Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA THÔNG TIN – THƯ VIỆN
------------

ĐINH THỊ THU HIỀN

CÔNG TÁC PHÁT TRIỂN VỐN TÀI LIỆU
TẠI THƯ VIỆN QUÂN ĐỘI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
NGÀNH: THÔNG TIN – THƯ VIỆN
Hệ đào tạo: Chính quy
Khóa học : QH - 2009 - X

HÀ NỘI - 2013

K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA THÔNG TIN – THƯ VIỆN

hướng dẫn đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu, giúp tôi
thực hiện và hoàn thành khóa luận này.
Với năng lực và trình độ còn hạn chế, khóa luận không tránh khỏi
những khiếm khuyết và thiếu sót. Vì vậy, tôi rất mong được sự quan tâm, góp
ý của các thầy cô và các bạn để niên luận này được hoàn chỉnh hơn.
Hà Nội, ngày tháng năm 2013
Sinh viên

Đinh Thị Thu Hiền

K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC HÌNH......................................................................................5
1.Tính cấp thiết của đề tài..........................................................................................1

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
1. CD – ROM

Compact Disk - ReadOnly Memory (Bộ nhớ chỉ đọc)

2. CNTT

Công nghệ thông tin



Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

DANH MỤC CÁC HÌNH
THỨ TỰ

TÊN

TRANG

Hình 1

Sơ đồ cơ cấu tổ chức Thư viện Quân đội

10

Hình 2

Sơ đồ minh họa kho tài liệu tại thư viện

24

Hình 3

Quân đội
Sơ đồ minh họa vốn tài liệu tại thư viện

25


Bảng 1

Cơ cấu thành phần nội dung vốn tài liệu

32

Bảng 2

Số lượng sách quốc văn bổ sung từ năm

34

Bảng 3

2010 – 2012
Số lượng sách ngoại văn bổ sung từ năm

35

K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

2010 – 2012

K54 Thông Tin Thư Viện

Đinh Thị Thu Hiền

cấp thông tin đến với người dùng tin một cách chính xác, đầy đủ, nhanh
chóng và kịp thời nhất.
Với tư cách là cơ quan văn hóa, giáo dục và thông tin khoa học của
quân đội, vừa mang tính khoa học tổng hợp, vừa mang tính khoa học chuyên
1 K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

ngành, TVQĐ là thư viện trung tâm đầu ngành của hệ thống thư viện trong
quân đội. Không chỉ là một cơ quan phục vụ, tàng trữ sách báo mà thư viện
còn đóng vai trò là một cơ quan nghiên cứu khoa học có trách nhiệm quản lí,
xây dựng phương hướng, giải pháp cho toàn bộ hệ thống thư viện trong quân
đội. Vì vậy, phát triển vốn tài liệu là công tác hết sức quan trọng trong nghiệp
vụ thư viện, ảnh hưởng trực tiếp sự nghiệp phát triển thư viện trong thời gian
tới và góp phần quan trọng tới việc ra các quyết định của cán bộ lãnh đạo thư
viện, hoạt động nghiên cứu khoa học, học tập, tìm hiểu của các cán bộ và
chiến sĩ trong toàn quân.
Xuất phát từ nhu cầu cấp thiết trên tôi chọn đề tài “Công tác phát triển
vốn tài liệu tại Thư viện Quân đội” làm đề tài khóa luận cho mình với mục
đích tìm hiểu thực trạng công tác phát triển vốn tài liệu tại TVQĐ, từ đó đưa
ra những phương hướng, giải pháp phát triển vốn tài liệu trong thời gian tới.
2. Tình hình nghiên cứu theo hướng đề tài
Trước đây, đã có nhiều đề tài viết về TVQĐ nhưng ở các góc độ nghiên
cứu khác nhau như: Công tác phục vụ bạn đọc tại Thư viện Quân đội từ
những năm đầu thời kì đổi mới đến nay, Công tác thu thập xử lý và tổ chức
phục vụ tài liệu xám, Tìm hiểu chu trình đường đi của tài liệu, Tổ chức và
khai thác nguồn lực thông tin, Tìm hiểu công tác tuyên truyền, giới thiệu tài

- Phạm vi về không gian: Công tác phát triển vốn tài liệu của TVQĐ.
- Phạm vi về thời gian: Công tác phát triển vốn tài liệu của TVQĐ
trong giai đoạn hiện nay.
5. Phương pháp nghiên cứu
Khóa luận sử dụng các phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp thu thập, thống kê số liệu
- Phương pháp phỏng vấn
- Phương pháp quan sát
- Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu
6. Bố cục của khóa luận
Ngoài các phần: Mở đầu, kết luận, danh mục các từ viết tắt, danh mục
các hình và bảng số liệu, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của
khóa luận chia làm 3 chương:
- Chương 1: Giới thiệu khái quát Thư viện Quân đội và cơ sở lí luận
về công tác phát triển vốn tài liệu.
3 K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

- Chương 2: Thực trạng công tác phát triển vốn tài liệu tại Thư viện
Quân đội.
- Chương 3: Nhận xét và một số giải pháp nâng cao chất lượng công
tác phát triển vốn tài liệu tại Thư viện Quân đội.

4 K54 Thông Tin Thư Viện



đang có rất nhiều cố gắng trong công tác, đặc biệt đứng trước tình hình,
5 K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

nhiệm vụ mới của đất nước, TVQĐ từng bước đổi mới hoạt động chuyên
môn, nghiệp vụ nhằm phục vụ tốt nhu cầu ngày càng đa dạng, phong phú của
bạn đọc, đặc biệt là truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh,
các chỉ thị, nghị quyết của Đảng, Nhà nước và Quân đội tới cán bộ, chiến sĩ
trong quân đội và nhân dân để góp phần xây dựng quân đội vững mạnh, chính
quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, góp phần giữ vững ổn định chính trị, phát
triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Thư viện không ngừng củng cố và phát triển để chỉ đạo các thư viện
đơn vị trong toàn quân bao gồm góp phần phục vụ công tác nghiên cứu, nâng
cao đời sống văn hóa, tinh thần cho bộ đội đơn vị, xây dựng quân đội ta vững
về chính trị, thực hiện thắng lợi nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Công
tác bổ sung sách báo tập trung trọng điểm là sách báo khoa học quân sự, phát
triển nguồn bổ sung sách báo, đặt quan hệ với nhiều thư viện, cơ quan thông
tin trong cả nước; nhận lưu chiểu xuất bản phẩm trong quân đội, trao đổi sách
báo với thư viện quân sự một số nước xã hội chủ nghĩa.
Việc đào tạo cán bộ, nhân viên ngày càng được coi trọng (đào tạo tiến
sĩ ở nước ngoài, đào tạo tại Học viện Chính trị - Quân sự; thường xuyên mở
các lớp tập huấn nghiệp vụ ngắn hạn cho cán bộ thư viện đơn vị). Hàng năm,
thư viện tổ chức hội nghị công tác thư viện, tổ chức biên soạn tài liệu đào tạo
nghiệp vụ, tài liệu hướng dẫn mô tả theo chuẩn quốc tế ISBD.
Hơn nửa thế kỷ qua, TVQĐ không ngừng lớn mạnh, phục vụ xây dựng
quân đội chính quy tinh nhuệ hiện đại, vừa hoạt động trong thời bình vừa hoạt

nhân lực, bồi dưỡng anh tài, phát triển khoa học, công nghệ, kinh tế phục vụ
công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
- Biên soạn và phát hành thông tin - thư mục về các nội dung có liên
quan đến quân sự, quốc phòng, an ninh để cung cấp thông tin và định hướng
đọc cho cán bộ, chiến sĩ trong quân đội.
- Hướng dẫn và kiểm tra nghiệp vụ, bồi dưỡng đào tạo cho cán bộ thư
viện trong toàn hệ thống; tổ chức nghiên cứu khoa học, tổng kết kinh nghiệm
giữa các thư viện trong quân đội và kết hợp với các thư viện trong nước và
quốc tế.
7 K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

1.1.2.2. Nhiệm vụ
TVQĐ có các nhiệm vụ sau:
- Thu thập các loại hình tài liệu với các hình thức mua, trao đổi, nhận,
biếu tặng; lưu chiểu các xuất bản phẩm của các đơn vị trong toàn quân; Xử lí
kĩ thuật tài liệu, xây dựng bộ máy tra cứu thông tin; Tổ chức, sắp xếp, bảo
quản kho sách báo, tài liệu của thư viện.
- Biên soạn và phát hành các loại hình thông tin - thư mục, cung cấp
thông tin phục vụ lãnh đạo, chỉ huy các cấp và cán bộ, chiến sĩ trong quân đội.
- Tổ chức các hình thức phục vụ đọc, mượn, trả lời yêu cầu bạn đọc,
tuyên truyền, giới thiệu sách báo cho các bạn đọc trong và ngoài quân đội.
- Bảo quản vốn tài liệu, phương tiện, trang thiết bị, cơ sở vật chất và
các tài sản khác của thư viện.
- Tổ chức bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ, nhân viên
trong thư viện.


Ban
Hành
chính

Phòng
Phát
hành

Phòng
Nghiệp
vụ

Phòng
Bổ
sung
và xử
lí kĩ
thuật

Bộ phận bổ
sung

Tổng
kho

Phòng
Đọc
tổng
hợp

Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

* Phòng Bổ sung xử lý kĩ thuật:
Với chức năng xây dựng và phát triển vốn tài liệu thư viện, bổ sung và
xử lý kỹ thuật là một khâu không thể thiếu trước khi đưa tài liệu ra phục vụ
bạn đọc. Phòng bổ sung xử lý kỹ thuật thực hiện các nhiệm vụ sau:
- Nghiên cứu tình hình xuất bản trong nước và nước ngoài, xác định
diện tài liệu bổ sung, thu thập, lựa chọn các loại hình tài liệu.
- Thực hiện tất cả các khâu xử lý kỹ thuật đối với các tài liệu mới nhập
về thư viện.
* Phòng Thông tin - Thư mục:
- Xây dựng các cơ sở dữ liệu, nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông tin
cho TVQĐ.
- Biên soạn các ấn phẩm thông tin – thư mục, các thư mục theo chuyên
đề, thư mục giới thiệu, thông báo khoa học, tài liệu phục vụ lãnh đạo…
- Tổ chức và quản lý hệ thống thông tin của TVQĐ.
* Phòng Phục vụ bạn đọc:
Hệ thống phòng Phục vụ bạn đọc bao gồm 4 phòng: Phòng Đọc tổng
hợp, phòng Báo – Tạp chí, phòng Đọc điện tử, phòng Mượn đảm nhận:
- Quản lý ấn phẩm định kỳ nhập về thư viện.
- Phục vụ sách, báo – tạp chí, luận văn, luận án…
- Tổ chức các hoạt động tuyên truyền giới thiệu tài liệu, trưng bày, triển
lãm…
- Phục vụ các dịch vụ in ấn, sao chụp, sao chép tài liệu.
* Phòng Phát hành:
Phòng thực hiện nhiệm vụ tổ chức bổ sung sách tập trung và đảm bảo
việc cấp phát sách cho các thư viện đơn vị trong toàn quân.
* Phòng Nghiệp vụ:

buổi xem phim tư liệu, các hội thảo, sinh hoạt Đảng trong cơ quan, hệ
thống…
1.1.4. Cơ sở vật chất, trang thiết bị và phần mềm
1.1.4.1. Cơ sở vật chất, trang thiết bị
Được sự quan tâm của Bộ Quốc phòng, TVQĐ được xây dựng một tòa
nhà 5 tầng tọa lạc tại số 83 Lý Nam Đế, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. TVQĐ là

11 K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

một trong những thư viện lớn, khang trang và có một khuôn viên xanh, sạch,
đẹp.
TVQĐ có tổng diện tích khoảng 5000 m 2. Thư viện dành 3 tầng: tầng 1,
tầng 2, tầng 3 để phục vụ bạn đọc và hai tầng trên cùng của tòa nhà là tổng
kho lưu trữ tài liệu của thư viện từ lúc mới thành lập đến nay. Thư viện còn
xây dựng hai dãy nhà làm các phòng ban: Phòng Bổ sung và xử lý kỹ thuật,
Ban Hành chính, Phòng Nghiệp vụ…
TVQĐ đang có dự án mở rộng thư viện với việc xây dựng Thư viện
điện tử là một tòa nhà 7 tầng và 1 tầng hầm, tổng diện tích sàn 5672 m 2. Kinh
phí do Tổng cục chính trị đầu tư và thư viện sẽ được thi công xây dựng vào
năm 2013.
Thư viện đã trang bị các phương tiện kỹ thuật tương đối đầy đủ bao
gồm hệ thống tủ mục lục, giá sách, sổ sách, bàn ghế đến các thiết bị hiện đại
để phục vụ các hoạt động nghiệp vụ như máy vi tính, máy photocopy, máy
scan, máy nghe nhìn, máy chiếu, máy hút bụi, máy in mã vạch, in phích, in tài
liệu, in thẻ nhựa (làm thẻ bạn đọc), máy đọc mã vạch, máy ảnh,... Thư viện đã

thông tin mới.
Đi liền với việc đa dạng hóa các loại hình tài liệu và các hình thức phục
vụ bạn đọc thì số lượng người dùng tin đến với thư viện ngày một đông đảo
với trình độ học vấn, lứa tuổi và nghề nghiệp khác nhau.
Thời kỳ đầu mới thành lập, đối tượng người dùng tin mà thư viện
hướng tới chủ yếu là các cán bộ, chiến sĩ, công nhân viên quốc phòng công
tác và hoạt động trong ngành quân đội. Bước vào thời kỳ đổi mới với công
cuộc xã hội hóa hoạt động thông tin thư viện, TVQĐ đã mở rộng diện phục
vụ tới những bạn đọc ngoài quân đội.
Qua việc khảo sát thực tế, đối tượng người dùng tin ở TVQĐ được chia
làm 5 nhóm cơ bản:
- Nhóm 1: Các nhà quản lí, lãnh đạo thuộc các cơ quan, đơn vị trong và
ngoài quân đội: cán bộ lãnh đạo các cấp, thủ trưởng các tổng cục, đơn vị…
- Nhóm 2: Các nhà nghiên cứu, những người làm công tác giảng dạy, ở
các trường đại học, các viện nghiên cứu trong và ngoài nước.
- Nhóm 3: Nhân viên các cơ quan quân đội và ngoài quân đội, nhà báo,
phóng viên, cộng tác viên các báo, đài truyền hình…
13 K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

- Nhóm 4: Nghiên cứu sinh, học viên, sinh viên các trường đại học, cao
đẳng…
- Nhóm 5: Cán bộ hưu trí trong và ngoài quân đội.
Đến nay, TVQĐ đã cấp thẻ hơn 10.000 bạn đọc.
1.1.5.2. Nhu cầu tin
Nhu cầu tin phản ánh sự cần thiết thông tin của một cá nhân, tập thể

dùng tin ít có điều kiện tiếp cận các nguồn tin điện tử, vì vậy, tài liệu truyền
thống thường là loại hình tài liệu họ hướng đến.
1.2. Cơ sở lý luận về công tác phát triển vốn tài liệu
1.2.1. Khái niệm phát triển vốn tài liệu
Vốn tài liệu là một khái niệm mới được hình thành và hoàn thiện vào
thế kỷ 20. Trước đó, nó trùng với khái niệm thư viện.
Đầu thế kỷ 20, khái niệm vốn tài liệu và thư viện đã bắt đầu có sự phân
biệt.
Giữa thế kỷ 20, khái niệm vốn tài liệu được hình thành: “Vốn tài liệu là
tổng hợp các xuất bản phẩm, các bản thảo và các tài liệu khác có trong thư
viện tạo điều kiện cho việc sử dụng của người đọc.”
Cuối thế kỷ 20, khái niệm vốn tài liệu mới hoàn thiện và được đưa vào
thuật ngữ chuyên ngành. “Vốn tài liệu là tổng hợp các xuất bản phẩm, các
bản thảo và các tài liệu khác trong thư viện, tạo điều kiện cho việc sử dụng
của độc giả” (E.I. Samurin – Chuyên gia thư viện Xô Viết)
Từ điển thuật ngữ Thư viện học Liên Xô định nghĩa: “Vốn tài liệu là bộ
sưu tập các xuất bản phẩm và các vật mang tin được hình thành phù hợp với
chức năng của thư viện để sử dụng có tính chất xã hội, phù hợp với chức
năng và được giới thiệu nhiều phương diện với sự trợ giúp của hệ thống mục
lục.”
Trong Pháp lệnh Thư viện Việt Nam, điều 2 mục 3 định nghĩa: “Vốn
tài liệu là những tài liệu được sưu tầm tập hợp theo nhiều chủ đề, nội dung
nhất định được xử lý theo quy tắc, quy trình khoa học của nghiệp vụ thư viện,
để tổ chức phục vụ người đọc đạt được hiệu quả cao và được bảo quản.”[1]
Trong “Cẩm nang nghề thư viện”, tiến sĩ Lê Văn Viết đã định nghĩa:
“Vốn tài liệu là bộ sưu tập có hệ thống các tài liệu phù hợp với chức năng,
loại hình và đặc điểm của từng thư viện, nhằm phục vụ cho ngành học của
chính thư viện hoặc của các thư viện khác, được phản ánh toàn diện trong bộ
15 K54 Thông Tin Thư Viện


làm công tác phát triển, bổ sung vốn tài liệu. Chất lượng vốn tài liệu thư viện
phụ thuộc rất nhiều vào trình độ chính trị, kiến thức xã hội, học vấn, năng lực
chuyên môn, sự nhạy cảm và tận tụy trong công việc của cán bộ làm công tác
bổ sung.
16 K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

Đối với mỗi thư viện, vốn tài liệu giữ vị trí then chốt, là nền tảng cho
mọi hoạt động thư viện. Vì vậy, phát triển vốn tài liệu là công tác cực kỳ quan
trọng. Nếu làm tốt công tác bổ sung, thư viện sẽ không ngừng phát triển và
ngược lại, thư viện sẽ không phát huy được tác dụng.
1.2.3. Vai trò của công tác phát triển vốn tài liệu trong hoạt động
thông tin-thư viện
Vốn tài liệu là tiêu chuẩn hình thành thư viện cũng như xếp hạng thư
viện, là một trong 4 yếu tố cấu thành thư viện: Vốn tài liệu – cán bộ thư viện
– người dùng tin – cơ sở vật chất.
Phát triển vốn tài liệu là cơ sở cho mọi hoạt động thư viện:
- Biên soạn thư mục: chất lượng của thư mục biên soạn phụ thuộc vào
vốn tài liệu.
- Xây dựng cơ sở dữ liệu: số biểu ghi nhiều hay ít phụ thuộc vào sự đa
dạng của vốn tài liệu.
- Khả năng thỏa mãn nhu cầu của bạn đọc phụ thuộc rất lớn vào vốn tài
liệu.
- Vốn tài liệu giúp thư viện hình thành các chức năng phục vụ: tàng trữ,
luân chuyển tài liệu.
- Các hoạt động triển lãm, giới thiệu sách phụ thuộc rất lớn vào sự đa

1.2.4.2. Bổ sung phải căn cứ vào đặc điểm, tính chất của từng thư viện
Mỗi loại hình thư viện được xây dựng với mục đích và phục vụ cho
những yêu cầu cụ thể của từng ngành, từng vùng, từng địa phương, đồng thời
vốn tài liệu của từng thư viện cũng phải xây dựng phù hợp với chức năng,
nhiệm vụ, đối tượng phục vụ của mình. Vì vậy, ngoài việc bổ sung tài liệu
theo nguyên tắc tính Đảng, thư viện có thể bổ sung có chọn lọc sách chính trị,
văn học, nghệ thuật của Việt Nam và thế giới, sách báo khoa học kĩ thuật
phản ánh thành tựu mới nhất của khoa học kĩ thuật trong nước và nước
ngoài…
1.2.4.3. Bổ sung phải thường xuyên, có kế hoạch
Chất lượng vốn tài liệu của thư viện sẽ bị giảm sút khi không được bổ
sung thường xuyên những tài liệu mới là do:
- Không thu thập được những tài liệu thư viện cần khi mới xuất bản, tạo
nên các lỗ hổng trong vốn tài liệu.
- Nếu không bổ sung thường xuyên và lâu dài, vốn tài liệu sẽ nghèo nàn
và ngày càng lỗi thời, cạn kiệt, dẫn tới việc đóng cửa thư viện.
18 K54 Thông Tin Thư Viện


Khóa luận tốt nghiệp

Đinh Thị Thu Hiền

1.2.5. Hình thức bổ sung vốn tài liệu thư viện
Có 3 hình thức bổ sung: Bổ sung ban đầu (khởi đầu), bổ sung hiện tại,
bổ sung hoàn chỉnh (hoàn bị - hồi cố).
1.2.5.1. Bổ sung ban đầu
Bổ sung ban đầu được áp dụng khi bắt đầu xây dựng thư viện, mục
đích chính là để xây dựng phần “hạt nhân” của vốn tài liệu thư viện. Căn cứ
vị trí, chức năng, nhiệm vụ, đối tượng bạn đọc để xác định kho sách hạt nhân,