SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM :

PHÁT TRIỂN TƯ DUY CỦA HỌC SINH QUA TIẾT
LÀM BÀI TẬP LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THCS
A. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
I. Cơ sở lí luận:
Đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng là một
trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu hiện nay, đã thu hút sự quan tâm
không chỉ của những người làm công tác giảng dạy, mà ngay các cấp nghành ở
trung ương và đại phương và cả toàn xã hội. Vậy làm thế nào để biến những quan
niệm đổi mới trên thành thực tiễn dạy học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn là
một vấn đề cần thiết trong công tác giáo dục hiện nay.
Trước đây bộ môn lịch sử trong nhà trường phổ thông phần lớn là những
tiết lý thuyết , giáo viên truyền thụ kiến thức theo phương pháp cổ truyền , thầy
đọc trò chép học sinh ghi nhớ sự kiện , để rồi dẫn đến học trước quyên sau, chữ
thầy trả lại cho thầy. Nói cách khác việc cũng cố, hình thành đánh giá nhận thức ,
rèn luyện kỹ năng chưa được chú ý đúng mức.
Củng như các môn học khác ở trường THCS việc dạy học lịch sử cũng phải
tiến hành các tiết làm bài tập , nhằm tổ chức việc hình thành cũng cố, đánh giá,
kiểm tra tri thức lịch sử được lĩnh hội .
1.Nhiệm vụ của các bài tập:
Đó là hình thành tri thức lịch sử cho học sinh ,góp phần giáo dục tư tưởng , tình
cảm nhân cách ,gây hứng thú học tập , phát triển tư duy ,rèn luyện các loại kỹ
năng cho học sinh.
2.Khi xây dựng các bài tập lịch sử cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
+ Nội dung bài tập lịch sử phải gắn với nội dung chương trình sách giáo khoa,
phản ánh yêu cầu trình độ của học sinh
+ Các bài tập phải có tính logic liên kết.
+ Các bài tập phải đa dạng , học sinh phải nắm bắt mọi vấn đề của đời sống xã
hội . Nội dung bài tập chính xác , chuẩn mực, hình thức nền chữ và màu chữ
phải rõ ràng, khoa học, phù hợp với nội dung của bài.( Nếu sử dụng giáo án

thiết của hệ thống bài tập trong quá trình dạy học lịch sử, thậm chí có người cho
rằng trong dạy học lịch sử không cần có bài tập”. Với một phương pháp dạy học
không phù hợp , sự phân phối chương trình chưa hợp lý , việc dạy học lịch sử
chưa đạt được mục tiêu của giáo dục là đào tạo những con người không chỉ thích
ứng với hoàn cảnh mà phải đào tạo ra những con người có khả năng tác động để
thay đổi hoàn cảnh. Vì nước ta hiện nay đang trên tiến trình phát triển kinh tế văn
hóa giáo dục,mở cửa hội nhập với thế giới , cần phải có con người tư duy ,nhận
thức đúng đắn về lịch sử dân tộc.Ngày nay vấn đề nâng cao nhận thức , rèn luyện
kỉ năng lịch sử đang được quan tâm hơn trước , trong phân phối chương trình
hiện nay , các tiết ôn tập và làm bài tập được bổ sung , đây được coi là một trong
những thay đổi có tính tích cực .
Tuy nhiên một vấn đề còn đang trong tình trạng nan giải đó là: Một số giáo
viên bộ môn chưa hình dung được tiến trình phương pháp để thực hiện kích thích
tư duy cho học sinh qua tiết làm bài tập lịch sử có hiệu quả.Trong lúc đó giá trị
của việc phát triển tư duy cho học sinh thông qua tiết làm bài tập lịch sử nó có tác
dụng giúp các em nhớ bài học nhanh, củng cố kiến thức bài học, chương học,với
ngày nay công nghệ thông tin phát triển, người giáo viên sử dụng tư liệu các hình
ảnh, phim tài liệu, lồng ghép vào các bài hát phù hợp chắc chắn sẽ tạo nên một
sân chơi bổ ích , có nghĩa là học mà chơi, chơi nhưng chính là học, không gây áp
lực ở học sinh.Bên cạnh việc làm bài tập giáo dục học sinh hướng về cội nguồn ,
tri ân, biết ơn tổ tiên ,ông cha ta , Đảng, Bác Hồ, Các anh hùng liệt sỹ và hàng
triệu đồng bào,đồng chí của ta đã ngã xuống cho độc lập dân tộc ngày hôm nay.
Xuất phát từ thực tế trên thôi thúc tôi viết sáng kiến này nhằm đưa ra một số
nhóm các bài tập , biện pháp sư phạm để phát triển tư duy của học sinh qua tiết
làm bài tập lịch sử ở trường trung học cơ sở.
B. THỰCTRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ
TÀI:
I. Những thuận lợi :



1. Chuẩn bị của học sinh:
Mục đích của quá trình chuẩn bị không chỉ kích thích khả năng tự học , tự
tìm tòi, tự nghiên cứu , tự khám phá của học sinh mà còn góp phần đem lại hiệu
quả cao cho tiết làm bài tập lịch sử.
Những tư liệu mà học sinh chuẩn bị thường là tư liệu tranh ảnh, những mẫu
chuyện lịch sử, tiểu sử của các nhân vật lịch sử, đố vui lịch sử…Từ những nguồn
thông tin khác nhau đó sẽ tạo thêm tiết làm bài tập phong phú, sinh động.
2.Chuẩn bị của giáo viên:
Theo quan điểm đổi mới phương pháp dạy học , giáo viên giữ vai trò là
người hướng dẫn học sinh hoạt động .Tuy nhiên để thự hiện tốt vai trò của mình
giáo viên phải tìm tòi tư liệu, tạo nên các gem xô, chuẩn bị tranh ảnh, các đoạn
phim, tạo được các hiệu ứng sinh động nhằm thực hiện tiết dạy bài tập bằng giáo
án điện tử.
2.1.Chuẩn bị cơ sở vật chất , đồ dùng dạy học phục vụ cho tiết làm bài tập.


Tùy vào số lượng, nội dung của bài tập để giáo viên chuẩn bị những phương
tiện , đồ dùng dạy học cho phù hợp.
-Máy tính xách tay và đồ gắt tơ : đây chính là yêu cầu khi dạy giáo án điện tử,
ứng dụng công nghệ thông tin, vì số lượng bài tập trong tiết làm bài tập lịch sử
tương đối nhiều nên dùng máy tính là phương tiện được coi là hiệu quả nhất , khi
sử dụng phương tiện này cần chú ý đến phòng học, độ sáng phải phù hợp, hình
ảnh tư liệu cần rõ ràng , thao tác của giáo viên cần phải nhuần nhuyễn .
-Phiếu học tập: Dây cũng là một loại đồ dùng không thể thiếu trong các tiết
làm bài tập lịch sử. phiếu học tập dùng để làm các loại bài tập viết về các danh
nhân, hoạc các nhân vật lịch sử.
-Các loại tranh ảnh ,bản đồ, sơ đồ, lược đồ , đây được xem là một trong những
mục tiêu quan trọng của tiết làm bài tập lịch sử nhằm rèn luyện các loại kỹ năng ,
trong đó rèn luyện kỹ năng bản đồ là quan trọng nhất , vì thế loại đồ dùng này
giáo có thể lấy từ trên mạng xuống hoặc yêu cầu các nhóm học sinh vẽ trước



+ Trắc nghiệm điền nối sao cho phù hợp
+ Trắc nghiệm điền khuyết
• Loại bài tập trắc nghiệm đúng sai:
Đây là loại câu hỏi gồm hai lựa chọn ( Đúng hoạc sai) là loại trắc nghiệm đơn
giản nhất vì đây là loại câu hỏi soạn thảo ít đầu tư công sức , Học sinh có thể
trả lời nhiều câu hỏi trong một thời gian nhất địnhvà cũng có khả năng áp
dụng rộng rãi. Tuy nhiên loại câu hỏi này giúp học sinh nhận biết sư kiện một
cách nhanh nhất .
Ví dụ : Cách mạng Nga 1905-1907 là một cuộc cách mạng dân chủ tư
sản kiểu mới , bởi vì trong cuộc cách mạng này giai cấp lãnh đạo là giai cấp
Tư sản . đúng hay sai?
->Học sinh trả lời nhận biết một cách nhanh nhất :Đúng hoặc sai.
Khi soạn thảo các câu hỏi này giáo viên cần chú ý những câu xác định đó
tính đúng sai phải chắc chắn , tránh đưa ra những câu hỏi phức tạp , nhiều chi
tiết tránh đưa ra những câu hỏi phủ định.
• Loại bài tập trắc nghiệm chọn câu trả lời đúng nhất
Loại trắc nghiệm này có thể dùng rộng rãi và có khả năng phân loại được học
sinh khá, giỏi với học sinh yếu, kém. Loại bài tập này giáo viên phải khéo léo
làm sao để ngoài câu lựa chọn đúng nhất thì các câu còn lại giống như mồi
nhử , nếu như học sinh chưa học kỹ, hoặc chưa hiểu kỹ rất khó lựa chọn.
Ví dụ : Giai cấp lãnh đạo trong CMTS Pháp là:
a/ Quý tộc mới
b/ Tư sản
c/ Đẳng cấp thư ba
d/ Liên minh Tư sản- Dân nghèo thành thị
• Loại bài tập trắc nghiệm nối các sự kiện sao cho phù hợp
Ví dụ 1: Em hãy nối thời gian cột A với cột B sao cho phù hợp.
A

4…….

B. Sự kiện
a. Chiến dịch Điện Biên Phủ
thắng lợi
b. Hiệp định Giơ-ne-vơ được kí
kết


c. Ta kí với Pháp Hiệp định sơ
bộ
d. Bác Hồ ra “lời kêu gọi toàn
quốc kháng chiến”
Loại bài tập này yêu cầu các nhóm làm việc và nhóm trưởng của các nhóm
đứng dậy báo cáo kết quả sản phẩm của nhóm mình, sau đó giáo viên đưa ra
kết quả và nhận xét cho điểm từng nhóm.
• Loại bài tập trắc nghiệm điền khuyết
Khi thành lập câu trắc nghiệm điền khuyết cần chú ý những vấn đề sau:
+ Câu điền vào chổ trống gợi được ý nghĩa chữ phải điền
+ Câu hỏi ngắn gọn tránh các rườm rà
+ Tránh đưa ra câu hỏi có thể trả lời bằng nhiều cách
Ví dụ: Em hãy lựa chọn và điền vào ……để hoàn thành các các ý với các
cụm từ giáo viên cho sẵn: Làm chung, làm riêng , ăn chung, đầy đủ , dư thừa,
phát triển , tan rã.
“ Trong thị tộc nguyên thủy mọi người đều…………………………Không có
sự phân chia giàu nghèo. Khi xã hội bắt đầu có của
cải…………………………., Báo hiệu xã hội nguyên thủy……………..”
Trong ví dụ này học sinh lựa chọn các cụm từ trên điền vào chổ trông sao
cho đúng.
c. Nhóm bài tập nhìn hình ảnh nhận biết sự kiện:

mình ,nếu nhóm nào không trả lời được hoặc trả lời sai quyền trả lời thuộc về
nhóm khác ,giáo viên cộng điểm thưởng cho đội trả lời đúng và trừ số điểm
của đội trả lời sai. Để cho tiết học sôi nổi và hào hứng giáo viên chuẩn bị các
phần thưởng nhỏ nhằm khuyến khích các đội làm việc.
đ. Nhóm bài tập thực hành :
Bài tập thực hành là nhóm các bài tập rèn luyện kỹ năng cho học sinh trong đó
có các kỹ năng lập niên biểu,lập sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước ,kỹ năng bản
đồ
• Lập bảng tổng hợp về các cuộc cách mạng tư sản Hà Lan, Anh
,Pháp,Chiến tranh giành độc lập Bắc Mỹ, Thống nhất nước Ý, Cải cách
nông nô ở Nga, Thống nhất Đức,Duy tân Minh Trị Nhật ( Từ thế kỷ 15thế kỷ 18) Đây là các sự kiện các giai đoạn lịch sử cận đại. Yêu cầu học
sinh có tư duy tốt mới lập được bảng niên biểu về một chuỗi sự kiện liên
tiếp.Trong chương trình lịch sử lớp 8
Ví dụ : lập bảng niên biểu về các sự kiện
Tên các cuộc cách mạng Thời gian
Hình thức
tư sản

Kết quả


1 Cách mạng Hà Lan
2 Cách mạng tư sản Anh
3 Chiến tranh giành độc
lập 13 bang thuộc địa
Bắc Mĩ
4 Cách mạng tư sản Pháp
5 Cải cách nông nô ở
Nga
6/ Thống nhất Italia

triển
CNTB
triển

phát

CNTB
triển
CNTB
triển
CNTB
triển
CNTB
triển
CNTB
triển

phát

phát
phát

phát
phát
phát
phát

• Bài tập kỹ năng bản đồ:
Bản đồ là những đồ dùng dạy học trực quan tạo cho những hình ảnh
tượng trưng , giúp học sinh suy nghĩ và giải thích các hiện tượng lịch sử .

kỹ năng cho học sinh , giúp học sinh vận dụng vào việc làm bài kiểm tra 1 tiết
hoặc học kỳ có chất lượng cao)
Ví dụ 1: em hãy nêu âm mưu xâm lược Đại Việt của quân Mông Cổ?( Loại
câu hỏi này là câu hỏi nhận biết)
Ví dụ 2: Việc nhà Trần chuẩn bị chống quân xâm lược đã có tác dụng như thế
nào đối với cuộc kháng chiến
( Loại câu hỏi này là câu hỏi thông hiểu)
Ví dụ 3: Tính độc đáo và sáng tạo cách đánh giặc của Trần Hưng Đạo Trong
ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông Nguyên? ( loại câu hỏi này là vận
dụng ở mức độ thấp)
Ví dụ 4: Vì sao quân Mông cổ mạnh ,Tướng giỏi nhưng vẫn thua Đại Việt?
( loại câu hỏi này là câu hỏi vận dụng cao)
Tóm lại: Trên đây là các loại bài tập khác nhau , có nhiều phương pháp
khác nhau để phát triển tư duy của học sinh cá khối lớp 6,7,8, Riêng khối 9 trong
phân phối chương trình không có tiết làm bài tập lịch sử nhưng giáo viên có thể
áp dụng bài tập cũng cố cuối bài học. Ngoài 6 loại bài tập nói trên còn có nhiều
loại bài tập khác, nhiều biện pháp khác nữa giáo viên vận dụng trong tiết dạy làm
bài tập lịch sử ở trường THCS.
THIẾT KẾ MỘT TIẾT GIÁO ÁN MINH HỌA CHO SÁNG KIÊN NÀY:
Giáo án lớp 7
TIẾT LÀM BÀI TẬP LỊCH SỬ
Tuần 17
Tiết 34
A/ MỤC TIÊU CỦA BÀI TẬP
1/ Kiến thức:
- Giúp học sinh nắm được nội dung cơ bản nhất của lịch sử hình thành,phát
triển , của triều đại nhà Trần.
- Năm những sự kiện chính về cuộc kháng chiến chống quân xâm lược
Mông – Nguyên.
- Những nguyên nhân và ý nghĩa của cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của

nhường ngôi cho con trai lên làm Thái Thượng
Hoàng.
? Em hãy cho biết ông là ai?
HS: Trần Cảnh cũng chính là vị vua Trần Thánh -Trần Cảnh
Tông.
Giáo viên chiếu một đoạn thơ như sau:
“ Chương Dương cướp giáo giặc
Hàm Tử bắt quân thù
Thái Bình nên gắng sức
Non nước ấy nghàn thu”
? Đoạn thơ trên do ai viết em biết gì về ông?
HS: Trần Quang Khải.Ông là một tướng giỏi -Trần Quang Khải
dưới triều Trần và lập nhiều công lớn trong ba lần
kháng chiến chống quân xâm lược Mông –Nguyên
Khi rơi vào tay giặc tướng giặc dụ ông hãy đầu
hàng và sẽ ban thưởng cho ông một chức quan lớn ở
dưới triều nhà Nguyên. Ông đã trả lời với tướng
giặc là: "Tao thà làm ma nước nam chứ không làm
vương đất Bắc và không dụ giỗ được ông giặc đã
đem ông ra chém đầu”
? Em hãy cho biết câu nói này là của ai? Câu nói
của ông có tác dụng như thế nào trong cuộc kháng
chiến chống quân xâm lược Mông- Nguyên?
HS: ông chính là Trần Bình Trọng . Câu nói của -Trần Bình Trọng
ông có ý nghĩa là không bao giờ đầu hàng giặc ,


quyết tâm chống giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước sự
hy sinh của ông khí phách anh hùng ,tạo lòng quyết
tâm của nhân dân ta đánh giặc Nguyên xâm lược.

Vương ông được thế giới phong tặng là một trong
những vị tướng tài trên thế giới.
GV: chốt ý các nhân vật lịch sử nói trên có công
đóng góp to lớn trong cuộc kháng chiến chống quân
xâm lược Mông- Nguyên, tên tuổi của các vị anh
hùng dân tộc luôn gắn liền với trang lịch sử của dân
tộc.
2/ Bài tập trắc nghiệm
Hoạt động 2/ : Bài tập trắc nghiệm:
GV: chiếu lên những câu hỏi sau:
Câu 1: Dưới đây là các biện pháp xây dựng
quân đội ở thời nhà Trần . Hãy cho biết những biện
pháp nào giống nhau với thời nhà Lý và những biện


pháp nào khác với thời nhà Lý?
a/ Quân đội nhà Trần gồm có cấm quân và quân ở
các lộ
b/ quân đội nhà Trần được tuyển dụng theo chính
sách “ Ngụ binh ư nông”
c/ Quân đội nhà Trần tổ chức theo chủ trương
“ Quân lính cốt tinh nhuệ không cốt đông”
d/ Quân đội nhà Trần thường xuyên luyện tập võ
nghệ , binh pháp
e/ Vua Trần chú trọng kiểm tra phòng bị các nơi
hiểm yếu.
HS: Suy nghĩ, lựa chọn đáp án.
GV: nhận xét, nêu đáp án
Giống : a,b,d
Khác : c,e

sẵn các kí hiệu và mũi tên, chia lớp thành 4 nhóm
làm việc, công việc yêu cầu như sau:
+ Nhóm 1: Dán các mũi tên đường tiến quân của
quân Mông Cổ tiến vào xâm lược nước ta ( mũi tên
phải màu đen)
+ Nhóm 2 : Dán các kí hiệu như thành Thăng Long ,
phòng tuyến chặn giặc của ta ,quân ta rút lui nhằm
bảo toàn lực lượng khi quân giặc đang mạnh.( Mũi
tên và các kí hiệu màu xanh da trời)
+ Nhóm 3: Dán các mũi tên quân dân ta chặn đánh

-Giống : a,b,d
- Khác : c,e

1.b;2.c;3.d;4.a;5e;6.f
3: Bài tập thực hành


giặc và các mũi tên phản công trên chiến trường
( Mũi tên màu đỏ)
+ Nhóm 4: Dán các mũi tên quân Mông Cổ thua
chạy về nước ( mũi tên màu đen có biểu thị đứt
đoạn )
Sau khi các nhóm làm xong nhiệm vụ, tiếp theo
giáo viên yêu cầu học sinh trình bày diễn biến
trên lược đồ.
Hoạt động 4: Bài tập nhìn hình ảnh đoán sự kiện
GV: cho học sinh xem một đoạn phim tư liệu về
bãi cọc trên sông Bạch Đằng và có kèm theo bài hát
Bạch Đằng Giang.

-Ton dõn Thng Long ng lũng thc hin Vn
khụng nh trnggõy cho quõn gic nhiu khú khn.
- u nm 1285 vua Trn m hi ngh Diờn Hng.
- Cỏc tng lp nhõn dõn u c nh Trn t chc
tham gia ỏnh gic di nhiu hỡnh thc phự hp.
- Ngay t bui u ca triu i Trn , cng nh sau
mi ln khỏng chin , triu ỡnh u quan tõm xõy
dng , phỏt trin v mi mt , chớnh tr , xó hi lm
c s nhm on kt ton dõn.

Bi hc quý giỏ trong
khỏng chin chng quõn xõm
lc Mụng-Nguyờn
-Ton dõn Thng Long ng
lũng thc hin Vn khụng
nh trnggõy cho quõn gic
nhiu khú khn.
- u nm 1285 vua Trn m
hi ngh Diờn Hng.
- Cỏc tng lp nhõn dõn u
c nh Trn t chc tham
gia ỏnh gic di nhiu hỡnh
thc phự hp.
- Ngay t bui u ca triu
i Trn , cng nh sau mi
ln khỏng chin , triu ỡnh
u quan tõm xõy dng , phỏt
trin v mi mt , chớnh tr ,
xó hi lm c s nhm on
kt ton dõn.

- Lịch sử Việt Nam hiện đại( Nhà xuất bản giáo dục)
- Phim tài liệu,tranh ảnh lấy trên google ( trang chính thống)
- Báo điện tử ( trang chính thống)