh Lãm cuối cùng cũng phải “bế xốc” Nguyệt đặt
vào một chỗ yên ổn hơn giữa hốc cây. Nhưng rồi Nguyệt cũng sẽ ngay lập tức vùng theo
Lãm để đập đám lửa đã bắt đầu bén vào lốp xe.
Và như thế, lòng dũng cảm, sự hi sinh góp phần không nhỏ làm nên vẻ đẹp của Nguyệt.
Tuy nhiên, những phẩm chất chúng ta vừa kể chưa phải là cả vẻ đẹp và có lẽ cũng chưa
phải là vẻ đẹp làm cho lòng người sâu lắng. Hạt ngọc đẹp đẽ và q giá nhất trong tâm hồn
Nguyệt, Nguyễn Minh Châu muốn chúng ta tìm thấy ở tình yêu, một tình yêu say mê lạ kì,
gợi nên nhiều rất xúc cảm bay bổng trong lòng người đọc. Tình yêu ấy theo cách kể chuyện
của Nguyễn Minh Châu hình như đã chớm nở từ những năm tháng còn chưa có chiến tranh.

dải Trường Sơn thì Lãm mới có cơ hội để gặp người con gái của đời mình, mới thực sự thấy
cô gái ấy đẹp đẽ biết bao nhiêu. Lãm khi ấy mới thấy hết được tình yêu diệu kì trong lòng
người con gái và thực sự yêu cô với một tình yêu mê đắm. Như vậy chiến tranh không ngăn
trở tình yêu, trái lại, cuộc chiến đấu vì hạnh phúc dân tộc đã đưa những người yêu nhau
đến với nhau. Để khi ấy mới bộc lộ hết vẻ đẹp diệu kì của tình yêu trong một trái tim thiếu
nữ. Trong muôn vàn huyền thoại của cuộc kháng chiến chống Mỹ, có cả một huyền thoại
về tình yêu, về vẻ đẹp của người con gái đang yêu. Nguyễn Minh Châu muốn kể câu
chuyện về Nguyệt như là một truyền thuyết về tình yêu trong những ngày chiến đấu. Nhà
văn muốn người ta sẽ truyền tụng về cô như một người con gái trẻ trung trong một đêm
trăng non đầu tháng đã dám một mình thân gái dặm trường vượt qua không phải chỉ tam tứ
núi mà là những cây số đường rừng đầy đạn bom thảm khốc, chỉ để tìm đến người mà cô
đang có lời hẹn ước. Nguyễn Minh Châu còn muốn điểm tô cho câu chuyện ấy lãng mạn
hơn một lần nữa khi viết rằng trong đêm hôm ấy, cô đã gặp người mà cô vẫn hằng yêu,
hằng đợi chờ mà không hay biết. Người thiếu nữ không hề biết rằng trong khoảnh khắc lạ kì
ấy, cô - như mảnh trăng, đã bộc lộ hết tất cả vẻ đẹp huyền diệu của một con tim mang
trong nó một tình yêu thiết tha. Cô hoàn toàn làm xiêu lòng một người con trai dã dày dạn
xông pha, vào sinh ra tử trên một con đường có thể coi là nguy hiểm nhất. Để rồi Nguyệt
cũng như mảnh trăng cuối rừng kia, vượt ra khỏi tầm nhìn của con người đang say ngắm.
Cuộc gặp gỡ trong ngày hôm sau cũng không thành. Người con gái lại ra đi và không biết
khi nào gặp lại, chỉ để lại trong anh một niềm say đắm đến vô bờ.
Sẽ có nhiều ý kiến cho rằng Nguyễn Minh Châu đã lý tưởng hoá nhân vật của mình đến
mức gần như tuyệt đối. Nhưng cũng không nên quên rằng đây là hình ảnh Nguyệt được
nhìn qua đôi mắt nhớ lại của một người đang yêu mê đắm, thì ắt hẳn không tránh khỏi
mang màu sắc huyền hoặc của tình yêu. Vả lại, những hình ảnh đẹp như thế cũng giống
như mảnh trăng cuối rừng, rất cần cho những con người đang xông pha chiến đấu. Hình
ảnh của những người như Nguyệt sẽ thắp lên trong con người một niềm tin, sự mê say để
trở nên đẹp hơn, mạnh mẽ hơn.