I H C QU C GIA H N I
KHOA LU T

V

NG

C THO

Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự
trong Luật hình sự Việt Nam
(trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Hà Giang)

LU NV NTH CS LU T H C

HN I - 2016


I H C QU C GIA H N I
KHOA LU T

V

NG

C THO

Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự
trong Luật hình sự Việt Nam
(trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Hà Giang)
Chuyờnngnh:Lu thỡnhs vT t nghỡnhs

N NGă TRÁCHă NHI Mă HỊNHă S
S
1.1.

TRONG LU Tă HỊNHă

VI T NAM ................................ Error! Bookmark not defined.

Kháiăni m,ăỦăngh aăvƠăphơnălo iăcácătìnhăti tăt ngăn ngătráchă
nhi măhìnhăs .................................. Error! Bookmark not defined.

1.1.1.

Khái ni m các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s Error! Bookmark not de

1.1.2.

Ý ngh a c a các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s Error! Bookmark not d

1.1.3.

Phân lo i các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s Error! Bookmark not defi

1.2.

căđi măvƠăvaiătròăc aăcácătìnhăti tăt ngăn ngătráchănhi m
hìnhăs trong vi c quy tăđ nhăhìnhăph tError! Bookmark not defined.

1.2.1.
1.2.2.

NH C A B

LU TăHỊNHăS

VI TăNAMăN Mă

1999 V CÁCăTỊNHăTI TăT NGăN NGăTRÁCHăNHI M
HỊNHă S

VĨă TH C TI Nă ă ÁPă D NGă TRÊNă

Aă BĨNă

T NHăHĨăGIANG ........................... Error! Bookmark not defined.
2.1.

Quyă đ nh c a B lu tă hìnhă s

Vi tă Namă n mă 1999ă v cácă

tìnhăti tăt ngăn ngătráchănhi măhìnhăs Error! Bookmark not defined.
2.1.1.

N i dung ............................................ Error! Bookmark not defined.

2.1.2.

Nh n xét ............................................ Error! Bookmark not defined.

2.2.

VI T NAMError! Bookmark not defined.

S c n thi t ph i ti p t căhoƠnăthi năvƠănơngăcaoăhi u qu ápă
d ng cácătìnhăti tăt ngăn ngătráchănhi măhìnhăs trong lu t
hìnhăs Vi t Nam............................. Error! Bookmark not defined.

3.1.1.

V m t lý lu n ................................... Error! Bookmark not defined.

3.1.2.

V m t th c ti n ................................ Error! Bookmark not defined.

3.1.3.

V m t l p pháp ................................ Error! Bookmark not defined.

3.2.

Ti p t căhoƠnăthi năquyăđ nh c a B lu tăhìnhăs Vi t Nam

v cácătìnhăti tăt ngăn ngătráchănhi măhìnhăs Error! Bookmark not defined
3.2.1.

Nh n xét ............................................ Error! Bookmark not defined.

2




1.ăTínhăc păthi tăc aăđ ătƠi
Trong lý lu n khoa h c lu t hình s , khái ni m t i ph m là khái ni m
c b n nh t. Khái ni m này m t m t là c s th ng nh t cho vi c xác đ nh
nh ng t i ph m c th trong ph n các t i ph m c a B lu t hình s , m t khác
c ng th hi n m t cách rõ nét nh ng nguyên t c c b n c a lu t hình s Vi t
Nam. B lu t hình s n m 1999, s a đ i n m 2009 đã nêu khái ni m t i
ph m nh sau:
T i ph m là hành vi nguy hi m cho xã h i đ
hình s , do ng

c quy đ nh trong B lu t

i có n ng l c trách nhi m hình s th c hi n m t cách c ý

ho c vô ý, xâm ph m đ c l p, ch quy n, th ng nh t, toàn v n lãnh th T
qu c, xâm ph m ch đ chính tr , ch đ kinh t , n n v n hoá, qu c phòng,
an ninh, tr t t , an toàn xã h i, quy n, l i ích h p pháp c a t ch c, xâm
ph m tính m ng, s c kh e, danh d , nhân ph m, t do, tài s n, các quy n, l i
ích h p pháp khác c a công dân, xâm ph m nh ng l nh v c khác c a tr t t
pháp lu t xã h i ch ngh a [39, i u 8].
Vi c xác đ nh t i ph m và l a ch n bi n pháp x lý thích h p cho các
tr

ng h p ph m t i c th là quá trình ho t đ ng ph c t p. Trong th c ti n

t i t m th hi n h t s c đa d ng và phong phú. Do đó, “Nhà n

c không th



i ph m t i, mà còn ph i c n c vào các tình ti t gi m nh

và t ng n ng trách nhi m hình s . Nh v y, B lu t hình s đã quy đ nh các
tình ti t gi m nh và t ng n ng trách nhi m hình s là m t trong nh ng c n
c c n thi t đ Tòa án xem xét khi quy t đ nh hình ph t. Quy t đ nh hình
ph t là ho t đ ng áp d ng pháp lu t quan tr ng trong giai đo n xét x v án
hình s . Quy t đ nh hình ph t chính xác, khách quan là c s đ đ t đ
m c đích c a hình ph t: tr ng tr và giáo d c, c i t o ng
ng a h ph m t i m i; r n đe, ng n ng a nh ng ng
khi hình ph t đ
m iđ tđ

c các

i ph m t i; ng n

i khác trong xã h i. Ch

c quy t đ nh m t cách chính xác thì m c đích c a hình ph t

c, giúp cho ng

i b k t án t mình ý th c đ

c s công b ng

c a pháp lu t và b n thân h c ng th y rõ l i l m, sai ph m mà quy t tâm c i
t o tr thành ng



c và xã h i.

Nh v y, cùng v i các c n c khác và các tình ti t gi m nh , các tình
ti t t ng n ng trách nhi m hình s có vai trò quan tr ng trong vi c l

ng

hình. Do đó, vi c nghiên c u riêng r đ làm sáng t nh ng v n đ lý lu n và
th c ti n xung quanh các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s s góp ph n
gi i quy t v án hình s đ

c khách quan, chính xác, công b ng, đúng pháp

lu t, đ ng th i th hi n rõ n i dung ph

ng trâm - “nghiêm tr k t h p v i

khoan h ng”, “tr ng tr k t h p v i giáo d c” trong chính sách hình s c a
Nhà n

c ta, c ng nh b o đ m th c hi n t t h n nguyên t c phân hóa trách

5


nhi m hình s và cá th hóa hình ph t đ i v i ng

i ph m t i. Tuy nhiên,



i đ 70 tu i tr lên (tr

tr em, ph n có thai và ng
không th t v đ
ng

c, ng

id

i 16 tu i,

c đây, quy đ nh ph m t i đ i v i

i già); ph m t i đ i v i ng

i

trong tình tr ng

i khuy t t t n ng ho c khuy t t t đ c bi t n ng,

i b h n ch kh n ng nh n th c ho c ng

i l thu c mình v m t v t

ch t, tinh th n, công tác ho c các m t khác. Nh v y, v c b n, nh ng tình
ti t t ng n ng trách nhi m hình s đ


nghiên c u đ tài này và th c ti n áp d ng trên đ a bàn c th là t nh Hà

6


Giang rõ ràng có tính c p thi t, đáp ng yêu c u đ u tranh phòng, ch ng t i
ph m trong tình hình m i.
2.ăTìnhăhìnhănghiênăc u
Qua tham kh o lu n v n và nhi u công trình nghiên c u v các tình
ti t t ng n ng, gi m nh trách nhi m hình s nói chung đã đ

cđ c pv i

t cách là m t c n c quy t đ nh hình ph t, còn nghiên c u riêng r v các
tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s ch a có nhi u mà m i đ c p chung,
ch ng h n nh :
(1)ăSáchăchuyênăkh o,ăsáchăthamăkh o,ăgiáoătrìnhầ:
- Tr nh Qu c To n, Ch

ng XVI - Quy t đ nh hình ph t, Trong sách:

Giáo trình Lu t hình s Vi t Nam (Ph n chung), Khoa Lu t,

i h c Qu c

gia Hà N i, 2001, tái b n 2007, GS.TSKH. Lê V n C m ch biên;
- Lê V n

,


-

i h c Qu c gia Hà N i, 2009;

ào Th Nga, Quy t đ nh hình ph t đ i v i ng

ph m t i, Lu n v n th c s lu t h c, Tr

7

ng

i ch a thành niên

i h c Lu t Hà N i, 1997;


- Nguy n Minh Khuê, Quy t đ nh hình ph t đ i v i ng
niên ph m t i, Lu n v n th c s lu t h c, Khoa Lu t,

i ch a thành

i h c Qu c gia Hà

N i, 2006;
- Ph m M nh Toàn, Các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s đ i
v i ng

i ch a thành niên ph m t i, Lu n v n th c s lu t h c, Khoa Lu t,


- Nam Ph

ng, Áp d ng tình ti t đ nh khung t ng n ng hay tình ti t t ng

n ng trách nhi m hình s , T p chí Dân ch và pháp lu t, s 10/2011; v.vầ
Nh v y, các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s m i ch đ

8

cđ


c p riêng r trong bài vi t, ho c đ

c đ c p chung trong m t trong các c n

c quy t đ nh hình ph t, mà ch a có đ tài, công trình nào đ c p chung đ n
toàn b các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s . Do đó, vi c nghiên c u
đ tài đã nêu d

i góc đ m t lu n v n th c s lu t h c và trong ph m vi

không gian trên đ a bàn t nh Hà Giang rõ ràng có tính th i s c p thi t, qua
đó không nh ng b o đ m vi c áp d ng đ

c đúng đ n và chính xác, mà còn

góp ph n b o đ m nguyên t c công b ng trong lu t hình s Vi t Nam.

i

c u nh sau:
- Xây d ng khái ni m, ý ngh a và phân lo i các tình ti t t ng n ng
trách nhi m hình s , t đó ch ra ý ngh a và vi c phân lo i các tình ti t này;
-

c đi m c a các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s và vai trò

c a nó trong vi c quy t đ nh hình ph t;
- Khái quát l ch s hình thành và phát tri n c a quy đ nh v các tình
ti t t ng n ng trách nhi m hình s trong lu t hình s Vi t Nam t sau cách
m ng tháng tám n m 1945 đ n đ n khi ban hành B lu t hình s n m 1999,
trong đó phân tích quy đ nh c a B lu t hình s Vi t Nam hi n hành v v n
đ này đ rút ra nh n xét, đánh giá;

9


ánh giá th c ti n áp d ng các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình

-

s c a t i ph m trên đ a bàn t nh Hà Giang giai đo n 2010 - 2015, t đó ch
ra m t s t n t i, h n ch và các nguyên nhân c b n;
- Lu n ch ng vi c ti p t c hoàn thi n quy đ nh c a B lu t hình s Vi t
Nam v các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s và ki n ngh gi i pháp
nâng cao hi u qu và ch t l

ng c a vi c áp d ng khi quy t đ nh hình ph t.

4.ăC ăs ălỦălu năvƠăcácăph

ng l n th XI (2011) và XII (2016)

và các Ngh quy t s 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 v “M t s nhi m v tr ng
tâm công tác t pháp trong th i gian t i”, Ngh quy t s 49-NQ/TW ngày
26/5/2005 v “Chi n l

c c i cách t pháp đ n n m 2020” c a B Chính tr .

Trong quá trình nghiên c u đ tài, tác gi lu n v n đã s d ng các
ph

ng pháp đ c thù c a khoa h c lu t hình s nh : ph

ng pháp phân tích,

t ng h p, so sánh, th ng kê, đi u tra xã h i h c đ t ng h p các tri th c khoa
h c và lu n ch ng các v n đ t

ng ng đ

c nghiên c u trong lu n v n.

5.ăụăngh aălỦălu n,ăth căti năvƠăđi măm iăv ăkhoaăh căc aălu năv n
Ý ngh a lý lu n và th c ti n quan tr ng c a lu n v n là

ch tác gi đã

làm rõ khái ni m, đ c đi m, ý ngh a và phân lo i c a các tình ti t t ng n ng
trách nhi m hình s , vai trò c a các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s
c a t i ph m trong vi c quy t đ nh hình ph t; phân tích, đánh giá n i dung

d y, nghiên c u sinh, h c viên cao h c và sinh viên thu c chuyên ngành T
pháp hình s .
6.ăK tăc uăc aălu năv n
Ngoài ph n

t v n đ , K t lu n và Danh m c tài li u tham kh o, k t

c u c a lu n v n g m 3 ch
Ch

ng nh sau:

ng 1: M t s v n đ chung v các tình ti t t ng n ng trách nhi m

hình s trong lu t hình s Vi t Nam.
Ch

ng 2: Quy đ nh c a B lu t hình s Vi t Nam n m 1999 v các

tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s và th c ti n áp d ng trên đ a bàn t nh
Hà Giang.
Ch

ng 3: Ti p t c hoàn thi n pháp lu t và nh ng gi i pháp nâng cao

hi u qu áp d ng các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s trong lu t hình
s Vi t Nam.

11


Lê C m (2000), Các nghiên c u chuyên kh o v Ph n chung lu t hình
s (T p I), Nxb Công an nhân dân, Hà N i.

7.

Lê C m, Tr nh Qu c To n (2011), nh t i danh: Lý lu n, l i gi i m u
và 500 bài t p th c hành, Nxb i h c Qu c gia Hà N i, Hà N i.

8.

V n Ch nh (2003), “M t s v n đ c n l u ý trong xét x , Toà án
nhân dân”, Toà án nhân dân t i cao, (3), tr. 1 - 3.

9.

V n Ch nh (2007), “Các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s quy
đ nh t i đi u 48 B lu t hình s ”, Toà án nhân dân t i cao, (17), tr. 31 – 36.

10.

ng C ng s n Vi t Nam (2011), V n ki n đ i h i đ i bi u toàn qu c
l n th XI, Nxb Chính tr Qu c gia Hà N i.

11.

Tr n M nh
t (1999), “Tìm hi u v các tình ti t t ng n ng c a t i
kinh doanh trái phép theo B lu t hình s n m 1999”, Toà án nhân
dân, Toà án nhân dân t i cao, (1), tr. 23 - 25.



16.

Tr n Th Hi n (2011), B lu t hình s Nh t B n, Nxb T đi n Bách
khoa, Hà N i.

17.

Nguy n Ng c Hòa & Lê Th S n (1999), Thu t ng Lu t hình s .
Trong sách: T đi n gi i thích thu t ng Lu t h c, Tr ng
ih c
Lu t Hà N i, Nxb Công an nhân dân, Hà N i.

18.

Nguy n Ng c Hòa (2008), T i ph m và c u thành t i ph m, Nxb Công
an nhân dân, Hà N i.

19.

Ph m M nh Hùng (2006), “M t s v n đ nh n th c và áp d ng các
tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s ”, Vi n Ki m sát nhân dân t i
cao, (16), tr. 29 - 34.

20.

Thanh Huy n (2007), “Bàn v ph m t i có t ch c, ph m t i nhi u
l n”, Toà án nhân dân t i cao, (8), tr. 23 - 29.

21.


31.

inh V n Qu (2000), Bình lu n khoa h c B lu t hình s n m 1999,
Ph n chung, Nxb thành ph H Chí Minh.

32.

inh V n Qu (2000), Các tình ti t t ng n ng, gi m nh trách nhi m
hình s , Nxb Chính tr Qu c gia, Hà N i.

33.

inh V n Qu (2000), Th c ti n xét x và pháp lu t hình s , Nxb
N ng, à N ng.

34.

inh V n Qu (2000), Tìm hi u v hình ph t và quy t đ nh hình ph t
theo lu t hình s Vi t Nam, Nxb Chính tr Qu c gia, Hà N i.

35.

inh V n Qu (2006), “M t s v n đ đ t ra khi áp d ng tình ti t “ph m

nh t i danh và quy t đ nh hình ph t, Nxb

14

à

h c Lu t Hà N i, (6), tr. 41 - 43.

41.

Tr n V n S n (1996), Quy t đ nh hình ph t trong lu t hình s Vi t
Nam, Lu n v n Th c s Lu t h c, Tr ng i h c Lu t Hà N i.

42.

Tr n V n S n (1997), “Nhân thân ng i ph m t i m t c n c đ quy t
đ nh hình ph t”, Lu t h c, Tr ng i h c Lu t Hà N i, (1), tr. 41 - 43.

43.

Tr nh ình Th (1998), “C n hi u chính xác v tình ti t t ng n ng
chung và tình ti t t ng n ng đ nh khung trong B lu t hình s ”, Toà án
nhân dân t i cao, (8), tr. 21 - 22.

44.

Ki u ình Th (1998), Tìm hi u lu t hình s Vi t Nam, Nxb TP H
Chí Minh.

45.

Tr ng i h c Lu t Hà N i (2001), Giáo trình Lu t hình s Vi t Nam,
Nxb Công an nhân dân, Hà N i.

46.


Tr nh Ti n Vi t (2006), “Các tình ti t t ng n ng trách nhi m hình s :
M t s v n đ lý lu n và th c ti n”, T p chí Ngh lu t, (4), tr. 50-58.

51.

Tr nh Ti n Vi t (2013), T i ph m và trách nhi m hình s , Nxb Chính
tr Qu c gia - S th t, Hà N i.

52.

Võ Khánh Vinh (1994), Nguyên t c công b ng trong Lu t hình s Vi t
Nam, Nxb Công an nhân dân, Hà N i.

53.

Võ Khánh Vinh (1994), Quy t đ nh hình ph t trong lu t hình s Vi t
Nam. Ch ng IX. Trong sách: T i ph m h c, lu t hình s và lu t t
t ng hình s Vi t Nam, T p th tác gi do GS.TSKH ào Trí Úc ch
biên, Nxb Chính tr Qu c gia, Hà N i.

54.

Nguy n Th Xuân (2007), “M t s v n đ v t i ph m xâm h i đ n tr
em trong B lu t hình s Vi t Nam”, Vi n Ki m sát nhân dân t i cao,
(6), tr. 24 - 26, 50.

55.

Nguy n Xuân Yêm (2001), T i ph m h c hi n đ i và phòng ng a t i
ph m, Nxb Công an nhân dân, Hà N i.